Fiilde Anlam (Kip–Kişi–Yapı, Ek Fiil)
(Haber Kipleri, Dilek Kipleri, Kişi Ekleri, Ek Fiil, Birleşik Zamanlı Çekimler: Hikâye-Rivayet-Şart)
1. Konunun Mantığı
Fiil çekimi, bir cümlenin ZAMANINI, KESİNLİK DERECESİNİ ve KİMİN yaptığını belirleyen en kritik dil bilgisi mekanizmasıdır. KPSS'de bu konu hem doğrudan ("hangi kipte çekimlenmiştir") hem dolaylı (cümlede anlam konusunun kesinlik-olasılık-gereklilik ayrımıyla iç içe) sorulur. ÖSYM burada seni, kip eklerinin GERÇEK işlevlerini (bazen bir kip başka bir kip anlamında kullanılabilir!) ayırt etme becerinle sınar.
Bir kipin başka bir kip anlamında kullanılması (örn. geniş zamanın gelecek zaman yerine kullanılması) ve ek fiilin hikâye/rivayet/şart birleşik çekimleri KPSS'nin sevdiği tuzaklardır.
2. Sıfırdan Tam Konu Anlatımı
A) Haber (Bildirme) Kipleri
Gerçekleşmiş, gerçekleşen ya da gerçekleşecek bir yargıyı HABER VERİR biçimde bildirir.
| Kip | Ek | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|---|
| Bilinen (Görülen) Geçmiş Zaman | -di/-dı | Konuşanın TANIK OLDUĞU geçmiş | geldi |
| Öğrenilen (Duyulan) Geçmiş Zaman | -miş/-mış | Konuşanın BAŞKASINDAN DUYDUĞU/sonradan fark ettiği geçmiş | gelmiş |
| Şimdiki Zaman | -yor | Konuşma anında süren eylem | geliyor |
| Gelecek Zaman | -ecek/-acak | Henüz gerçekleşmemiş, gelecekte olacak | gelecek |
| Geniş Zaman | -r/-ar/-er (olumsuzda -maz/-mez) | Her zaman geçerli, alışkanlık/genel yargı | gelir |
B) Dilek (Tasarlama) Kipleri
Gerçekleşmiş bir olayı DEĞİL, konuşanın zihnindeki bir TASARIYI (dilek, şart, gereklilik, istek, emir) bildirir. Kesinlik yoktur.
| Kip | Ek | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|---|
| Şart (Koşul) | -se/-sa | Koşul bildirir | gelse |
| İstek | -e/-a | İstek/arzu bildirir | geleyim, gelesin |
| Gereklilik | -meli/-malı | Zorunluluk/tavsiye bildirir | gelmeli |
| Emir | ek yok (2. tekil) / -sin, -in, -sinler | Buyruk bildirir | gel, gelsin, gelin |
Emir kipinin 1. tekil ve 1. çoğul kişisi YOKTUR (kendi kendine emir verilmez); sadece 2. ve 3. kişilerde kullanılır.
C) Kişi Ekleri
Fiilin kip ekinden SONRA gelerek eylemi kimin yaptığını bildirir: geldi-m, geldi-n, geldi (o), geldi-k, geldi-niz, geldi-ler.
D) Fiillerde Olumsuzluk
"-me/-ma" olumsuzluk eki, kip ekinden ÖNCE gelir: gel-me-di, gel-mi-yor (ünlü daralması), gel-me-yecek, gel-mez (geniş zamanda özel biçim).
E) Ek Fiil ("İmek")
İsim soylu sözcükleri (isim, sıfat, zarf) YÜKLEM yapmaya yarayan, "i-mek" fiilinin kalıntısı olan özel bir ektir. Dört biçimi vardır:
- Ek fiilin geniş zamanı (-dır/-dir vb. veya gizli): "Öğrenciyim." (öğrenci+y+im, ek fiilin geniş zaman 1. kişi çekimi). Bazen görünmez: "O öğrenci." (3. kişide ek fiil gizli kalabilir).
- Hikâye birleşik çekimi (-idi): "Öğrenciydim." (öğrenci+y+di+m) — geçmişte isim soylu bir yüklem.
- Rivayet birleşik çekimi (-imiş): "Öğrenciymiş." (öğrenci+y+miş) — başkasından duyulan bir isim yüklem.
- Şart birleşik çekimi (-ise): "Öğrenciysem..." (öğrenci+y+se+m) — koşul bildiren isim yüklem.
