Ses Bilgisi 3

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ulama' vardır?

• A) Test çözmek, düzenli tekrar gerektirir.
• B) Dün akşam hep birlikte yemek yedik. ✓
• C) Herkes, onu büyük bir dikkatle dinliyordu.
• D) Sınav zordu ama iyi geçtiğini düşünüyorum.

Ulama, ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, iki sözcüğün birbirine bağlanarak okunmasıdır. 'Dün akşam' ifadesinde 'n' ünsüzü ile 'a' ünlüsü arasında ulama vardır (dü-nak-şam). Araya noktalama işareti girdiğinde ulama olmaz.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'birleşik sözcük oluşurken' ünlü düşmesi meydana gelmiştir?

• A) Bilgisayar başında çok fazla vakit geçiriyor.
• B) Niçin böyle davrandığını anlayamadım. ✓
• C) Hafta sonu Göztepe'de maç izledik.
• D) Bu devirde mirasyedi olmak kolay değil.

'Niçin' sözcüğü, 'ne' ve 'için' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (ne + için -> niçin). Bu birleşme sırasında 'e' ünlüsü düşmüştür. Diğer seçeneklerde (bilgi+sayar, göz+tepe, miras+yedi) ünlü düşmesi bulunmamaktadır.

3. 'Niçin' sözcüğünün oluşumunda görülen ses olayı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ünsüz Düşmesi
• B) Ünlü Daralması
• C) Ünsüz Benzeşmesi
• D) Ünlü Düşmesi ✓

'Niçin' sözcüğü, 'ne' ve 'için' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur (ne + için). Bu birleşme sırasında 'e' ünlüsü düşmüştür. Bu tür birleşik kelime düşmelerine 'ünlü aşınması' da denir. Benzer örnekler 'nasıl' (ne+asıl) ve 'kahvaltı' (kahve+altı)dır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü daralması' vardır?

• A) Her gün düzenli olarak kitap okuyor.
• B) Koşarak otobüse yetişmeye çalışıyor.
• C) Bütün gün tembel tembel uyuyor.
• D) Neden onu bu kadar suçluyorsun? ✓

Ünlü daralması, '-yor' ekinin 'a' veya 'e' geniş ünlülerini daraltmasıdır. 'Suçla-mak' fiili '-yor' ekini aldığında, fiilin sonundaki 'a' geniş ünlüsü daralarak 'u' olmuştur (suçla-yor -> suçluyor). Diğer seçeneklerde (oku-, çalış-, uyu-) araya giren ünlüler yardımcı sestir, daralma bulunmamaktadır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz düşmesi' vardır?

• A) Kalbini kıran sözler söylemiş.
• B) Burnu hafifçe kanamaya başladı.
• C) Törende bir asteğmen konuşma yaptı. ✓
• D) Bu olayı derinden hissetti.

Doğru cevap 'Törende bir asteğmen konuşma yaptı.' cümlesidir. • Asteğmen: 'Ast' ve 'teğmen' sözcükleri birleşirken yan yana gelen iki 't' harfinden biri düşer (ast + teğmen -> asteğmen). Bu olaya ünsüz düşmesi denir. Diğer seçeneklerdeki ses olayları: • Kalbini: Ünsüz yumuşaması (kalp -> kalbi) • Burnu: Ünlü düşmesi (burun -> burnu) • Hissetti: Ünsüz türemesi (his + etmek -> hissetmek)

6. 'Kaybettiği' sözcüğünde aşağıdaki ses olaylarından hangisi *yoktur*?

• A) Ünlü Düşmesi
• B) Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)
• C) Ünsüz Yumuşaması (Değişim)
• D) Ünsüz Türemesi ✓

Sözcüğün kökü 'kayıp' ve 'etmek' fiilidir. (kayıp + etmek): 'ı' düşer (Ünlü Düşmesi), 'p' yumuşayarak 'b' olur (Ünsüz Yumuşaması). (kaybet + dik): '-dik' ekinin başındaki 'd', 't'ye dönüşür (Ünsüz Benzeşmesi). (kaybettik + i): Sondaki 'k' yumuşayarak 'ğ' olur (Ünsüz Yumuşaması). Sözcükte ünsüz türemesi yoktur.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi'ne (sertleşmesine) uğramış bir sözcük vardır?

