Cümle Türleri 4

1. 'Seni _arayan_ kişi ben miydim?' cümlesindeki altı çizili sözcük hangi cümlecikte yer alır?

• A) Temel Cümlecik (Yüklem)
• B) Yan Cümlecik (Fiilimsi) ✓
• C) İç Cümle (Alıntı)
• D) Şart Cümleciği

'Arayan' sözcüğü sıfat-fiildir. Fiilimsilerin oluşturduğu bölümlere 'Yan Cümlecik' denir. Bu cümlede yan cümlecik (Seni arayan kişi) özne görevindedir.

2. Aşağıdakilerden hangisi 'iç içe birleşik cümle' örneğidir?

• A) Babam: 'Yarın erken kalkın.' dedi. ✓
• B) Okula gidip geleceğim.
• C) Ders çalışırsan kazanırsın.
• D) Güneş açınca dışarı çıktık.

Başkasına ait bir sözün ('Yarın erken kalkın.') cümle içinde temel cümlenin bir öğesi (nesne) olarak geçtiği yapıya iç içe birleşik cümle denir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'kurallı isim cümlesi'dir?

• A) Yoktu ortalıkta kimsecikler.
• B) Sensin benim en yakın arkadaşım.
• C) Bu bina, şehrin en yüksek yapısıdır. ✓
• D) Zordur bu yolları yalnız yürümek.

Hem yüklemi sonda (kurallı) hem de yüklemi isim soylu (isim cümlesi) olmalıdır. 'Şehrin en yüksek yapısıdır' yüklemi sondadır ve isim tamlamasıdır.

4. Hangisi *biçimce olumsuz, anlamca sorudur*?

• A) Yemeğini bitirmedin mi? ✓
• B) Neden bana bakıyorsun?
• C) Kim geldi?
• D) Hangi kitabı aldın?

'-me' (olumsuzluk) ve '-mi' (soru) eklerini almıştır. Cevap olarak 'Bitirmedim' (Olumsuz) veya 'Bitirdim' (Olumlu) beklenebilir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'olumlu bir isim cümlesi'dir?

• A) Beni arayan o değilmiş.
• B) Bu sokaklar çok tekin değil.
• C) Hava bulutlu ama yağmurlu değil.
• D) Sınav soruları oldukça zordu. ✓

Hem yüklemi isim soylu ('zordu') hem de olumsuzluk bildiren (değil, yok, -sız) bir unsur taşımayan cümledir.

6. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz bir fiil cümlesidir?

• A) Pantolonun paçasını terziye yaptırdı.
• B) Onun böyle göründüğüne bakmayınız. ✓
• C) Hastanın durumu iyi değildi.
• D) Çok çalışmak zorunda değilmiş.

'Bakmayınız' fiili olumsuzluk eki (-ma) almıştır ve fiil cümlesidir. C ve D seçenekleri isim cümlesidir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisi öğe dizilişi bakımından diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Bütün gün evde seni bekledim.
• B) Sabah erkenden yola çıktı.
• C) Anlattı uzun uzun yaşadıklarını. ✓
• D) Yarın yağmur yağacakmış.

Üçüncü seçenekte yüklem ('anlattı') cümlenin başındadır (Devrik Cümle). Diğer seçeneklerde yüklemler (bekledim, çıktı, yağacakmış) cümlenin sonundadır (Kurallı Cümle).

8. Aşağıdakilerden hangisi “ Kitabı oradan al ve kitaplığa koy.” cümlesiyle yapı bakımından özdeştir?

• A) Kurtların uluması hepimizi ürküttü.
• B) Yola devam etmen gerektiğini biliyorsun.
• C) Kurtlar intikam peşinde koşan tek hayvandır.
• D) Burada oturalım ya da ilerleyelim. ✓

Örnek cümle 've' bağlacı ile bağlanan bir bağlı cümledir. D seçeneği de 'ya da' bağlacı ile bağlanan iki yüklem içerdiği için bağlı cümledir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türü bakımından diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Tek isteği sınavı kazanmaktı.
• B) Beni arayan kişi sen miydin?
• C) Dışarıda soğuk bir hava vardı.
• D) Bütün gece ders çalışmış. ✓

'Çalışmış' yüklemi bir fiildir (Fiil Cümlesi). Diğer cümlelerin yüklemleri 'kazanmaktı' (isim-fiil), 'sen miydin' (zamir) ve 'vardı' (isim) olduğu için isim cümlesidir.

