Cümle Türleri 3

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi yüklemine göre ötekilerden farklıdır?

• A) Doktor seni hemen görmek istediğini söyledi.
• B) Bu yaz ne yapmayı düşünüyorsunuz?
• C) Banu, benim için bir kuzen gibidir. ✓
• D) Yine her zamanki şeyleri söylüyorsun.

'Gibidir' edatı ek-fiil alarak yüklem olmuştur (İsim soylu yüklem). Diğer cümlelerin yüklemleri (söyledi, düşünüyorsunuz, söylüyorsun) çekimli fiildir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'anlamca olumsuz' bir cümledir?

• A) Onu tanımıyor değilim.
• B) Ne arar ne sorar oldu! ✓
• C) Onu ben de çok iyi tanıyorum.
• D) Onunla her gün kütüphanede buluşuruz.

'Ne...ne...' bağlacı cümleyi biçimce olumlu, ancak anlamca olumsuz yapar. 'Ne arar ne sorar' ifadesi 'aramaz ve sormaz' anlamına geldiği için B seçeneği anlamca olumsuzdur. 💡 ÖSYM Püf Noktası: • 'Tanımıyor değilim': Biçimce olumsuz, anlamca olumlu (Tanıyorum). • 'Ne arar ne sorar': Biçimce olumlu, anlamca olumsuz (Aramıyor, sormuyor).

3. Aşağıdakilerden hangisi yan cümleciğin görevi bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) Ok atmayı ne zaman öğrendiniz?
• B) İki dakikada yanıma gelenlere dondurma ısmarlayacağım. ✓
• C) Uçurumdan atlamanın nasıl bir duygu olduğunu biliyor musun?
• D) İpi nasıl bağladığını hatırlayabildin mi?

B seçeneğinde yan cümlecik ('gelenlere') dolaylı tümleç görevindedir. Diğer seçeneklerdeki yan cümlecikler (ok atmayı, olduğunu, bağladığını) belirtili nesne görevindedir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'biçimce olumsuz, anlamca olumlu' bir cümledir?

• A) Bu evde kimse yok.
• B) Ne kadar yaramaz bir çocuk!
• C) Onu anlamıyor değilim. ✓
• D) Böyle bir teklifi reddedemem.

Cümlede 'değil' ve '-mıyor' olumsuzluk unsurları (biçim) vardır. Ancak 'anlamıyor değilim' ifadesi 'anlıyorum' (olumlu) anlamı kastedilmektedir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'sıralı, olumlu, kurallı, fiil cümlesi'dir?

• A) Geldim, gördüm, yendim. ✓
• B) Hava soğuktu, kimse dışarı çıkmadı.
• C) Ne aradı ne de sordu.
• D) Güneş açtı ama ısıtmıyordu.

Sıralı (virgülle ayrılmış 3 yüklem), Olumlu (tüm eylemler yapılmış), Kurallı (tüm yüklemler sonda), Fiil (gelmek, görmek, yenmek).

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'isim cümlesi' *değildir*?

• A) O, sınıfımızın en çalışkanıdır.
• B) Duyduğum en güzel ses onun sesiydi.
• C) Yarışmayı kazanan oymuş.
• D) Böyle havalarda dışarı çıkılmaz. ✓

'Çıkılmaz' sözcüğü çekimli bir fiildir (Fiil Cümlesi). Diğer yüklemler (en çalışkanıdır, onun sesiydi, oymuş) isim soylu sözcüklerdir.

7. Aşağıdaki cümlelerden hangisi basit cümledir?

• A) Peki bunun benimle ne ilgisi var? ✓
• B) Hastaneydin, öyle değil mi?
• C) Yapabileceğimiz hiçbir şey yok.
• D) Kardeşin için endişelenmene gerek yok.

Tek bir yargı bildiren ve içinde fiilimsi veya yan cümlecik bulunmayan cümle basittir. A seçeneğinde tek yargı ('var') vardır.

8. Aşağıdakilerden hangisi, yan cümlesi fiilimsiden oluşan birleşik cümledir?

• A) Baktım ki sözlerim dinlenmiyor.
• B) Yarın sizi bekliyoruz, dediler.
• C) Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, demiştir.
• D) Gideceğini niye bize haber vermediniz? ✓

'Gideceğini' (-ecek) sözcüğü fiilimsidir (sıfat-fiil). Bu tür cümlelere 'girişik birleşik cümle' denir. Diğerleri Ki'li veya iç içe birleşik cümledir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'anlamca olumlu' *değildir*?