• A) Çoğu zaman evde yalnız kalırdı.
• B) Bu bitki sadece bu bölgede yetişir. ✓
• C) İnadı yüzünden arkadaşlarını üzdü.
• D) Bayrağın rengi kan kırmızısıdır.

'Bitki' sözcüğünün kökü 'bit-mek' fiilidir. '-gi' yapım ekini aldığında, 't' sert ünsüzü 'g' yumuşak ünsüzünü sertleştirerek 'k'ye dönüştürmüştür (bit-gi -> bitki). Diğer seçeneklerde ünsüz yumuşaması vardır (çok-u, inat-ı, renk-i).

8. “Kapıdan çıkarken gözlerimi süzerek bu manzaraya gülünç bir dram filmini seyreder gibi baktım.” Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından hangileri vardır?

• A) Ünsüz türemesi - Hece düşmesi
• B) Daralma - Ünsüz düşmesi
• C) Hece düşmesi - Ünsüz yumuşaması ✓
• D) Daralma - Ünsüz sertleşmesi

Cümlede 'seyreder' sözcüğünün kökü 'seyir'dir. Yardımcı fiille birleşirken 'i' ünlüsü düşmüş (hece/ünlü düşmesi) ve 't' ünsüzü 'd'ye dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması: seyir + et-er -> seyreder). 💡 Dikkat: Evet, cümlenin sonundaki 'baktım' (bak-dı-m -> bak-tım) sözcüğünde ünsüz sertleşmesi vardır. Fakat D seçeneğinde sertleşmenin yanına yazılan 'Daralma' cümlede yoktur. Verilen ikililerin HER İKİSİNİN de cümlede bulunduğu tek doğru şık 'Hece düşmesi - Ünsüz yumuşaması'dır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'seç-gi' sözcüğünün 'seçki' olmasındaki (g -> k) ses olayının benzeri vardır?

• A) Kalbi her zamankinden hızlı _atıyordu_.
• B) Bu yemeğin _tadı_ çok güzeldi.
• C) _Aklına_ gelenleri hemen not etti.
• D) Otobüs _durakta_ yolcuları bekledi. ✓

Verilen örnekte 'seç-gi' sözcüğündeki '-gi' eki, 'ç' sert ünsüzünün etkisiyle sertleşerek '-ki' olmuş (ünsüz benzeşmesi). 'Durakta' sözcüğü de 'durak' (k) sert ünsüzüyle bittiği için '-da' eki sertleşerek '-ta' olmuştur (durak-da -> durakta).

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması ve ünlü düşmesinin örneği vardır?

• A) Hazırlık yapamadığımız için üzgünüz oğlum. ✓
• B) Ben biraz dolaşmak istiyorum baba.
• C) Köyde ördek avlamayı öğrendim.
• D) Kahya, misafirlerimize odalarını gösterdin mi?

'Yapamadığımız' sözcüğünde yumuşama (yapamadık-ımız -> yapamadığımız), 'oğlum' sözcüğünde ise ünlü düşmesi (oğul-um -> oğlum) mevcuttur.

11. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'küçük ünlü uyumu' kuralına *uymaz*?

• A) Kavun ✓
• B) Çocuk
• C) Görüntü
• D) Kemer

Küçük ünlü uyumu kuralına göre; düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü (a, e, ı, i) gelir. Yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) gelir. 'Kavun' sözcüğünde düz ünlü olan 'a'dan sonra yuvarlak ünlü 'u' gelmiştir. Bu durum kurala aykırıdır.

12. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde '-l' yapım ekini alırken 'ünsüz düşmesi' olmuştur?

• A) Doğruldu
• B) Sivrildi
• C) Yükseldi ✓
• D) Kısaldı

Türkçede sonu 'k' ile biten bazı sözcükler '-l' eki aldığında 'k' ünsüzü düşer. • **Yüksek + l -> Yükseldi** ('k' düştü - Doğru Cevap) • **Alçak + l -> Alçaldı** (Benzer Örnek) Diğer seçeneklerde düşme bulunmamaktadır: • Kısa + l -> Kısaldı (Düşme yok) • Doğru + l -> Doğruldu (Düşme yok)

13. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerin hangisinde bir ses olayı yoktur?