F) Birleşik Zamanlı Fiil Çekimleri
Bir FİİL çekimine ek fiilin hikâye (-idi), rivayet (-imiş) ya da şart (-ise) biçimleri eklenerek oluşturulan, İKİ ZAMAN ANLAMINI bir arada taşıyan çekimlerdir:
- Hikâye birleşik çekimi: Kip + idi → "Geliyordum." (şimdiki zamanın hikâyesi: geçmişte süren bir eylem), "Gelecektim." (gelecek zamanın hikâyesi), "Gelmiştim." (geçmişin hikâyesi).
- Rivayet birleşik çekimi: Kip + imiş → "Geliyormuş." (şimdiki zamanın rivayeti), "Gelecekmiş." (gelecek zamanın rivayeti).
- Şart birleşik çekimi: Kip + ise → "Geliyorsa..." (şimdiki zamanın şartı), "Gelmişse..." (geçmişin şartı).
Bir fiil çekiminde HEM bir kip eki HEM de "-di/-miş/-se" (ek fiil kalıntısı) art arda varsa, bu bir BİRLEŞİK ZAMANLI çekimdir: "gel-iyor-du" (şimdiki zamanın hikâyesi) gibi.
3. İleri Düzey Ayrıntılar
- Bir kip, başka bir kip anlamında kullanılabilir (kiplerin geçişliliği): "Yarın sınava giriyorum." (şimdiki zaman eki "-yor" burada GELECEK zaman anlamında kullanılmıştır, çünkü "yarın" henüz gerçekleşmemiş bir zamanı işaret eder). Bu, ÖSYM'nin en sevdiği tuzaktır.
- Geniş zaman bazen KESİN bir emir/rica yerine kullanılır: "Şimdi eve gidersin." (geniş zaman "-sin" burada kesin bir emir/talimat anlamı taşır).
- Emir kipi bazen rica/nezaket anlamı da taşıyabilir: "Buyurun, oturun." — burada emir kipi kaba bir buyruk değil, nazik bir davet anlamı taşır.
4. Ezber Teknikleri
Di'li geçmiş (görülen), Miş'li geçmiş (duyulan), Yor (şimdiki), Ecek (gelecek), R(geniş zaman) — "Dede Mişmiş Yorgun Ecek Radyoyu" gibi tuhaf bir cümleyle baş harfleri hatırlayabilirsin.
Ek fiil dört başlıkta çalışır: Geniş zaman (-dır/gizli), Hikâye (-idi), Rivayet (-imiş), Şart (-ise). "Öğrenciyim (geniş) - öğrenciydim (hikâye) - öğrenciymiş (rivayet) - öğrenciysem (şart)" sırasıyla dene.
5. Karşılaştırma Tabloları
| Kip Grubu | Bildirdiği | Kesinlik |
|---|---|---|
| Haber kipleri | Gerçekleşmiş/gerçekleşen/gerçekleşecek olay | Kesin (haber verir) |
| Dilek kipleri | Tasarı, istek, koşul, gereklilik | Kesin değil (zihinsel tasarı) |
| Ek Fiil Türü | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Geniş zaman | -dır (çoğu zaman gizli) | Öğretmen(dir). |
| Hikâye | -idi | Öğretmendi. |
| Rivayet | -imiş | Öğretmenmiş. |
| Şart | -ise | Öğretmense... |
6. Sınıflandırma Şeması
Fiil çekimi analiz sırası:
1) Fiil KESİN bir olayı mı bildiriyor (haber kipi) yoksa TASARI/İSTEK mi (dilek kipi)? →
2) Haber kipiyse: konuşan TANIK mı oldu (-di) yoksa BAŞKASINDAN mı duydu (-miş)? Süren mi (-yor)? Henüz olmamış mı (-ecek)? Her zaman geçerli mi (-r)? →
3) Dilek kipiyse: koşul mu (-se), istek mi (-e/-eyim), zorunluluk mu (-meli), buyruk mu (emir)? →
4) İsim soylu bir yüklem mi var? → EK FİİL kullanılmıştır, hangi biçimde (geniş/hikâye/rivayet/şart) olduğuna bak →
5) Kip ekinden sonra "-di/-miş/-se" art arda mı geliyor? → BİRLEŞİK ZAMANLI çekimdir.
7. En Çok Karıştırılan Noktalar
"Yarın geliyorum." cümlesinde "-yor" biçimsel olarak şimdiki zaman ekidir ama İŞLEV olarak GELECEK zamanı bildirir (çünkü "yarın" henüz gerçekleşmemiştir). Ekin BİÇİMİNE değil, cümledeki gerçek ZAMAN anlamına bakmak gerekir.
