Anlatım Bozuklukları 4

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

• A) Trafik memuru arabaları durdurup hız sınırını aşmamalarını anlatıyor.
• B) Trafik kazalarının nedenlerinden biri de yolların altyapılarının olmamalarıdır.
• C) Trafik cezalarının caydırıcı olması, daha az kaza olmasına neden olur.
• D) Bizim yollar bu kadar aracı kaldıracak şekilde yapılmamış. ✓

A seçeneğinde 'anlatıyor' yerine 'söylüyor/uyarıyor', B seçeneğinde 'olmamalarıdır' yerine 'olmamasıdır', C seçeneğinde 'neden olur' yerine 'sağlar' (olumlu sonuç) kullanılmalıdır. D seçeneği doğrudur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tamlayan ekinin (-in) eksikliğinden' kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Büyük şehirlere göç etme nedenleri araştırılıyor. ✓
• B) Sınavı kazanmak için çok çalıştı.
• C) Herkesin bu konuya dikkat etmesi gerekir.
• D) Yeni bir araba almayı düşünüyoruz.

Bu cümlede 'kimin göç etme nedeni?' belli değildir. 'İnsanların büyük şehirlere göç etme...' şeklinde bir tamlayan (İnsanların) eksiktir. Doğrusu: 'İnsanların büyük şehirlere göç etme nedenleri araştırılıyor.'

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlam belirsizliğini' gidermek için cümlenin başına bir kişi zamiri getirilmelidir?

• A) Kardeşini dün parkta görmüşler. ✓
• B) Babasının sözlerini hep dinlerdi.
• C) Evinin anahtarını bulamıyordu.
• D) Okulun duvarları boyanmıştı.

'Senin kardeşini' mi, yoksa 'onun kardeşini' mi gördüler? Bu belirsizliği gidermek için cümlenin başına 'senin' veya 'onun' zamiri getirilmelidir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Ben ve kardeşim sinemaya gideceğiz.
• B) Herkes bu konuda aynı şeyi düşünüyor.
• C) Sınıfta sadece sen ve o kalmıştı. ✓
• D) Ağaçlar sonbaharda yapraklarını döker.

Özne 'sen ve o' (yani 'siz') ikinci çoğul şahıstır. Yüklem de buna uygun olarak 'kalmıştınız' (ikinci çoğul şahıs) olmalıydı. 'Kalmıştı' (üçüncü tekil şahıs) kullanımı yanlıştır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından' bir bozukluk vardır?

• A) Bu iki olay birbirine çok benziyor.
• B) Bu hastalık, onun ölümünü sağladı. ✓
• C) Yeni diktiği fidanları suladı.
• D) Bu davranışıyla öğretmenin gözüne girdi.

'Sağlamak' fiili olumlu durumlar için, 'neden olmak' veya 'yol açmak' fiilleri olumsuz durumlar için kullanılır. 'Ölüm' olumsuz bir durumdur. Doğrusu: 'Bu hastalık, onun ölümüne neden oldu/yol açtı.'

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Kitabın baskısı tükendi, bir daha basılmayacak. ✓
• B) Herkes ona kızıyor, kimse onunla konuşmuyordu.
• C) Eve geldi ve hemen yattı.
• D) Hava soğudu, kar yağmaya başladı.

Sıralı bir cümledir. 'Tükendi' (Y) - Ne? (Kitabın baskısı - Özne). İkinci cümlenin yüklemi 'basılmayacak' (Y) - Ne basılmayacak? (Kitabın baskısı mı? Hayır, 'kitap' basılmayacak.) İkinci cümlenin öznesi ('kitap') eksiktir. 'Kitabın baskısı tükendi, (kitap) bir daha basılmayacak.'

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanmaktan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Patronumuz bize anlayışla yaklaşmasını bilirdi hep. ✓
• B) Tüm çalışanlar onu sever, isteklerini yerine getirmeye çalışırdık.
• C) O geldiğinde birbirimizle konuşmayı bırakır, onu dinlemeye başlardık.
• D) Bize daima moral verir, başarısız olma korkumuzu giderirdi.

'Yaklaşmasını' sözcüğündeki iyelik eki (-sı) gereksizdir. 'Yaklaşmayı bilirdi' kullanımı daha doğrudur ve gereksiz ek kullanımından (gereksiz sözcük kapsamında değerlendirilebilir) kaynaklı bir bozukluktur.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne eksikliği' vardır?

• A) Arkadaşını uyardı ve bir daha yapmamasını söyledi.
• B) Bebek ağlıyor, annesi susturmaya çalışıyordu. ✓
• C) Onu çok seviyor, sürekli düşünüyordu.
• D) Ona güvendiğim için hiç sorgulamadım.

'Kimi susturmaya çalışıyordu?' sorusunun cevabı (nesne) ikinci cümlede yoktur. Doğrusu: 'Bebek ağlıyor, annesi _onu_ susturmaya çalışıyordu.'

