Anlatım Bozuklukları 7

1. (l) Yazılarınızda, dilimize önem verilmeyişinden yakınıyorsunuz. (II) Dilimize gereken ilgi ve önemi vermek zorundayız, diyorsunuz. (III) Bu konuda sizi içtenlikle destekliyorum. (IV) Ne var ki dile gösterilmesi gereken özeni siz de göstermiyorsunuz. (V) Birçok sözcüğü yerinde kullanmadığınızı üzülerek görüyorum. Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) I
• B) II ✓
• C) III
• D) IV

Cümlede fiilimsi (veya yardımcı fiil) eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır. 'İlgi' ve 'önem' sözcükleri farklı eylemlere bağlanmalıdır. 'İlgi vermek' denilemeyeceği için 'İlgi göstermek ve önem vermek' şeklinde bir tamamlama yapılarak anlatım düzeltilmelidir.

2. “Yoksul görünümlü biriydi bu. Boyu kısa, bedeni de pek biçimli değildi.” Yukarıdaki ikinci cümledeki bozukluk hangisiyle giderilebilir?

• A) “kısa” yerine “kısaydı” getirilerek ✓
• B) “kısa’dan sonra “ve” ekleyerek
• C) “kısa” yerine “ve” koyarak
• D) “kısa”dan sonra “değil” ekleyerek

Ek-fiilin (ek-eylemin) eksik kullanımı anlatım bozukluğuna yol açmıştır. 'Boyu kısa' ifadesi tek başına yüklem olamaz; anlatımın tamamlanması ve ikinci yüklemle uyumlu olması için 'Boyu kısa idi (kısaydı)' şeklinde bir ek-fiil getirilmesi şarttır.

3. “Açık oturumda şiirin ne olduğunu saatlerce tartıştılarsa da bir sonuca varılamamıştır.” Bu cümledeki anlatım bozukluğunun giderilebilmesi için aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

• A) “Şiirin” yerine “şairliğin” kelimesi getirilmeli.
• B) “Tartıştılarsa da” yerine “tartıştılar ancak” sözü getirilmeli.
• C) “Varılamamıştır” yerine “varamadılar” getirilmeli. ✓
• D) “Tartıştılarsa” yerine “tartışılmışsa” sözü getirilmeli.

Cümlede çatı uyuşmazlığı mevcuttur. 'Tartıştılarsa' fiili etken (öznesi belli) bir yapıdayken, 'varılamamıştır' fiili edilgen (öznesi belli olmayan) bir yapıdadır. Anlatım birliğini sağlamak için her iki eylem de aynı çatıda olmalıdır; yüklemin 'varamadılar' şeklinde etken yapılması bozukluğu giderir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ise” kelimesine gerek yoktur?

• A) Mektup yazmış ise gelmekten vazgeçmiştir.
• B) Bunun nedeni ise beni çok sevmemesidir. ✓
• C) Olayı ancak kendin gördün ise tanıklık yapabilirsin.
• D) Bunu yapan o ise gidip kendisiyle konuşun.

Cümlede gereksiz sözcük kullanımı (duruluk ilkesine aykırılık) vardır. 'Nedeni' sözcüğü zaten bir gerekçe/koşul belirtmektedir. Yanına bir de karşılaştırma veya koşul anlamı katan 'ise' bağlacını eklemek anlatımı ağırlaştırır ve kural ihlaline yol açar.

5. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde, “yaklaşık” kelimesi yanlış kullanılmıştır?

• A) Ev ona, yaklaşık hesapla otuz milyon liraya mal olmuştu.
• B) Köy Ankara’ya yaklaşık olarak yetmiş kilometre uzaktaydı.
• C) Doğup büyüdüğü kasabaya, yaklaşık on yıldır uğramamıştı.
• D) Bu büyük apartmanlar, birbirine yaklaşık yapılmıştı. ✓

Sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasından kaynaklanan bir bozukluktur. 'Yaklaşık' kelimesi sayılarla ve niceliklerle tahmin bildirir. Konum veya mesafe bildiren durumlarda ise (apartmanların birbirine olan mesafesi gibi) 'yakın' sözcüğünün kullanılması daha doğrudur.