• A) Onu sevmiyor değilim.
• B) Bunu yapmayacağım. ✓
• C) Bu sözler duyulmaz mı?
• D) O da çok akıllı.

'Yapmayacağım' cümlesi hem biçimce ('-ma' eki) hem de anlamca eylemin gerçekleşmeyeceğini belirttiği için olumsuzdur. 'Sevmiyor değilim' (seviyorum), 'duyulmaz mı' (duyulur), 'çok akıllı' olumlu anlamlıdır.

10. "Günün belli bir zamanı yağmur yağmaya başlıyor." cümlesinin devrik, olumsuz şekli aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Başlıyor mu yağmur günün belli bir zamanı?
• B) Yağmur yağmaya başlamıyor günün belli bir zamanı. ✓
• C) Başlamıyor mu günün belli bir zamanı yağmur?
• D) Günün belli bir zamanı yağmur yağmaya başlamıyor.

Cümlenin yüklemi 'başlıyor' fiilidir. Olumsuzu 'başlamıyor'dur. Devrik olması için yüklemin sonda olmaması gerekir. 'Yağmur yağmaya başlamıyor günün belli bir zamanı' cümlesi bu özellikleri taşır.

11. Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısı bakımından farklıdır?

• A) Sadece oturup bu saçmalığa son vermek istiyorum.
• B) Bu konuyu tartışmak istemiyorum.
• C) Kesin kararınızı ne zaman vermiştiniz? ✓
• D) Hemen şurada nehir kıyısındaki kulübeye yürüyerek gidebilirsin.

C seçeneği tek yargı bildiren ve fiilimsi içermeyen basit bir cümledir. Diğerleri fiilimsi içeren birleşik cümlelerdir.

12. Aşağıdakilerden hangisi tamamlanmamış (eksiltili) bir cümledir?

• A) Dağın tepesinde karlı bir zirve... ✓
• B) Herkes işini bitirmişti.
• C) Yolun sonu göründü.
• D) Güneş yavaşça batıyor.

Yüklemi söylenmemiştir. (Örn: 'vardı', 'duruyordu' gibi bir yüklemle tamamlanmalıdır).

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'olumsuz bir fiil cümlesi'dir?

• A) Bütün gün çalışmaktan yorulmuş.
• B) Bu konuda size katılmıyorum. ✓
• C) Böyle bir teklif kabul edilemez.
• D) Yaptıkların hiç hoş değil.

'Bu konuda size katılmıyorum.' cümlesi hem yüklemi fiil ('katılmak') hem de olumsuzluk bildiren ('-mıyor' eki) içeren olumsuz bir fiil cümlesidir. 'Bütün gün çalışmaktan yorulmuş' olumlu bir fiil cümlesi olabilir ancak edilgen yapıda olduğu için bu seçenekten daha az net bir örnektir. 'Yaptıkların hiç hoş değil' ise isim cümlesidir.

14. Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir dilek cümlesidir?

• A) Şu paraşütle bir kere atlayalım bari! ✓
• B) Bu merdiveni ne yapacaksın, a çocuk?
• C) Sonra yine merdiveni tırmanmaya devam etti.
• D) Birdenbire taş kesilmiş gibi kaldı.

'Atlayalım' fiili istek kipi (-a/-e) ile çekimlenmiştir, bu nedenle dilek (istek) cümlesidir.

15. Aşağıdaki cümlelerden hangisi birleşik cümledir?

• A) Bazen yaşam bize küçük hediyeler sunar.
• B) Alanında çok başarılısın, seni tebrik ediyorum.
• C) Sinema tarihinin unutulmaz filmleri her akşam bu kanalda olacak. ✓
• D) Artık bunların hiçbiri bir şey ifade etmiyor.

Doğru cevap C seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, 'Unutulmaz' sözcüğü sıfat-fiil olduğu için cümle girişik birleşik cümledir. Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

16. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, kurallı bir fil cümlesidir?

• A) Burası, hep susuz değildi.
• B) Tuz Gölü’nün sadece dörtte bir kalmış durumda.
• C) Martılar arı yer mi sence?
• D) Kar yiyerek susuzluğunu gidermeye çalışıyor. ✓

Doğru cevap D seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, 'Çalışıyor' yüklemi fiildir ve cümlenin sonundadır (Kurallı). Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

17. Aşağıdakilerden hangisi sıralı cümle değildir?

• A) Onu böyle koşarken hiç görmedim. ✓
• B) Güneşin doğuşunu izle, beni hatırla.
• C) Televizyonu kapatın, yatma zamanı geldi.
• D) Siz gidin, aşağıda görüşürüz.