Hikâye birleşik çekimi (-di) KONUŞANIN TANIK OLDUĞU geçmişteki bir durumu, rivayet birleşik çekimi (-miş) BAŞKASINDAN DUYULAN bir durumu anlatır: "Geliyordu." (gördüm) vs. "Geliyormuş." (duydum).
Emir kipinin 1. tekil/çoğul kişisi yoktur; "geleyim, gelelim" gibi biçimler aslında İSTEK kipidir, emir kipi DEĞİLDİR (emir sadece 2. ve 3. kişide kurulur: gel, gelsin, gelin, gelsinler).
Ek fiilin geniş zaman çekimi 3. kişide çoğu zaman GÖRÜNMEZ (gizli ek fiil): "O, öğretmen." cümlesinde "-dir" eki yazılı olarak yoktur ama anlam olarak vardır (öğretmendir anlamı taşır).
8. ÖSYM Analizi
KPSS'de bu konudan en sık gelen soru tipi, "bir kipin hangi kip anlamında kullanıldığını belirleme" (örn. şimdiki zaman ekinin gelecek zaman anlamı taşıması) ve "ek fiilin hikâye/rivayet/şart biçimlerini ayırt etme" şeklindedir. Bu konu, cümlede anlam konusundaki "kesinlik-olasılık-gereklilik" ayrımıyla da doğrudan bağlantılıdır.
9. Soru Çözüm Stratejileri
Fiilin EKİNE değil, cümledeki ZAMAN ZARFLARINA (dün, yarın, şimdi, her zaman) bak. Ek ile zaman zarfı çelişiyorsa (örn. "-yor" eki + "yarın" zarfı), kip GERÇEK işlevinde değil, BAŞKA bir zaman anlamında kullanılmıştır.
10. Çözümlü Örnek Sorular (30 Soru)
🟢 Kolay Düzey (1-10)
"Dün okula gitti." cümlesindeki "gitti" fiili hangi kiptedir?
A) Öğrenilen geçmiş zaman B) Bilinen (görülen) geçmiş zaman C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman
Çözüm: "-di" eki, konuşanın tanık olduğu bir geçmiş eylemi bildirir; bilinen geçmiş zamandır. Doğru cevap: B.
"Duyduğuma göre sınavı geçmiş." cümlesindeki "geçmiş" fiili hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş zaman B) Öğrenilen geçmiş zaman C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman
Çözüm: "Duyduğuma göre" ifadesi başkasından duyulan bir bilgiyi işaret eder; "-miş" öğrenilen geçmiş zamandır. Doğru cevap: B.
"Su, 100 derecede kaynar." cümlesindeki "kaynar" fiili hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş B) Öğrenilen geçmiş C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman
Çözüm: Her zaman geçerli, genel bir bilimsel gerçek bildirir; geniş zamandır. Doğru cevap: E.
"Keşke sınavı geçse." cümlesindeki "geçse" fiili hangi kiptedir?
A) Şart kipi B) İstek kipi C) Gereklilik kipi D) Emir kipi E) Bilinen geçmiş zaman
Çözüm: "-se" burada "keşke" ile birlikte bir dilek/istek bildirmek için kullanılmıştır; şart kipi ekidir (dilek anlamında kullanılan şart kipi). Doğru cevap: A.
"Ders çalışmalısın." cümlesindeki "çalışmalısın" fiili hangi kiptedir?
A) Şart kipi B) İstek kipi C) Gereklilik kipi D) Emir kipi E) Geniş zaman
Çözüm: "-malı" eki zorunluluk/tavsiye bildirir; gereklilik kipidir. Doğru cevap: C.
"Hemen buraya gel!" cümlesindeki "gel" fiili hangi kiptedir?
A) Şart kipi B) İstek kipi C) Gereklilik kipi D) Emir kipi E) Geniş zaman
Çözüm: 2. tekil kişiye yönelik, buyruk bildiren bir ek yok biçim; emir kipidir. Doğru cevap: D.
"Öğrenciyim." cümlesindeki ek için ne söylenebilir?
A) Fiil çekim ekidir. B) Ek fiilin geniş zaman çekimidir. C) Hikâye birleşik çekimidir. D) Rivayet birleşik çekimidir. E) Şart birleşik çekimidir.