10. Aşağıdakilerden hangisi 'bağımsız sıralı' cümledir?

• A) Atlar kişniyor, nal sesleri duyuluyordu. ✓
• B) Yaşlı adam kalktı, bastonunu aldı.
• C) Çocuklar koşuyor, oyun oynuyordu.
• D) Öğretmen ders anlattı, soru sordu.

Birinci cümlenin öznesi 'Atlar', ikinci cümlenin öznesi 'nal sesleri'. Hiçbir öğe ortaklığı yoktur (Bağımsız).

11. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yan cümlecik yoktur?

• A) Solunum cihazını durdurmamız gerekiyor.
• B) Onun sağlığına kavuşması için kaç gün gerekiyor?
• C) Son nefesini verirken neler söylemiş?
• D) Bunun için neden kimseden yardım istemiyorsun? ✓

D seçeneğinde fiilimsi, şart kipi veya iç cümle gibi yan cümlecik oluşturan bir unsur yoktur; basit cümledir.

12. Aşağıdakilerden hangisinde yan cümlecik temel cümlenin öznesi durumundadır?

• A) Artık orada oyalanmayı bırak.
• B) Dizinin acısını nasıl dindirebileceğini soruyor.
• C) Karlarda ilerlemek uygun bir ayakkabı ile olur. ✓
• D) Senin çayını içmeyeli yaklaşık bir yıl olmuş.

Doğru cevap C seçeneğidir. Dil bilgisi kurallarına göre, Yüklem: 'olur'. Olan ne? 'Karlarda ilerlemek'. Yan cümlecik özne görevindedir. Bu durum, Türkçe'deki kelime türlerinin işlevlerini ve cümle içindeki anlamsal katkılarını kavramak açısından önemli bir kuraldır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'biçimce olumlu, anlamca olumsuz' bir cümledir?

• A) Seni sevmiyor değilim.
• B) Bu işi yapacak gücüm yok.
• C) Gel de bu söze inan! ✓
• D) Onunla görüşmek istemiyorum.

Cümlede biçimsel bir olumsuzluk yoktur. Ancak 'Gel de inan!' ifadesi, 'İnanılmaz, inanmam!' şeklinde olumsuz bir anlam (sitem, şaşkınlık) taşımaktadır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapısına göre 'basit', yüklemine göre 'fiil' cümlesidir?

• A) Eve gelince hemen uyudu.
• B) Okulun bahçesi çok genişti.
• C) Çalışan insanlar her zaman kazanır.
• D) Yaşlı adam sessizce gülümsedi. ✓

• D Şıkkı (Doğru): 'Sessizce' kelimesi isim köklü (Ses -> Sessiz) olduğu için fiilimsi değildir, zarftır. Cümlede fiilimsi olmadığı için yapıca BASİT'tir. • A Şıkkı: 'Gelince' (-ince) zarf-fiildir, cümle Birleşiktir. • B Şıkkı: Yüklem 'genişti' (isim), İsim cümlesidir. • C Şıkkı: 'Çalışan' (-an) sıfat-fiildir, cümle Birleşiktir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'yapıca birleşik' bir cümledir?

• A) Ali geldi, Veli gitti.
• B) Çok yorgundu, hemen uyudu.
• C) Eve geldiğimde kimse yoktu. ✓
• D) Hava karardı.

'Eve geldiğimde' ifadesi '-dığımda' zarf-fiil ekini almıştır. İçinde fiilimsi bulunan cümleler 'girişik birleşik cümle'dir. (A) ve (B) sıralı cümle, (D) basit cümledir.

16. 'Seni arayan bendim.' cümlesi için aşağıdakilerden hangisi *söylenemez*?

• A) Yapıca birleşik cümledir.
• B) Anlamca olumlu cümledir.
• C) Yüklemin türüne göre isim cümlesidir.
• D) Öğe dizilişine göre devrik cümledir. ✓

Cümlenin yüklemi 'bendim' (zamir/isim soylu) sondadır. Bu nedenle 'devrik' değil, 'kurallı' bir cümledir. 'arayan' fiilimsisi olduğu için birleşik, olumsuzluk eki almadığı için olumlu, yüklemi zamir olduğu için isim cümlesidir.

17. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, anlamına göre diğerlerinden farklıdır?

• A) Amma da korkak şeylermişsiniz be!
• B) Bu yüzden kıskaç işlemiyor ki! ✓
• C) Bu iş için bir koç kafası lazım.
• D) Kapının kanatları birden parçalanıverdi.