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'fiilimsi (eylemsi) eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Gerekli yerlere başvurarak bu sorunu çözmelisiniz.
• B) Bu sınava çok ya da az çalışan herkes girebilir. ✓
• C) Bu yemeği sevenler ve sevmeyenler olarak ikiye ayrıldık.
• D) Koşarak yanıma geldi ve boynuma sarıldı.

Cümlede 'çok çalışan' (sıfat-fiil) vardır, ancak 'az' sözcüğü havada kalmıştır. 'Az' sözcüğünün de bir fiilimsiye bağlanması gerekir. Doğrusu: 'Bu sınava çok çalışan ya da az çalışan herkes girebilir.'

10. “Ne ben seni, ne sen beni dinliyorsun.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Çatı uyuşmazlığı
• B) Tümleç eksikliği
• C) Tamlama yanlışlığı
• D) Yüklem eksikliği ✓

Özne 'ben' olduğunda yüklem 'dinliyorum' olmalıdır. Cümlede ortak yüklem 'dinliyorsun' (sen) kullanılmış, bu da 'Ben ... dinliyorsun' gibi bir bozukluğa yol açmıştır. Doğrusu: 'Ne ben seni dinliyorum, ne de sen beni dinliyorsun.'

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç eksikliği' vardır?

• A) Kardeşimi çok sever, hep güvenirim. ✓
• B) Bu şehri çok özledim, yakında döneceğim.
• C) Okula girdi ve derse katıldı.
• D) Eve geldi, ellerini yıkadı.

'Kime güvenirim?' sorusunun cevabı (dolaylı tümleç) ikinci cümlede yoktur. İlk cümledeki 'Kardeşimi' nesnedir. Doğrusu: 'Kardeşimi çok sever, _ona_ hep güvenirim.'

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından' kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Yazar, son kitabında Kurtuluş Savaşı'nı anlatmış.
• B) Bu bölgede birçok volkanik dağ etkin durumdadır.
• C) Fiyatlar pahalı olduğu için satışlar azaldı. ✓
• D) Yaşadığı olaylar onu çok etkilemişti.

'Fiyat' pahalı veya ucuz olmaz; 'yüksek' veya 'düşük' olur. 'Pahalı' olan ürünün kendisidir. Doğrusu: 'Fiyatlar yüksek olduğu için satışlar azaldı.'

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu iki olay arasında hiçbir ayrıcalık yok. ✓
• B) Çocuğun eğitimi için yurt dışına gitti.
• C) Yaşananlar karşısında tepkisiz kaldı.
• D) Kardeşim bu yıl liseyi bitirecek.

'Ayrıcalık' (imtiyaz) sözcüğü yanlış kullanılmıştır. 'İki şey arasındaki fark' anlamında 'ayrım' veya 'farklılık' sözcüğü kullanılmalıydı.

14. “Tepsideki pirincin taşları temizlendi ve bir süre ılık suda bekletildi.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yüklem eksikliği
• B) Özne eksikliği ✓
• C) Çatı uyuşmazlığı
• D) Yanlış kelime kullanımı

İlk cümlenin öznesi 'pirincin taşları'dır. İkinci cümlede 'bekletildi' yüklemi için 'pirinç' (özne) eksiktir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişi zamirinin çıkarılması cümlenin anlamını bozar?

• A) Aynı konuyu daha önce de konuşmuştuk biz.
• B) Yarışmada ödül almasına en çok ben sevindim. ✓
• C) Yola çıktıklarında onlar babamı aramışlardı.
• D) Biz aslında konuklarımızı daha erken bekliyorduk.

'En çok ben sevindim' cümlesinde 'ben' zamiri vurgu ve karşılaştırma (diğerlerine göre ben) anlamı katar. Çıkarıldığında bu vurgu kaybolur ve anlam değişir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç eksikliği' vardır?

• A) Seni her zaman destekledim ve güvendim. ✓
• B) Onu aradı ve doğum gününü kutladı.
• C) Eve geldi ve odasına çekildi.
• D) Ağaçları budadı, ilaçladı.

'Kime güvendim?' sorusunun cevabı (dolaylı tümleç) ikinci cümlede yoktur. İlk cümledeki 'seni' nesnedir. Doğrusu: 'Seni her zaman destekledim ve _sana_ güvendim.'

17. “Asım’la karşılıklı mektuplaşmamız iki yıl sürdü.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Zarf tümleci eksikliği
• B) Çatı uyuşmazlığı
• C) Özne eksikliği
• D) Gereksiz sözcük kullanımı ✓

'Mektuplaşmak' eylemi zaten karşılıklı yapılan bir iştir (işteş fiil). 'Karşılıklı' sözcüğü gereksizdir.

18. (I) Bu sanatçının şiirlerinde yaşamın soğuk yüzünü göremezsiniz. (II) O etrafında gelişen olaylardan habersiz, kendi âleminde yaşayıp gider. (III) Onun duygu dünyasını, kurduğu hayal ve rüyalar oluşturur. (IV) Şiirleri bu sebeple oldukça bireyseldir. (V) Ona göre şiirde bireysellik düzyazıda toplumsallık esastır. Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) II.
• B) III. ✓
• C) IV.
• D) V.