Çözüm: "Öğrenci" isim soylu bir sözcüğe ek fiilin geniş zaman biçimi (-yim) gelmiştir. Doğru cevap: B.
"Öğretmendi." cümlesindeki ek için ne söylenebilir?
A) Ek fiilin geniş zaman çekimi B) Hikâye birleşik çekimi C) Rivayet birleşik çekimi D) Şart birleşik çekimi E) Emir kipi
Çözüm: "Öğretmen+di" biçiminde ek fiilin hikâye (-idi) biçimi kullanılmıştır; geçmişte isim soylu bir yüklem. Doğru cevap: B.
"Şimdi ders çalışıyorum." cümlesindeki "çalışıyorum" hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş B) Öğrenilen geçmiş C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman
Çözüm: "-yor" eki, konuşma anında süren bir eylemi bildirir; şimdiki zamandır. Doğru cevap: C.
"Yarın gelecek." cümlesindeki "gelecek" fiili hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş B) Öğrenilen geçmiş C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman
Çözüm: "-ecek" eki henüz gerçekleşmemiş bir eylemi (yarın) bildirir; gelecek zamandır. Doğru cevap: D.
🟡 Orta Düzey (11-20)
"Yarın sınava giriyorum." cümlesindeki "giriyorum" fiili için ne söylenebilir?
A) Biçimce şimdiki zaman, işlevce de şimdiki zaman. B) Biçimce şimdiki zaman ("-yor"), ama işlevce GELECEK zamanı bildirir. C) Biçimce ve işlevce geniş zamandır. D) Bilinen geçmiş zamandır. E) Emir kipidir.
Çözüm: "Yarın" zarfı henüz gerçekleşmemiş bir zamanı işaret eder; "-yor" biçimsel olarak şimdiki zaman ekidir ama burada GELECEK zaman anlamında kullanılmıştır. Doğru cevap: B.
"Şimdi eve gidersin, yoksa üzülürsün." cümlesindeki "gidersin" fiili için ne söylenebilir?
A) Biçimce geniş zaman, işlevce KESİN BİR EMİR/TALİMAT anlamı taşır. B) Biçimce ve işlevce sadece geniş zamandır. C) Öğrenilen geçmiş zamandır. D) Şart kipidir. E) Rivayet birleşik çekimidir.
Çözüm: "-sin" biçimsel olarak geniş zaman ekidir ama burada kesin bir talimat/emir anlamı taşımaktadır. Doğru cevap: A.
"Geliyordu." biçimindeki birleşik çekim için ne söylenebilir?
A) Şimdiki zamanın hikâyesi: konuşanın tanık olduğu, geçmişte süren bir eylem. B) Şimdiki zamanın rivayeti: başkasından duyulan bir bilgi. C) Sadece geniş zamandır. D) Sadece şimdiki zamandır. E) Emir kipidir.
Çözüm: "Gel-iyor-du" yapısında "-yor" (şimdiki zaman) + "-du" (hikâye/ek fiil) birleşmiştir; şimdiki zamanın hikâyesidir, konuşan geçmişte gördüğü/tanık olduğu bir eylemi anlatır. Doğru cevap: A.
"Geliyormuş." biçimindeki birleşik çekim için ne söylenebilir?
A) Şimdiki zamanın hikâyesi. B) Şimdiki zamanın rivayeti: konuşanın başkasından duyduğu bir bilgi. C) Sadece öğrenilen geçmiş zaman. D) Şart kipidir. E) Emir kipidir.
Çözüm: "Gel-iyor-muş" yapısında "-yor" + "-muş" (rivayet) birleşmiştir; şimdiki zamanın rivayetidir, konuşan bu bilgiyi başkasından duymuştur. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde emir kipi 1. tekil ya da 1. çoğul kişide YANLIŞ biçimde kullanılmıştır (bu kip aslında 1. kişide bulunmaz)?
A) Gel! B) Gelsin! C) Gelin! D) Geleyim! (Bu aslında istek kipidir, emir değildir; bazı kaynaklarda karıştırılır) E) Gelsinler!
Çözüm: "Geleyim" 1. tekil kişide kurulmuştur; emir kipinin 1. kişisi olmadığı için bu aslında İSTEK kipidir, emir kipiyle karıştırılmamalıdır. Doğru cevap: D.
"O, çok çalışkan biriydi." cümlesindeki "biriydi" sözcüğündeki ek için ne söylenebilir?