Bu cümlede tek bir yüklem vardır ve 'koşarken' zarf-fiili içerdiği için birleşik cümledir. Diğerlerinde birden fazla yüklem virgülle ayrılmıştır.

18. “Kurtulmak çare değil, artık hayallerimde yoksun.” Yukarıdaki cümlenin özellikleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

• A) Sıralı – olumsuz – kurallı – isim ✓
• B) Bağlı – olumsuz – devrik – fiil
• C) Birleşik – olumsuz – kurallı – isim
• D) Basit – olumsuz – kurallı – fiil

İki cümle virgülle ayrılmıştır (Sıralı). İki yüklem de ('çare değil', 'yoksun') isim soyludur ve olumsuzdur. İkisi de sondadır (Kurallı).

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'devrik bir ünlem cümlesi'dir?

• A) Ne kadar da güzelsin!
• B) Eyvah, yine geç kaldım!
• C) Çok yaşa sen ey mübarek! ✓
• D) Hava ne güzel!

Yüklem ('yaşa') sonda değildir (devrik) ve cümle bir duygu/temenni (ünlem) bildirmektedir.

20. Aşağıdakilerin hangisinde şart anlamı vardır?

• A) Oyuncak setini iki gün sonra getirmek üzere arkadaşına verdi. ✓
• B) Ona daha sakin bir eda ile bakmaya başladı.
• C) Kalabalığın pek az gürültü yapmakta olduğun anladı.
• D) Bunların binlerce ucu meşalelerin ışığında parlıyordu.

'Oyuncak setini iki gün sonra getirmek üzere arkadaşına verdi.' cümlesindeki 'üzere' edatı cümleye koşul (şart) anlamı katmıştır. Diğer seçeneklerde durum veya zaman anlamı vardır.

21. Aşağıdaki cümlelerden hangisi eksiltili cümle değildir?

• A) Cadde ortasında bir büfe.
• B) Şehrin orta köşesinde büyük bir park.
• C) Bizim mahallede tren istasyonu var. ✓
• D) Etrafı çamlarla dolu bir okul.

C seçeneğinde 'var' yüklemi bulunduğu için tamamlanmış cümledir. Diğer seçeneklerde yüklem söylenmediği için eksiltili cümledir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'devrik fiil cümlesi'dir?

• A) Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden. ✓
• B) Hava bugün çok güzeldi.
• C) Bütün soruları doğru cevapladı.
• D) Çok yorgunum bu aralar.

Hem yüklemi sonda olmayan (devrik) hem de yüklemi fiil (fiil cümlesi) olmalıdır. 'Çıkacaksın' yüklemi fiildir ve cümlenin ortasındadır.

23. Aşağıdakilerden hangisinde yan cümlecik öznedir?

• A) Bu durumda ne diyeceğimi bilemiyorum.
• B) Şarkı söyleyerek beni kandırmaya çalışıyorsun.
• C) Tek bildiğim, onun da bizimle geleceğiydi. ✓
• D) Bu bayan sizi üç saattir beklediğini söylüyor.

Yüklem: 'Onun da bizimle geleceğiydi'. Özne: 'Tek bildiğim'. Özne olan kısımda 'bildiğim' (dık-dik) sıfat-fiili bulunduğu için yan cümlecik özne görevindedir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'gereklilik cümlesi'dir?

• A) Yarın mutlaka gel.
• B) Odasını toplamış olmalı.
• C) Derslerine daha çok çalışmalısın. ✓
• D) Keşke onu dinleseydim.

Yüklemi gereklilik kipi '-malı, -meli' ile çekimlenmiş cümledir. 'Çalışmalısın' sözcüğü bu kipi almıştır. (B seçeneği olasılık anlamı katmıştır).

25. Öfkeden gençleşmiş gibiydi. Geniş adımlarla odayı arşınlamaya başladı. Artık gülmüyordu, korkunç bir hali vardı. Bu tilki gibi adam şimdi sırtlana dönmüştü. Dudaklarını oynatıyor, yumruklarını sıkıyor, konuşamadığı için boğulacak gibi oluyordu. Birdenbire başını kaldırdı. Çukura kaçmış gözleri parladı. Bu parçada aşağıdakilerden hangisinin örneği yoktur?

• A) İsim cümlesi
• B) Bağlı cümle ✓
• C) Sıralı cümle
• D) Olumlu cümle

Parçada 've, ama, fakat' gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmış bağımsız cümleler (bağlı cümle) bulunmamaktadır. Virgülle ayrılan sıralı cümleler vardır.