Anlatım Bozuklukları 3

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç eksikliği' vardır?

• A) Şehre yaklaşıyor, bir an önce girmek istiyordu.
• B) Düşman kaleyi kuşattı ama giremedi. ✓
• C) Kardeşini aradı, uzun uzun konuştu.
• D) Kitabı okudu ve çok beğendi.

'Nereye giremedi?' sorusunun cevabı (dolaylı tümleç) ikinci cümlede yoktur. Doğrusu: 'Düşman kaleyi kuşattı ama _kaleye_ (veya _içeri_) giremedi.'

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gereksiz sözcük' kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu olayın nedeni, senin sorumsuz davranmandandır. ✓
• B) Yaklaşık olarak on beş kişi vardı.
• C) Dün akşamki konsere gittim.
• D) Sınavı kazandığını duyunca çok sevindi.

'Nedeni' sözcüğü ile '-dandır' eki aynı anlamı ('sebep') vermektedir. 'Nedeni' sözcüğü gereksizdir. Doğrusu: 'Bu olay senin sorumsuz davranmandandır.' veya 'Bu olayın nedeni senin sorumsuz davranmandır.'

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne' (belirtili veya belirtisiz) *yoktur*?

• A) Annem bize kek yaptı.
• B) Bütün gün otobüs bekledi.
• C) Dün akşam çok eğlendik. ✓
• D) Babam gazeteyi okudu.

'Eğlendik' yüklemi geçişsiz bir fiildir, 'neyi, kimi, ne' sorularına cevap vermez. Bu nedenle cümlede nesne yoktur. Diğer cümlelerde 'kek' (BN), 'otobüs' (BN) ve 'gazeteyi' (B'li N) nesnedir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Aramıza yeni katılanlar uğruna düzenlediğimiz bu geceye herkes katılmalı. ✓
• B) Projeyi iyi anlatamadığım için dinleyenler ondan pek bir şey anlamadı.
• C) Her akşam burada toplanır, günün ilginç olaylarını tartışırdık.
• D) Yıllar önce kurduğumuz dostluklar şimdikilerden daha kalıcı oluyor.

'Uğruna' sözcüğü 'bir amaç veya kişi için kendini feda etme' anlamı taşır. Burada 'onuruna' veya 'için' sözcüklerinin kullanılması gerekirdi. Yanlış sözcük kullanımı vardır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tamlanan ekinin (-i, -si) gereksiz kullanılmasından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu tür etkinliklere katılması bizleri mutlu ediyor.
• B) Yeni bir araba almayı düşünüyoruz.
• C) Birçok sorunları olduğunu biliyorduk. ✓
• D) Dernek başkanı toplantıya katılmadı.

'Birçok' sözcüğü zaten çoğul bir anlam taşır. 'Birçok sorunları' demek yanlıştır. Doğrusu: 'Birçok sorunu olduğunu biliyorduk.'

6. “Aşağıya inip kargo alındı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisinde bulunmaktadır?

• A) Özne eksikliği
• B) Nesne eksikliği
• C) Deyimin yanlış anlamda kullanılması
• D) Çatı uyuşmazlığı ✓

'İnip' etken, 'alındı' edilgen çatılıdır. 'İnip' fiilimsisinin 'inilip' şeklinde edilgen yapılması gerekir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' (olumluluk-olumsuzluk) kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Hiç kimse bu soruyu çözemedi.
• B) Hepsi bu filmi çok beğenmiş.
• C) Sınıftan hiçbiri dışarı çıkmak istemedi.
• D) Kimse onu sevmiyor, sürekli eleştiriyordu. ✓

Bu bağlı bir cümledir. 'Kimse onu sevmiyor' (Özne 'Kimse', Yüklem 'sevmiyor' - Uyumlu). İkinci cümlede ise 'Kimse sürekli eleştiriyordu' anlamı çıkar. 'Kimse' (olumsuz özne) ile 'eleştiriyordu' (olumlu yüklem) uyumsuzdur. Doğrusu: 'Kimse onu sevmiyor, (herkes) sürekli eleştiriyordu.'

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlam belirsizliğini' gidermek için 'virgül' kullanılmalıdır?

• A) İhtiyar adama bir şeyler anlatıyordu. ✓
• B) Kardeşinin sözlerini dinlemedi.
• C) Eski dostuyla yolda karşılaştı.
• D) Bu olayı kimse duymasın.

Cümle iki anlama gelmektedir: 1. 'İhtiyar (biri)', adama mı bir şey anlatıyordu? 2. Biri, 'ihtiyar adama' mı bir şey anlatıyordu? Eğer birinci anlam kastediliyorsa (Özne 'İhtiyar' ise) özneden sonra virgül kullanılmalıdır. Doğrusu: 'İhtiyar, adama bir şeyler anlatıyordu.'