6. “Bu sonuca ulaşılacağını belki de biliyor olmalılar.” Bu cümledeki anlatım bozukluğunu gidermek için aşağıdaki değişikliklerden hangisi yapılmalıdır?

• A) “ulaşılacağını” yerine “ulaşılabileceğini” getirilmeli
• B) “belki de” yerine “sanıyorum” getirilmeli
• C) “biliyor olmalılar” yerine “biliyorlardır” getirilmeli ✓
• D) “olmalılar” yerine “olabilirler” getirilmeli

Cümlede anlamca çelişen ifadelerin bir arada kullanılması anlatım bozukluğuna yol açmıştır. 'Belki de' (ihtimal) ile 'olmalılar' (kesinlik/gereklilik) aynı yargıda çelişir. 'Biliyorlardır' kelimesi getirilerek cümlenin ihtimal anlamı korunmalı ve yapısal uyum sağlanmalıdır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Yaşamını zenginleştiren, anlam kazandıdan birçok dostu var. ✓
• B) Her yıl arkadaşlarıyla Bodrum’a gider, orada uzun bir tatil yapar.
• C) Sınıfta kaldığına çok üzüldü, bunu kimseye söyleyemedi.
• D) Yolda arkadaşlarıyla karşılaştı, onlara, olanları anlattı.

Cümlede dolaylı tümleç eksikliği vardır. 'Zenginleştiren' fiili nesne alırken, 'anlam kazandıran' fiili bir yönelme durumuna ihtiyaç duyar. 'Yaşamını zenginleştiren, (yaşamına) anlam kazandıran' şeklinde bir tamamlama yapılarak anlatım kusuru giderilmelidir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) İlkbaharda, sabahları bülbül sesleriyle uyanırdım.
• B) Sokağa bakan, küçük ama şirin bir evimiz vardı.
• C) Mahallenin çocukları çoğunlukla bizim bahçede oynarlardı.
• D) O yıllarda ben otuz, o ise otuz beş yaşlarındaydı. ✓

Sirali cümlelerde ek-fiil eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır. 'Ben otuz' ifadesi yüklemsiz kalmıştır. İkinci yüklemle uyumlu olması için 'Ben otuz yaşındaydım, o ise otuz beşlerindeydi' şeklinde ek-fiil ile tamamlanmalıdır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ilk kez” sözü gereksiz kullanılmıştır?

• A) Onu ilk kez bu kadar üzgün görüyordum.
• B) Uçağa ilk kez bineceği için çok heyecanlıydı.
• C) Bu kıyı kasabasına ilk kez gidiyordum.
• D) Onunla ilk kez bir arkadaş toplantısında tanıştık. ✓

Bu cümlede gereksiz sözcük kullanımı mevcuttur. 'Tanışmak' eylemi zaten bir kişiyle kurulan ilk iletişimi ve karşılaşmayı tanımlar. Bu nedenle başına 'ilk kez' sözünün getirilmesi anlatımı duruluktan uzaklaştırır.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu yazıyı hazırlamadan önce, yalnızca dergileri değil, gazeteleri de taraman iyi olur
• B) Okuduklarının ezberlemek değil, tartışarak özümlenmesini sağlamak gerekir. ✓
• C) Bu konuda yetkililerle konuşarak onların görüşlerini almayı düşünüyoruz.
• D) Çocukların resimli romanlara ilgi duydukları bilinmektedir.

Bu cümlede tamlama yanlışlığı veya nesne-yüklem uyumsuzluğu vardır. 'Okuduklarının ezberlemek' yapısı yanlıştır. Doğrusu 'Okuduklarını ezberlemek' veya 'Okuduklarının... sağlanması' şeklinde yapısal bir düzeltme yapılmasıdır.