A) Ek fiilin geniş zaman çekimi B) Ek fiilin hikâye birleşik çekimi C) Ek fiilin rivayet birleşik çekimi D) Ek fiilin şart birleşik çekimi E) Fiil çekim ekidir, ek fiil değildir.
Çözüm: "Biri+y+di" yapısında isim soylu "biri" sözcüğüne ek fiilin hikâye (-idi) biçimi gelmiştir. Doğru cevap: B.
"Zengin miymiş?" cümlesindeki "miymiş" ifadesi için ne söylenebilir?
A) Ek fiilin geniş zaman soru biçimi B) Ek fiilin hikâye soru biçimi C) Ek fiilin rivayet soru biçimi (başkasından duyulan bir bilgiyi sorgulama) D) Ek fiilin şart soru biçimi E) Emir kipi sorusu
Çözüm: "Zengin mi+y+miş" yapısında rivayet (-miş) eki soru ekiyle birleşmiştir; başkasından duyulan bilgiyi sorgulamaktadır. Doğru cevap: C.
"Zengin olsaydı yardım ederdi." cümlesindeki fiil çekimleri için ne söylenebilir?
A) İkisi de bilinen geçmiş zamandır. B) "Olsaydı" şart kipinin hikâyesi, "ederdi" geniş zamanın hikâyesidir; ikisi de gerçekleşmemiş bir koşulu anlatır. C) İkisi de emir kipidir. D) İkisi de rivayet birleşik çekimidir. E) İkisi de sadece geniş zamandır.
Çözüm: "Olsaydı" (şart+hikâye) ve "ederdi" (geniş zaman+hikâye) birlikte gerçekleşmemiş bir geçmiş koşulu ve onun (gerçekleşmemiş) sonucunu anlatır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil OLUMSUZ biçimde çekimlenmiştir?
A) Geldi. B) Gelmedi. C) Gelecek. D) Geliyor. E) Gelir.
Çözüm: "Gel-me-di" yapısında "-me" olumsuzluk eki kullanılmıştır. Doğru cevap: B.
"Sınava girecekmiş." cümlesindeki birleşik çekim için ne söylenebilir?
A) Gelecek zamanın hikâyesi B) Gelecek zamanın rivayeti: konuşanın başkasından duyduğu bir gelecek planı C) Şimdiki zamanın rivayeti D) Şart kipinin rivayeti E) Sadece gelecek zaman
Çözüm: "Gir-ecek-miş" yapısında "-ecek" (gelecek) + "-miş" (rivayet) birleşmiştir; gelecek zamanın rivayetidir. Doğru cevap: B.
🔴 Zor Düzey (21-30)
"Bu ilacı günde üç kez içersin." cümlesindeki "içersin" fiili için ne söylenebilir?
A) Biçimce geniş zaman, işlevce de sadece genel bir alışkanlık bildirir. B) Biçimce geniş zaman ama işlevce bir TALİMAT/REÇETE (kesin bir buyruk) anlamı taşır. C) Emir kipidir. D) Şart kipidir. E) Rivayet birleşik çekimidir.
Çözüm: Bağlam (ilaç talimatı) "-sin" ekinin burada kesin bir talimat/buyruk anlamı taşıdığını gösterir; geniş zaman biçimi emir işlevindedir. Doğru cevap: B.
"Keşke o gün orada olmasaydım." cümlesindeki "olmasaydım" fiili için ne söylenebilir?
A) Şart kipinin geniş zaman çekimidir. B) Şart kipinin hikâye birleşik çekimidir; gerçekleşmemiş bir geçmiş koşulu ve pişmanlığı bildirir. C) Emir kipidir. D) Rivayet birleşik çekimidir. E) Sadece geniş zamandır.
Çözüm: "Ol-ma-sa-y-dı-m" yapısında şart (-sa) + hikâye (-idi) birleşmiştir; gerçekleşmemiş bir geçmiş durumu ve pişmanlığı anlatır. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-ecek/-acak" eki gelecek zaman değil, YAKIN GEÇMİŞTE gerçekleşmesi beklenen ama gerçekleşmeyen bir durumu bildirir (tarihî/anlatı geleneğinde)?
A) Az kalsın düşecekti. (neredeyse olacaktı ama olmadı) B) Yarın gelecek. C) Öğretmen olacak. D) Bu iş bitecek. E) Proje tamamlanacak.
Çözüm: A'da "düşecekti" (gelecek+hikâye) yapısı, geçmişte gerçekleşmesine ramak kalan ama gerçekleşmeyen bir durumu anlatır ("az kalsın" ifadesiyle pekişir). Doğru cevap: A.