'İşlemiyor' yüklemi olumsuzluk eki (-me/-ma) aldığı için olumsuz cümledir. Diğerleri anlamca ve biçimce olumludur.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'eksiltili cümle' örneğidir?

• A) Her şey ne kadar da güzel görünüyor.
• B) Bahar gelince çiçekler açar.
• C) Karşımızda masmavi bir deniz... ✓
• D) Sessizce odadan dışarı çıktı.

Yüklemi söylenmemiş, yargısı tamamlanmamış cümlelere eksiltili cümle denir. 'Karşımızda masmavi bir deniz...' ifadesinde yüklem bulunmadığı için eksiltili cümledir.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru anlamı vardır?

• A) Ben sizin çalışmadığınızı bilmiyor muyum sanki?
• B) Misafirleri için en güzel yemekleri hazırlamaz olur muyum hiç?
• C) Sizce bu iş için gerekli olan şartlar nelerdir? ✓
• D) Mahir’in ne kadar yaramaz olduğunu bilmez miyiz?

A, B ve D seçenekleri sözde soru cümlesidir, cevap gerektirmez; onaylatma veya reddetme amacı taşır. C seçeneği ise gerçek soru cümlesidir ve bilgi almaya yöneliktir.

20. 'Aralarında _on yaş_ vardı.' cümlesinde altı çizili bölüm hangi öğedir?

• A) Özne ✓
• B) Belirtisiz Nesne
• C) Zarf Tümleci
• D) Yüklem

Yüklem: vardı (Var olan ne?) -> 'on yaş' (Özne). Nerede vardı? -> Aralarında (Dolaylı Tümleç). 'Var, yok' sözcükleri isim olarak yüklem olduğunda özne başta veya ortada olabilir.

21. 'Bu kadar kolay bir soruyu nasıl çözemezsin!' cümlesi anlamca nedir?

• A) Olumsuz Soru Cümlesi
• B) Sözde Soru Cümlesi (Şaşırma)
• C) Olumlu Cümle
• D) Ünlem Cümlesi (Kızgınlık) ✓

Cümle soru şeklinde olsa da asıl amacı cevap almak değil, 'kızgınlık' veya 'şaşırma' gibi bir duyguyu güçlü bir şekilde ifade etmektir. Bu tür duygusal çıkışlar 'Ünlem Cümlesi' olarak sınıflandırılır.

22. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz bir soru cümlesidir?

• A) Tırtıllar, tilkiler için iştah açıcı mıdır?
• B) Kurbağaların saklanacak kadar yeri yok muydu? ✓
• C) Şimdi su rezervlerini kullanma zamanı mı?
• D) Bu kaktüslerin bazıları şurada mıydı?

Doğru cevap B seçeneğidir. Sorunun doğru cevabına ve çözüm mantığına bakıldığında, 'Yok muydu' ifadesi hem olumsuzluk (yok) hem de soru anlamı taşımaktadır. Bu kural ve açıklamalar, ALES/KPSS Türkçe sınavındaki benzer soru tiplerini çözebilmek için temel bir rehber niteliğindedir.

23. Aşağıdaki dizelerden hangisi 'devrik' cümledir?

• A) Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak. ✓
• B) Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım.
• C) Bastığın yerleri toprak diyerek geçme, tanı.
• D) Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda?

'Sönmez' yüklemi cümlenin başındadır. Cümlenin kurallı hali: 'Bu şafaklarda yüzen al sancak sönmez.'

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisi ögelerinin dizilişine göre farklıdır?

• A) Neden söz ettiğimi bilmiyor musun?
• B) Sana irmik helvası yapayım.
• C) Beğenmeyince ona başka bir hediye gönderdim.
• D) Nasıl tanımazsın onu? ✓

'Nasıl tanımazsın onu?' cümlesinde yüklem ('tanımazsın') sonda olmadığı için devrik cümledir. Diğer seçenekler kurallı cümledir.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümlecik dolaylı tümleç görevindedir?

• A) Aşk seni kanatlandırıp uçurur.
• B) Yardım edecek birine söylemelisiniz. ✓
• C) Saatte altmış kilometre hızla koşan hayvanlar var.
• D) Her hafta mezarına gidip gözyaşı döküyor.

'Yardım edecek birine' ifadesi, 'kime?' sorusuna cevap verdiği için dolaylı tümleçtir ve içinde sıfat-fiil barındırmaktadır.