11. “Yazar, bu özü, birtakım ilkelerden, hazır formüllerden yola çıkarak değil, somut gerçeklerden, yaşanmış deneyimlerden yola çıkarak yeniden buluyor.” Bu cümlede geçen kelimelerden hangileri atıldığında cümlenin anlamında hiçbir daralma olmaz?

• A) bu – yeniden
• B) ilkelerden – somut
• C) birtakım – değil
• D) hazır – yaşanmış ✓

Anlatımda duruluk ilkesine aykırılık (gereksiz sözcük kullanımı) vardır. 'Formül' kavramı zaten 'hazır' bir yapıyı, 'deneyim' ise 'yaşanmış' bir süreci ifade eder. Bu sıfatların kullanılması cümlenin anlamını güçlendirmez, sadece gereksiz bir tekrara neden olur.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Bizde halk şairleri genellikle köy, kasaba ve asker ocaklarında yetişir. ✓
• B) Halk şairleri şiirlerini saz eşliğinde ve hazırlıksız olarak söyler.
• C) Günümüzde iletişim araçlarının yaygınlaşması, halk şairlerini olumsuz yönde etkilemiştir.
• D) Eskiden halk şairleri köy köy, kasaba kasaba dolaşarak halkta duygu birliği oluştururlardı.

Tamlama ve bağlaç uyuşmazlığından kaynaklanan bir anlatım kusuru vardır. 'Köy ocaklarında' gibi yanlış bir tamlama ortaya çıkmaktadır. Doğrusu 'köy ve kasabalarda ya da asker ocaklarında' şeklinde her ismin kendi uygun tamlananına bağlanmasıdır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin yanlış kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Böyle ağır bir sorunun üstesinden bana yardım eden olmazsa nasıl çıkarım, bilmiyorum. ✓
• B) Problemin adını doğru koymazsanız ona etkili bir çözüm bulmanız zor.
• C) Sen bu günlerin değerini ancak meslek hayatına atılınca anlayacaksın.
• D) Bu olay çok eskide kaldı, hâlâ kin gütmenin bir anlamı yok.

Bu cümlede deyim yanlışlığı yapılmıştır. 'Üstesinden çıkmak' şeklinde bir deyim dilimizde mevcut değildir; bir zorluğu aşmak anlamında 'üstesinden gelmek' deyiminin kullanılması gerekir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Onun bu romanı diğerlerinden daha başarılı, mutlaka okumalısın. ✓
• B) Türk romancılığının gelişmesinde onun da mutlaka bir payı vardır.
• C) Her romanında özgün bir konuyu işlemeyi başarırdı.
• D) Önce çeviri romanlarla işe başlamış, sonra kendisi roman yazmaya başlamıştı.

Cümlede nesne eksikliği vardır. 'Önce çeviri romanlarla işe başlamış' ifadesinden sonra gelen 'mutlaka okumalısın' fiili bir nesneye bağlanmalıdır. Doğrusu '...onu (bu romanı) mutlaka okumalısın' şeklinde bir belirtili nesne eklenmesidir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Öğretmenin, öğrencilerinin aile durumları ile de ilgilenmesi gerekir.
• B) Yazarlarımızın köy yaşayışına ilgilenmeleri toplumumuz açısından çok yararlıdır. ✓
• C) Bir romancının şiirle ilgilenmesi sanatı için yararlı olur.
• D) Öğrencilerin iyi kitaplarla ilgilenmesini sağlamak bir eğitim işidir.

Sözcüğün yanlış yapılandırılmasından kaynaklanan bir anlatım kusurudur. 'İlgilenmek' fiili '-la/-le' edatıyla birlikte kullanılır. 'Yaşayışına ilgilenmek' yanlıştır; doğrusu 'yaşayışıyla ilgilenmek' şeklinde bir edat grubu ile kurulmalıdır.