"Eğer zamanında gelmiş olsaydı toplantıyı kaçırmazdı." cümlesindeki "gelmiş olsaydı" yapısı için ne söylenebilir?
A) Basit bir şart kipi çekimidir. B) Öğrenilen geçmiş zaman ile şart kipinin hikâyesinin birleşiminden oluşan karmaşık bir birleşik çekimdir; gerçekleşmemiş bir geçmiş olasılığı anlatır. C) Emir kipidir. D) Rivayet birleşik çekimidir. E) Sadece geniş zamandır.
Çözüm: "Gel-miş ol-sa-y-dı" yapısı, geçmiş zaman ve şartın hikâyesini bir araya getirerek gerçekleşmemiş bir geçmiş olasılığı ifade eder. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin rivayet biçimi (-imiş), fiil tabanına DEĞİL isim soylu bir sözcüğe eklenmiştir?
A) Gelmişmiş. (fiil+miş+miş: garip ama örnek olarak fiil tabanı) B) Zenginmiş. (isim+miş: ek fiil) C) Gidiyormuş. D) Gelecekmiş. E) Görmüşmüş.
Çözüm: B'de "zengin" bir sıfat (isim soylu) sözcüktür ve "-miş" doğrudan ona eklenerek ek fiilin rivayet biçimini oluşturmuştur. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geniş zaman olumsuzluk eki DÜZENSİZ bir biçimde ("-maz/-mez") kullanılmıştır?
A) Gelmez. B) Gelmedi. C) Gelmeyecek. D) Gelmiyor. E) Gelmese.
Çözüm: Geniş zamanın olumsuzu düzenli "-mer/-mar" değil, düzensiz biçimde "-mez/-maz" olur: "Gelmez." Doğru cevap: A.
"Toplantıya katılamayacakmışım." cümlesindeki çekim için ne söylenebilir?
A) Gelecek zamanın hikâyesi, 1. tekil kişi B) Gelecek zamanın rivayeti, 1. tekil kişi; başkasından duyulan bir bilgi C) Şimdiki zamanın rivayeti D) Şart kipinin rivayeti E) Sadece gelecek zaman
Çözüm: "Katıl-ama-yacak-mış-ım" yapısında olumsuzluk + gelecek zaman + rivayet + 1. kişi eki bir aradadır; konuşan bu bilgiyi (katılamayacağını) başkasından duymuştur. Doğru cevap: B.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-di" eki, bilinen geçmiş zaman değil, YAKIN GELECEĞİ kesinlik kazandırarak bildirir biçimde kullanılmıştır (konuşma dilinde sık görülen bir kullanımdır)?
A) Hazır ol, gidiyoruz, geldik bile! (henüz varılmamış ama kesinlik vurgusu var) B) Dün geldi. C) Geçen hafta gitti. D) Az önce aradı. E) Sabah kalktı.
Çözüm: A'da "geldik" ifadesi aslında henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşmek üzere olan bir eylemi, kesinlik vurgusuyla anlatan özel bir kullanımdır (konuşma dilinde "neredeyse ulaştık" anlamında). Doğru cevap: A.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin şart biçimi (-ise/-se), bir FİİLE değil doğrudan bir İSİM soylu sözcüğe eklenerek kullanılmıştır?
A) Gelirse haber ver. B) Zenginse neden yardım etmiyor? (zengin+se: isim+şart) C) Gitse iyi olur. D) Görse tanır. E) Okursa anlar.
Çözüm: B'de "zengin" bir sıfattır (isim soylu) ve "-se" doğrudan ona eklenmiştir; ek fiilin şart biçimidir. Doğru cevap: B.
"Sen gelene kadar ben giderdim." cümlesindeki "giderdim" fiili için ne söylenebilir?
A) Geniş zamanın hikâyesi; geçmişte tekrarlanan/alışkanlık hâline gelmiş bir eylemi bildirir. B) Şimdiki zamanın hikâyesi. C) Emir kipidir. D) Rivayet birleşik çekimidir. E) Şart kipidir.
Çözüm: "Gid-er-di-m" yapısında geniş zaman (-er) + hikâye (-di) birleşerek geçmişte alışkanlık hâline gelmiş, tekrarlanan bir eylemi anlatır. Doğru cevap: A.