9. “Yeni aldığı defterin kapağına ismini yazdı ve kitapçığına yerleştirdi.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Dolaylı tümleç eksikliği
• B) Nesne eksikliği ✓
• C) Özne-yüklem uyuşmazlığı
• D) Çatı uyuşmazlığı

Cümlede 'yerleştirdi' yüklemi geçişli bir fiildir ve nesneye ihtiyaç duyar. 'Neyi yerleştirdi?' sorusuna cevap olan 'defteri' veya 'onu' (nesne) kelimesi cümlede eksiktir. 'Kitapçığına' kelimesi ise cümlenin halihazırda var olan dolaylı tümlecidir. Dolayısıyla bozukluğun sebebi nesne eksikliğidir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek yanlışlığından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu konuyu öğrenmemizin nedeni budur.
• B) Sizin buraya gelmeniz hepimizi sevindirdi.
• C) Kışın en sevdiğim yanı kar yağmasıdır.
• D) Kardeşim araba sürmesini henüz tam öğrenemedi. ✓

'Kardeşim araba sürmesini henüz tam öğrenemedi.' cümlesinde 'sürmesini' sözcüğündeki 3. tekil şahıs iyelik eki (-si) gereksiz kullanılmıştır. Ortada bir tamlayan olmadığı için (örneğin: onun sürmesi) bu ek anlatım bozukluğu yaratır. İfadenin doğrusu doğrudan belirtme durum eki (-i) alarak 'Kardeşim araba sürmeyi henüz tam öğrenemedi.' şeklinde olmalıdır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Kardeşine sımsıkı sarıldı ve öptü. ✓
• B) Kitabı eline aldı ve okumaya başladı.
• C) Bana kızdı ama hemen affetti.
• D) Eve geldi, odasına çekildi.

Bu sıralı bir cümledir. 'Kardeşine sarıldı' (Dolaylı Tümleç). İkinci cümlede 'kimi öptü?' sorusunun cevabı (nesne) yoktur. Doğrusu: 'Kardeşine sımsıkı sarıldı ve _onu_ öptü.'

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' (insan dışı varlık) kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Kuşlar gökyüzünde dans ediyorlardı. ✓
• B) Misafirler az önce geldiler.
• C) Çocuklar bahçede koşuşuyor.
• D) Askerler nöbet tutuyorlar.

Türkçede özne, insan dışı bir varlığın çoğulu (Kuşlar) olduğunda, yüklem her zaman tekil ('ediyordu') olmalıdır. İnsanlar için (Misafirler, Askerler) yüklem tekil de çoğul da olabilir.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne eksikliği' vardır?

• A) Çocuğa masal anlattı ve uyuttu. ✓
• B) Çiçekleri suladı, gübre verdi.
• C) Evini sattı, başka bir şehre taşındı.
• D) Yemeği yedi, masadan kalktı.

'Kimi uyuttu?' sorusunun cevabı (nesne) ikinci cümlede yoktur. Doğrusu: 'Çocuğa masal anlattı ve _onu_ uyuttu.'

14. Aşağıdakilerden hangisinde “önce” kelimesinin cümleden çıkarılması anlatım bozukluğuna yol açmaz?

• A) Önce çocuklar yesin yemeklerini.
• B) Dedemgil savaştan önce burada yaşıyorlarmış.
• C) Sizden önce iki kişi daha istedi bu kalemden.
• D) Söz hakkı verilmeden önce konuşmaya başlaman doğru mu sence? ✓

'Verilmeden' sözcüğü (-meden zarf fiil eki) zaten eylemin yapılmadığı (öncesi) durumu bildirir. 'Önce' sözcüğünün kullanımı gereksizdir, çıkarılması anlamı bozmaz.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tamlayan eksikliğinden' kaynaklanan bir anlam belirsizliği vardır?

• A) Geleceğini duyunca çok sevindim. ✓
• B) Kitabın son sayfası yırtılmış.
• C) Kardeşinin okulu buraya uzak.
• D) Bunu onun yaptığına eminim.

'Senin geleceğini' mi, yoksa 'onun geleceğini' mi duydu? Cümlenin başına bir tamlayan (kişi zamiri) getirilmemesi anlam belirsizliğine yol açmıştır. Doğrusu: 'Senin geleceğini duyunca çok sevindim.' veya 'Onun geleceğini duyunca çok sevindim.'

16. Konuşmacı, sunacağı konuşmayı hazırlarken … Bu cümle aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanırsa anlatım bakımından bozuk olur?

• A) hitap edeceği dinleyici topluluğunun kültür düzeyini dikkate almalıdır.
• B) dinleyicilerinin ilgi alanlarını da göz önünde bulundurmalıdır.
• C) dinleyici sayısını, programın süresini, düzenlenme amacını da bilmesi gerekir. ✓
• D) kullanacağı dilin dinleyici tarafından anlaşılabilecek açıklıkta olmasına özenmelidir.

Özne 'Konuşmacı'dır. Yüklem 'bilmesi gerekir' olursa özne-yüklem uyumsuzluğu olur (Konuşmacı... bilmesi gerekir -> Yanlış). Doğrusu 'Konuşmacının... bilmesi gerekir' veya 'Konuşmacı... bilmelidir' olmalıdır.