16. “Aldığı şehirlere Türkleri yerleştirmek suretiyle Türkleştirdi.” cümlesindeki anlatım pürüzü nasıl giderilebilir?

• A) “şehirlere” yerine “şehirlerde” kelimesini getirerek
• B) “Türkleştirdi” den önce, “insanları” kelimesini ekleyerek
• C) “Türkleştirdi” yerine “Türkleştirildi” kelimesini ekleyerek
• D) “Türkleştirdi”den önce, “oraları” kelimesini ekleyerek ✓

Cümlede nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır. 'Türkleştirdi' eyleminin 'neyi' veya 'nereleri' Türkleştirdiği belirtilmemiştir. Anlam bütünlüğü için eylemden önce 'oraları' nesnesi getirilmelidir.

17. “Ölçümlere ne zamandan beri başladınız?” Bu cümledeki anlatım bozukluğunu gidermek için aşağıdaki değişikliklerden hangisi yapılmalıdır?

• A) “ne zamandan beri” yerine “ne zaman” getirilmeli ✓
• B) “ne zamandan” yerine “hangi tarihten” getirilmeli
• C) “başladınız” yerine “başlıyorsunuz” getirilmeli
• D) “beri” yerine “bu yana” getirilmeli

Sözcük seçimi ve zaman uyumu hatasıdır. 'Başlamak' anlık bir eylemdir; 'ne zamandan beri' gibi süreç bildiren bir soru kalıbıyla uyuşmaz. Doğrusu eylemin gerçekleşme zamanını soran 'ne zaman başladınız' ifadesidir.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Burada, en çok eski arkadaşlarımı arıyor, özlüyorum.
• B) Konunun az bilinen bir yönüne ışık tutuyor, aydınlatıyor. ✓
• C) Yeni çıkan kitapları alıyor, hemen okuyorum.
• D) Gezilerinde yeni yerler görüyor, değişik insanlar tanıyor.

Sirali cümlelerde nesne eksikliği vardır. 'Işık tutuyor' fiili bir nesne gerektirmezken, 'aydınlatıyor' fiili 'neyi' aydınlattığının belirtilmesini ister. '...ışık tutuyor ve (konuyu) aydınlatıyor' şeklinde bir nesne eklenerek bozukluk giderilmelidir.

19. (I) Sanatçının işlediği konular, modern Türkiye’nin bütün ekonomik, politik, kültürel görünümlerini kapsar. (II) Okuyucu onun yapıtlarını okurken Türkiye’nin toplumsal geçmişiyle bugününü derinlemesine kavrar. (III) Hayatımızdaki değişik olayların saçma yanlarına parmak basarak dramatize eder. (IV) Onun mizahının özünde, kimi zaman susturulmuş, kimi zaman da doludizgin koyuverilmiş bir öfke yatar. Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) I
• B) II
• C) III ✓
• D) IV

Bu cümlede nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu mevcuttur. 'Parmak basarak' fiilimsisi ile 'dramatize eder' yüklemi aynı nesneye bağlanmaya çalışılmıştır ancak yüklem nesnesiz kalmıştır. Doğrusu '...parmak basarak (onları) dramatize eder' şeklinde olmalıdır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Önemsiz şeyler üzerinde boşu boşuna zaman harcadı.
• B) Görüşleri doğru ya da yanılmış olabilir. ✓
• C) Dünyada kaç tür olduğu bilinmemektedir.
• D) En çok tartışılan konulardan biri de müziktir.

Sirali cümlelerde yüklem veya yardımcı fiil (ek-fiil) eksikliği anlatım pürüzlerine yol açar. 'Görüşleri doğru' yargısı yarım kalmıştır; anlatımı tamlamak için 'Görüşleri doğru olabilir ya da (onlar) yanılmış olabilir' şeklinde her iki yargının da kendi yüklem yapısına kavuşturulması gerekir.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Sabahları durağa kadar yürüyor ve otobüse biniyorum.
• B) Konuşmacının düşüncelerine katılıyor ve destekliyorum. ✓
• C) Bu dergiyi ilk yayımlandığı günden beri alıyor ve zevkle okuyorum.
• D) Akşamları, bir süre çalışıyor ve sonra dinleniyorum.