• A) Bizi bu _dertten_ ancak o kurtarır.
• B) Hiç _tanımadığım_ biriyle nasıl evlenirim?
• C) Onun için altın kalpli, saf biri _diyorlar_.
• D) Buranın _insanları_ hep senin gibiyse yandık. ✓

'Dertten' (sertleşme), 'tanımadığım' (yumuşama) ve 'diyorlar' (daralma: de-yor) sözcüklerinde ses olayları varken, 'insanları' sözcüğünde herhangi bir ses olayı bulunmamaktadır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kaynaştırma harfi' (yardımcı ünsüz) kullanılmıştır?

• A) Masanın üzerini temizledi. ✓
• B) Hızlı adımlarla okula yürüdü.
• C) Bu kitabı mutlaka okumalısın.
• D) Evden sabah erkenden çıktı.

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. 'Masa' sözcüğü '-ın' tamlayan ekini aldığında, araya 'n' kaynaştırma harfi girer (masa-n-ın). 'Üzeri-n-i' sözcüğünde de 'n' kaynaştırma harfi vardır.

15. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde 'borç' sözcüğünün 'borcu' olmasındaki (ç -> c) ses olayının benzeri vardır?

• A) _Gökyüzü_ bugün masmaviydi.
• B) _Çocuğun_ elinden tuttu. ✓
• C) _Sokakta_ top oynuyorlardı.
• D) _Omzu_ ağrıdığı için doktora gitti.

Soru kökündeki 'borç' sözcüğü ünlüyle başlayan bir ek aldığında sonundaki 'ç' sert ünsüzü yumuşayarak 'c' harfine dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması). Seçenekleri incelediğimizde 'çocuk' sözcüğünün de ünlüyle başlayan bir ek (-un) aldığında sonundaki 'k' sert ünsüzünün yumuşayarak 'ğ' harfine (çocuğun) dönüştüğünü görüyoruz ve bu da ünsüz yumuşamasıdır. Diğer seçeneklerdeki 'sokakta' kelimesinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi), 'omzu' kelimesinde ise ünlü düşmesi yaşanmıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır?

• A) Bu gece uçakla Paris’ten geldi. ✓
• B) Aldığı gömleği bana hediye edecek.
• C) Yüz milyonu bulursan fabrikan kapanmaz.
• D) Peki ne yapmayı düşünüyorsun baba?

'Paris' özel ismi 's' sert ünsüzü ile biter. Geldiği ek ('-den') sertleşerek '-ten' olmuştur (Paris-den -> Paris'ten).

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'hissetmek' sözcüğündeki ses olayının (ünsüz türemesi) benzeri vardır?

• A) Bu sırrı kimseye söyleyemezsin. ✓
• B) Gömleği dün ütülemişti.
• C) Omzu dünki maçta incinmiş.
• D) Parkta arkadaşıyla koştu.

'Hissetmek' (his + etmek) sözcüğünde 's' ünsüzü türemiştir. 'Sırrı' sözcüğü de 'sır' köküne '-ı' ekini aldığında 'r' ünsüzü türemiştir (sır-ı -> sırrı). Diğer seçeneklerde bu olay bulunmamaktadır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz yumuşaması' (değişimi) vardır?

• A) Kardeşim az önce yurda giriş yaptı. ✓
• B) Hafta sonu bizimle gelecek.
• C) Bu işi o yaptı.
• D) Milleti bu söze inandıramazsın.

Ünsüz yumuşaması, sert ünsüzle biten kelimenin ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşamasıdır. • A seçeneğinde **'Yurt'** kelimesi '-a' ekini alınca **'t'** sesi yumuşayarak **'d'** olmuştur (**Yurt-a -> Yurda**). Diğer seçeneklerde yumuşama bulunmamaktadır: • Gelecek (Gel-ecek / Yumuşama yok) • Yaptı (Yap-tı / Sertleşme var) • Milleti (İstisna, yumuşama yok)

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'n' ünsüzü, tamlayan eki (ilgi eki) göreviyle *değil*, 'kaynaştırma ünsüzü' olarak kullanılmıştır?

• A) Senin kalemin bende kalmış.
• B) Evin yolu kardan kapanmıştı.
• C) Pencerenin camı buğulanmıştı. ✓
• D) Çocuğun oyuncağı kırıldı.

Kaynaştırma ünsüzleri, ünlüyle biten bir köke ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde araya girer. 'Pencere' sözcüğü ünlüyle biter, '-in' tamlayan ekini alırken araya 'n' kaynaştırma ünsüzü girer (Pencere-n-in). Diğer seçeneklerde 'senin', 'evin', 'çocuğun' sözcükleri ünsüzle bittiği için 'n' harfi kaynaştırma değil, ekin kendisidir.