17. “Arkadaşım bırakın sınıfını geçmeyi teşekkür bile alamadı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gereksiz sözcük kullanılması
• B) Anlamca çelişen sözcüklerin bulunması
• C) Mantık hatasının bulunması ✓
• D) Deyimin yanlış anlamda kullanılması

Mantık sıralaması yanlıştır. 'Teşekkür almak' daha zordur veya üstün bir başarıdır. Cümlenin 'Bırakın teşekkür almayı, sınıfını bile geçemedi' şeklinde, zor olandan kolay olana doğru (yapılamama durumunda) sıralanması gerekirdi.

18. “Genç adama bir şeyler sordu.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nesne eksikliği
• B) Çatı uyuşmazlığı
• C) İyelik eki eksikliği
• D) Anlam belirsizliği ✓

'Genç' sözcüğünden sonra virgül konmazsa 'genç adam' (sıfat tamlaması) anlaşılır. Virgül konursa 'Genç (kişi), adama...' anlaşılır. Anlam belirsizliğini gidermek için virgül (,) kullanılmalıdır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tamlayan eksikliğinden' (anlam belirsizliği) kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Telefonunu evde unutmuş. ✓
• B) Kitabın son sayfası yırtılmış.
• C) Kardeşinin okulu buraya uzak.
• D) Bunu onun yaptığına eminim.

'Senin telefonunu' mu, yoksa 'onun telefonunu' mu unuttu? Cümlenin başına bir tamlayan (kişi zamiri) getirilmemesi anlam belirsizliğine yol açmıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ek fiil (-dir) eksikliğinden' kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Çocuk çok akıllı ama yaramazdı.
• B) Hava soğuktu, kimse dışarı çıkmadı.
• C) Bu kitap ilginç, fakat sürükleyici değil. ✓
• D) O, iyi bir insan ve iyi bir dosttur.

Cümle 'Bu kitap ilginç değil, fakat sürükleyici değil.' şeklinde anlaşılmaktadır. Oysa 'ilginç' (olumlu) olmalıdır. Doğrusu: 'Bu kitap ilginçtir, fakat sürükleyici değil.'

21. “Bahçedeki çiçekler çok tatlıydılar” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özne yüklem uyumsuzluğu ✓
• B) Çatı uyuşmazlığı
• C) Tümleç yanlışlıkları
• D) Deyimin yanlış kullanılması

Özne insan dışı varlıkların çoğulu olduğunda (Çiçekler), yüklem tekil olur (tatlıydı). '-ler' eki gereksizdir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinden “ona” kelimesi çıkarılırsa cümlede anlatım bozukluğu olmaz?

• A) Yazarın yeni çıkan romanını okudum, ona bir eleştiri yazacağım.
• B) Yazarı kullandığı dilden dolayı kutluyorum, ona tüm okurlar adına teşekkür ediyorum.
• C) Yazar kahramanlarını çevresinden mi seçmiş, ona bunu sormak istiyorum.
• D) Eleştirmenler bu esere mutlaka eğilmeli ona gereken değeri vermelidir. ✓

Cümlede 'bu esere' dolaylı tümleci, sıralı cümlenin ikinci yüklemi 'değer vermeli' için de ortaktır. 'Ona' sözcüğü gereksizdir.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ek yanlışlığından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu uygulamanın öğrencilere yararlı olacağı düşünülüyor.
• B) Çocukların birçoğu bu oyunu bilmiyor. ✓
• C) Bizim evin manzarası çok güzeldir.
• D) Şu kitabın kapağını çok beğendim.

'Birçok' belgisizlik sıfatı zaten çoğul anlam taşır. 'Çocukların birçoğu' ifadesi bir tamlama hatasıdır. Tamlayan eki (-ın) gereksizdir. Doğrusu: 'Çocuklardan birçoğu bu oyunu bilmiyor.' olmalıydı.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlamca çelişen sözcüklerin' kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Elbette onunla gitmiş olabilir.
• B) Kesinlikle bu işi o yapmıştır.
• C) Belki yarın yağmur yağar.
• D) Söyledikleri aşağı yukarı tam on yıl önceydi. ✓

'Aşağı yukarı' sözcüğü 'yaklaşıklık' bildirir. 'Tam' sözcüğü ise 'kesinlik' bildirir. Bu iki sözcük anlamca birbiriyle çelişmektedir.

25. “Bu ceviz ağacını aşağı yukarı tam beş yıl önce dikmiştik.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisinde vardır?

• A) Düşünce ve mantık hataları
• B) Deyimin yanlış anlamda kullanılması
• C) Anlamca çelişen ifadelerin kullanılması ✓
• D) Tamlama yanlışlığı

'Aşağı yukarı' (yaklaşıklık) ve 'tam' (kesinlik) ifadeleri birbiriyle çelişmektedir.