11. Mini Deneme (20 Soru)
- "Kitabı okudu." cümlesindeki "okudu" hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş B) Öğrenilen geçmiş C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman - "Meğer hiç gelmemiş." cümlesindeki "gelmemiş" hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş B) Öğrenilen geçmiş C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman - "Güneş doğudan doğar." cümlesindeki "doğar" hangi kiptedir?
A) Bilinen geçmiş B) Öğrenilen geçmiş C) Şimdiki zaman D) Gelecek zaman E) Geniş zaman - "Erken yatmalısın." cümlesindeki "yatmalısın" hangi kiptedir?
A) Şart B) İstek C) Gereklilik D) Emir E) Geniş zaman - "Sessiz ol!" cümlesindeki "ol" hangi kiptedir?
A) Şart B) İstek C) Gereklilik D) Emir E) Geniş zaman - Ek fiilin geniş zaman biçimi hangi örnekte görülür?
A) Öğretmenim. B) Öğretmendim. C) Öğretmenmiş. D) Öğretmensem. E) Öğretmenmişim. - Ek fiilin hikâye biçimi hangi örnekte görülür?
A) Öğretmenim. B) Öğretmendim. C) Öğretmenmiş. D) Öğretmensem. E) Hiçbiri - "Yarın toplantıya katılıyorum." cümlesindeki "katılıyorum" için ne söylenebilir?
A) Sadece şimdiki zamandır. B) Biçimce şimdiki zaman, işlevce gelecek zaman. C) Geniş zamandır. D) Emir kipidir. E) Şart kipidir. - "Gidiyordu." birleşik çekimi için ne söylenebilir?
A) Şimdiki zamanın hikâyesi B) Şimdiki zamanın rivayeti C) Sadece geniş zaman D) Emir kipi E) Şart kipi - "Gidiyormuş." birleşik çekimi için ne söylenebilir?
A) Şimdiki zamanın hikâyesi B) Şimdiki zamanın rivayeti C) Sadece geniş zaman D) Emir kipi E) Şart kipi - Emir kipinin hangi kişide bulunmadığı doğrudur?
A) 2. tekil B) 3. tekil C) 1. tekil ve 1. çoğul D) 2. çoğul E) 3. çoğul - "Param olsa dünyayı gezerdim." cümlesindeki çekimler için ne söylenebilir?
A) İkisi de bilinen geçmiş zamandır. B) "Olsa" şart kipi, "gezerdim" geniş zamanın hikâyesi; gerçekleşmemiş bir koşulu anlatır. C) İkisi de emir kipidir. D) İkisi de rivayettir. E) İkisi de gelecek zamandır. - Geniş zamanın olumsuzu nasıl kurulur?
A) -mez/-maz (düzensiz) B) -medi C) -meyecek D) -miyor E) -mese - "Sınıfın en başarılısıymış." cümlesindeki "ısıymış" için ne söylenebilir?
A) Ek fiilin rivayet biçimi, isim soylu bir sözcüğe eklenmiş. B) Fiil çekim ekidir. C) Emir kipidir. D) Şart kipidir. E) Geniş zamandır. - "Sen gelene kadar ben okurdum." cümlesindeki "okurdum" için ne söylenebilir?
A) Geniş zamanın hikâyesi, geçmişte alışkanlık bildirir. B) Şimdiki zamanın hikâyesi. C) Emir kipidir. D) Rivayet birleşik çekimidir. E) Şart kipidir. - "Gelecekmiş." birleşik çekimi için ne söylenebilir?
A) Gelecek zamanın hikâyesi B) Gelecek zamanın rivayeti C) Şimdiki zamanın rivayeti D) Şart kipinin rivayeti E) Sadece gelecek zaman - "Gelecekti." birleşik çekimi için ne söylenebilir?
A) Gelecek zamanın hikâyesi B) Gelecek zamanın rivayeti C) Şimdiki zamanın rivayeti D) Şart kipinin rivayeti E) Sadece gelecek zaman - "Zenginse neden çalışıyor?" cümlesindeki "zenginse" için ne söylenebilir?
A) Ek fiilin şart biçimi, isim soylu sözcüğe eklenmiş. B) Fiil çekim ekidir. C) Emir kipidir. D) Rivayet birleşik çekimidir. E) Geniş zamandır. - "Bu ilacı sabah akşam içersin." cümlesindeki "içersin" için ne söylenebilir?
A) Sadece genel bir alışkanlık bildirir. B) Biçimce geniş zaman ama işlevce kesin bir talimat anlamı taşır. C) Emir kipidir. D) Şart kipidir. E) Rivayettir. - "Param olsaydı sana yardım ederdim." cümlesindeki çekimler için ne söylenebilir?