Cümlede nesne eksikliği hatası yapılmıştır. 'Katılıyor' fiili bir dolaylı tümlece (düşüncelerine) yönelirken, 'destekliyorum' fiili bir nesne (onları) gerektirir. '...katılıyor ve (onları) destekliyorum' şeklinde bir nesne eklenmesi şarttır.

22. “Hava kirliliğinin nedenlerinden biri de…” Yukarıda boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilirse cümle anlatım bakımından bozuk olur?

• A) yeşil alanların azlığındandır. ✓
• B) motorlu taşıtlardan çıkan egzoz gazlarıdır.
• C) sanayi kuruluşlarının kent içinde bulunmasıdır.
• D) çarpık yapılaşmanın, hava dolaşımını engellemesidir.

Bu cümlede tamlama yanlışından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır. 'Nedenlerinden biri de...' ifadesiyle başlanan bir cümle, yüklemi isim tamlaması şeklinde biterken '-dan/-den' eki almamalıdır. Doğrusu '...yeşil alanların azlığıdır' şeklinde biten bir yapıdır.

23. “Eski oyunlar yeniden ele alınmakta, geleneksel halk tiyatrosu bir düzene sokulmaya çalışmaktaydı.” Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerden hangisiyle giderilebilir?

• A) “Yeniden” atılmalı.
• B) “Bir düzene” yerine “bir kurala” getirilmeli.
• C) “Sokulmaya” yerine “verilmeye” getirilmeli.
• D) “Çalışmaktaydı” yerine “çalışılmaktaydı” getirilmeli. ✓

Cümlede çatı uyuşmazlığı mevcuttur. 'Ele alınmakta' (edilgen) fiili ile 'çalışmaktaydı' (etken) fiili aynı cümlede uyumsuzluk oluşturur. Her iki fiilin de edilgen yapılarak 'çalışılmaktaydı' şeklinde düzeltilmesi anlatımı akıcı ve doğru hale getirir.

24. “Genç sanatçılara, yapıtlarının konularını seçerken nelere önem vermelerini anlatıyor.” Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdaki değişikliklerden hangisiyle giderilebilir?

• A) “vermelerini” yerine “vermeleri gerektiğini” sözü getirilmeli. ✓
• B) “nelere” yerine “hangi noktalara” sözü getirilmeli.
• C) “sanatçılara” yerine “sanatçıların” sözü getirilmeli.
• D) “anlatıyor” yerine “belirtiyor” sözü getirilmeli.

Bu cümlede nesne ile yüklem arasında anlam uyumsuzluğu (veya yapı yanlışlığı) vardır. 'Önem vermelerini anlatıyor' ifadesi dil bilgisi açısından kusurludur; doğrusu 'önem vermeleri gerektiğini (belirtiyor/anlatıyor)' şeklinde bir zorunluluk ifadesiyle tamamlanmasıdır.

25. “Arkadaşım gördüklerini, duyduklarını gizli bir sırmış gibi yavaşça kulağıma fısıldadı.” Bu cümlede gereksiz kullanılmış iki sözcük aşağıdakilerden hangisinde bir arada verilmiştir?

• A) Arkadaşım – bir
• B) Bir – yavaşça
• C) Arkadaşım – gibi
• D) Gizli – yavaşça ✓

Cümlede gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır. 'Sır' kavramı doğası gereği 'gizli' bir bilgiyi ifade eder; 'fısıldamak' eylemi ise zaten sessiz ve 'yavaşça' yapılan bir eylemdir. Bu sıfat ve zarfların kullanılması cümlede fazlalık oluşturmaktadır.