'Kurduğu' sıfatı 'hayal' sözcüğüne uyar (hayal kurmak) ancak 'rüya' sözcüğüne uymaz (rüya görülür). Yanlış fiilimsi/sözcük bağdaştırması vardır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış yerde kullanılmasından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Ağrısız kulak delinir. ✓
• B) Yolda kalanlara yardım ettiler.
• C) Bugün başı çok ağrıyordu.
• D) Tarihi eserler restore edildi.

• Analiz: 'Ağrısız kulak delinir' cümlesinde 'ağrısız' kelimesi 'kulak' isminden önce geldiği için kulağın sıfatı gibi olmuştur (Ağrısız olan kulak). • Doğrusu: Kastedilen, eylemin (delme işinin) acısız yapılmasıdır. Bu yüzden 'Kulak ağrısız delinir' şeklinde olmalıdır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Ülkemizin genç bir nüfusa sahip olması güzel bir şey.
• B) Artık nüfus sayımı yapılmıyor, bu yüzden ne kadar arttı bilemiyoruz. ✓
• C) Yapılan sayıma göre şehir nüfusu artarken köy nüfusunda azalma söz konusudur.
• D) Nüfus gücü, değerlendirilebilirse ülkenin geleceği çok gereklidir.

İkinci cümlecikte 'ne kadar arttı' yargısının öznesi (nüfusun/sayının) eksiktir.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'virgül eksikliğinden' kaynaklanan bir anlam belirsizliği vardır?

• A) Küçük ağacın arkasına saklanmıştı. ✓
• B) Kırmızı kalemini okulda unutmuş.
• C) Bu konuyu ondan başka kimse bilemez.
• D) Yaralı askeri hemen hastaneye kaldırdılar.

• A seçeneğindeki cümle iki anlama gelmektedir: 1. 'Küçük bir ağacın' arkasına mı saklandı? 2. 'Küçük (biri/çocuk)', ağacın arkasına mı saklandı? Virgül olmadığı için bu ayrım yapılamaz. • (Eski B seçeneği olan 'İhtiyar adamı...' cümlesi de aynı hatayı barındırdığı için, net bir cümle olan 'Kırmızı kalemini...' ile değiştirilmiştir.)

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'çatı uyumsuzluğu' vardır?

• A) Toplantıda önemli kararlar alınıp uygulamaya geçti. ✓
• B) Bütün hazırlıklar yapıldı ve misafirler beklendi.
• C) Sorular çözüldü, cevaplar kontrol edildi.
• D) Yüzünü yıkayıp kahvaltıya oturdu.

Yan cümlecik 'alınıp' (edilgen çatı, -n eki almış) şeklindedir. Temel cümlenin yüklemi 'geçti' (etken çatı) şeklindedir. Cümleler arasında çatı uyumsuzdur. Doğrusu: '...kararlar alınıp uygulamaya geçildi.' (İkisi de edilgen).

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ek yanlışlığından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Başarılı sanatçılar, toplumun sorunlarına duyarsız kalmaları beklenemez. ✓
• B) Şirketimizin yeni hedefleri önümüzdeki hafta yapılacak toplantıda belirlenecek.
• C) Gelecek nesillere daha yaşanabilir bir dünya bırakmak için çok çalışmalıyız.
• D) Bu bölgedeki kuraklık sorunu son yıllarda ciddi bir boyuta ulaştı.

A seçeneğinde 'Başarılı sanatçılar' ifadesinin sonuna tamlayan eki (-ın) getirilmelidir. Çünkü cümlenin ilerisinde iyelik eki alan 'kalmaları' sözcüğüyle bir tamlama kurulmaktadır. Doğrusu: 'Başarılı sanatçıların... kalmaları beklenemez.'

24. “Kimsesiz çocukları koruyup sahip çıkardı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nesne eksikliği
• B) Dolaylı tümleç eksikliği ✓
• C) Tamlama yanlışlığı
• D) Çatı uyuşmazlığı

'Sahip çıkardı' yüklemi '-e' hal ekiyle kullanılır (kime?). İkinci cümlecikte 'onlara' veya 'çocuklara' (dolaylı tümleç) eksiktir.

25. I. Osmanlılar kaleyi kuşatmış, ancak girememişti. II. Çocuklar meyve suyu mu içecek, kavunu mu? III. Belki de hayatta en büyük intikam yazmaktır. IV.Sorular bazılarını huzursuz eder. V. Kimileri için hayatın gölgeli sokakları hiç bitmeyen bir çile yolu gibidir. Yukarıdaki cümlelerden hangilerinde anlatım bozukluğu vardır?

• A) I. ve II. ✓
• B) II. ve III.
• C) III. ve IV.
• D) I. ve V.

I. cümlede 'girememişti' yüklemi için 'kaleye' veya 'içeri' (dolaylı tümleç/zarf tümleci) eksiktir. II. cümlede 'kavun içilmez', 'yenir'. 'Kavun mu yiyecek?' şeklinde yüklem eksikliği vardır.