20. “Ne tuhaf!.. Hareketin ta kendisi olan kuşlar, bu vücudun gözünü, kaşını, ağzını, burnunu şekillendirdiği halde daimi süzülüş ve bükülüşlerine rağmen vücudu bozulmuyor. Onu her tarafa kendileriyle beraber sürüklüyor.” Yukarıdaki parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?

• A) Ünsüz Yumuşaması
• B) Ünlü Düşmesi
• C) Ünlü Daralması
• D) Ünsüz Sertleşmesi ✓

Parçada yumuşama (vücudun, şekillendirdiği), ünlü düşmesi (ağzını, burnunu) ve daralma (sürüklüyor) mevcuttur; ancak ünsüz sertleşmesi örneği bulunmamaktadır.

21. Aşağıdakilerden hangisinde ünlü türemesi vardır?

• A) Gencecik yaşta başına gelmeyen kalmadı. ✓
• B) Bence çok etkili bir yöntem bu.
• C) Vücudunu forma sokmak için yapmadığı kalmadı.
• D) Kemal Sunal’ın hangi filmini daha çok seviyorsun?

'Genç' sözcüğü '-cik' ekini aldığında, araya 'e' ünlüsü girmiştir (genç-e-cik -> gencecik). Bu olaya ünlü türemesi denir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz türemesi' vardır?

• A) Sessiz bir ortamda çalışmak isterdi.
• B) Bu yoldan gitmek daha doğru olacak.
• C) Kalemini arkadaşına verdi.
• D) Onun teklifini maalesef reddetti. ✓

'Reddetmek' sözcüğü, 'ret' ve 'etmek' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşur. Bu birleşme sırasında 'd' ünsüzü türemiştir (ret + etmek -> reddetmek). 'Sırrı', 'affı', 'hakkı', 'hissi' gibi sözcükler de diğer örneklerdir.

23. Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde ünsüz yumuşaması olmamıştır?

• A) Yılların bu kadar çabuk _geçeceği_ aklınıza gelmezdi.
• B) Bunu _yaptığın_ için mutlu musun?
• C) _İstemediğim_ halde yorum yaptım.
• D) Onun _fikirleri_ benimkinden oldukça farklı. ✓

'Fikirleri' sözcüğünde herhangi bir ünsüz yumuşaması yoktur. Diğerlerinde 'geç-ecek-i -> geçeceği', 'yap-dık-ın -> yaptığın', 'iste-me-dik-im -> istemediğim' örneklerinde yumuşama gerçekleşmiştir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz yumuşamasına aykırı' bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Derdimi kimseye anlatamıyorum.
• B) Milletimiz devlete olan bağlılığını gösterdi. ✓
• C) Bardağı masanın kenarına koydu.
• D) Kalabalığın arasında onu göremedim.

Ünsüz yumuşamasına aykırılık, sonu 'p, ç, t, k' ile biten bir sözcüğün ünlüyle başlayan bir ek almasına rağmen yumuşamaması durumudur. B seçeneğinde hem 'milletimiz' (millet-i-miz) hem de 'devlete' (devlet-e) sözcükleri bu kurala aykırıdır. Cümlede yumuşamaya uğramış başka bir sözcüğün ('bağlılığını' / bağlılık-ı) bulunması, kurala aykırı sözcüklerin varlığını iptal etmez. Diğer seçeneklerdeki 'derdimi' (dert), 'bardağı' (bardak) ve 'kalabalığın' (kalabalık) sözcüklerinde ise yumuşama kuralı normal bir şekilde gerçekleşmiştir.

25. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'büyük ünlü uyumu' kuralına *uymaz*?

• A) Oyuncak
• B) Çocuklar
• C) Gözlükçü
• D) Tiyatro ✓

Büyük ünlü uyumu kuralına göre, ilk hecede kalın ünlü varsa sonrakiler de kalın; ince varsa sonrakiler de ince olmalıdır. • Oyuncak (O-u-a): Kalın-Kalın-Kalın (Uyar) • Çocuklar (o-u-a): Kalın-Kalın-Kalın (Uyar) • Gözlükçü (ö-ü-ü): İnce-İnce-İnce (Uyar) • **Tiyatro** (i-a-o): İnce ile başlayıp Kalın ile devam ettiği için **uymaz**.