A) Gerçekleşmiş bir durumu anlatır. B) Şart kipinin ve geniş zamanın hikâyesi bir arada; gerçekleşmemiş bir geçmiş koşulu ve sonucunu anlatır. C) Emir kipidir. D) Rivayettir. E) Sadece gelecek zamandır.
12. Cevap Anahtarı ve Ayrıntılı Açıklamalar
1. A — "-du" eki, konuşanın tanık olduğu bir geçmiş eylemi bildirir.
2. B — "Meğer" ifadesi sonradan öğrenilen/fark edilen bir durumu işaret eder; "-miş" öğrenilen geçmiş zamandır.
3. E — Her zaman geçerli bir doğa olayı; geniş zamandır.
4. C — "-malı" zorunluluk/tavsiye bildirir; gereklilik kipidir.
5. D — 2. tekil kişiye buyruk; emir kipidir.
6. A — "Öğretmenim" ek fiilin geniş zaman çekimidir.
7. B — "Öğretmendim" ek fiilin hikâye (-idi) çekimidir.
8. B — "Yarın" zarfı gelecek zamanı işaret eder; "-yor" burada gelecek zaman anlamındadır.
9. A — "-yor" (şimdiki) + "-du" (hikâye); şimdiki zamanın hikâyesi.
10. B — "-yor" (şimdiki) + "-muş" (rivayet); şimdiki zamanın rivayeti.
11. C — Emir kipi 1. tekil ve 1. çoğul kişide bulunmaz.
12. B — "Olsa" (şart) + "gezerdim" (geniş zaman+hikâye); gerçekleşmemiş koşul anlatımı.
13. A — Geniş zamanın olumsuzu düzensiz biçimde "-mez/-maz" olur.
14. A — "Başarılısı+y+mış" yapısında isim soylu sözcüğe ek fiilin rivayet biçimi gelmiştir.
15. A — "Oku-r-du-m" geniş zaman (-r) + hikâye (-di); geçmişte alışkanlık bildirir.
16. B — "-ecek" (gelecek) + "-miş" (rivayet); gelecek zamanın rivayeti.
17. A — "-ecek" (gelecek) + "-ti" (hikâye); gelecek zamanın hikâyesi.
18. A — "Zengin+se" yapısında isim soylu sözcüğe ek fiilin şart biçimi gelmiştir.
19. B — Bağlam (ilaç talimatı) geniş zaman ekinin kesin bir talimat anlamı taşıdığını gösterir.
20. B — "Olsaydı" (şart+hikâye) + "ederdim" (geniş zaman+hikâye); gerçekleşmemiş bir geçmiş koşulu ve sonucunu anlatır.
13. Ultra Özet
FİİLDE ANLAM — TEK SAYFA ÖZET
1. Haber kipleri (kesin): -di (görülen geçmiş), -miş (duyulan geçmiş), -yor (şimdiki), -ecek (gelecek), -r (geniş).
2. Dilek kipleri (tasarı): -se (şart), -e/-eyim (istek), -meli (gereklilik), emir (ek yok/-sin/-in).
3. Emir kipi 1. kişide (ben, biz) YOKTUR.
4. Ek fiil: isim soylu sözcüğü yüklem yapar. 4 biçim: geniş zaman (-dır/gizli), hikâye (-idi), rivayet (-imiş), şart (-ise).
5. Birleşik zamanlı çekim: fiil kipi + ek fiil (hikâye/rivayet/şart) bir arada: "geliyordu, geliyormuş, geliyorsa".
6. Bir kip BAŞKA bir kip anlamında kullanılabilir: "-yor" gelecek yerine, "-r/-sin" emir yerine kullanılabilir — EKE değil CÜMLENİN GERÇEK ANLAMINA bak.
14. Son Gün Tekrarı
• Haber kipleri kesin olay bildirir, dilek kipleri tasarı/istek bildirir.
• Emir kipi 1. kişide yoktur (geleyim = istek, gel = emir).
• Ek fiil 4 biçim: geniş zaman, hikâye (-idi), rivayet (-imiş), şart (-ise).
• Birleşik çekim = kip + ek fiil (geliyordu, geliyormuş, geliyorsa).
• Zaman zarfına (dün/yarın/şimdi) bak, ekin GERÇEK işlevini ondan çıkar.
• Hikâye = gördüm/tanık oldum; Rivayet = duydum/başkasından öğrendim.