Ses Bilgisi 4

1. “Köhne çeşme ile körpe çocuklar arasındaki mesafe sahilden kopup nihayetsiz bir denizde bulutların son merhalesine ulaşmış bir tahta parçasında bile yoktur.” Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi vardır?

• A) Ünsüz Türemesi
• B) Ünsüz Sertleşmesi ✓
• C) Ünsüz Düşmesi
• D) Hece Düşmesi

Parçadaki 'yoktur' sözcüğünde ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi) vardır. Sert ünsüzlerden biriyle biten 'yok' kelimesine gelen '-dur' bildirme eki sertleşerek '-tur' biçimine dönüşmüştür. Adaylar genellikle 'parçasında' kelimesindeki 's' ve 'n' harflerini ünsüz türemesi sanarak çeldiriciye düşerler; ancak bu harfler iki ünlüyü bağlayan 'kaynaştırma ünsüzleri'dir (koruyucu ünsüz). Ünsüz türemesi ise genellikle 'hak-k-ı', 'his-s-i', 'af-f-etmek' gibi sözcüklerde görülür.

2. Aşağıdakilerin hangisinde hece düşmesine örnek olabilecek bir kullanım yoktur?

• A) Ayşe’nin ne kadar yalnız biri olduğunu biliyorum.
• B) Keşke bu konuda benim de fikrimi alsaydınız.
• C) Yâri güzel olanın uykusu az olur.
• D) Sonra da biraz yavaşlaman lazım. ✓

'Yalın-ız -> yalnız', 'fikir-im -> fikrim', 'uyu-ku -> uyku' örneklerinde ünlü düşmesi varken, D seçeneğinde (yavaşlaman lazım) ünlü düşmesi yoktur.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasının bir örneği vardır?

• A) Oyunculuk doğal bir şekilde mi gelişti?
• B) Daha iyi olmak istediğim bir konuydu.
• C) Bunun sizinle ilgili olduğunu zannetmiyorum. ✓
• D) Bu konuda çocuklara yardımcı oluyorum.

'Zannetmiyorum' sözcüğündeki olumsuzluk eki '-me', '-yor' ekinin etkisiyle daralarak '-mi' olmuştur (zannet-me-yor -> zannetmiyor).

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili kelime türetilirken ünlü kaybına uğramıştır?

• A) Size onun kaba olduğu _söylenmedi_ mi?
• B) Öğretmenin konuşması herkesi _duygulandırdı_
• C) Böyle soruları da hep bana _yöneltiyor_.
• D) Çocuklar arasında _ayrım_ yapmamalısınız. ✓

'Ayrım' sözcüğünün kökü 'ayır-mak' fiilidir. Yapım eki alarak türetilirken ikinci hecedeki 'ı' ünlüsü düşmüştür (ayır-ım -> ayrım).

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesinin nedeni diğerlerinden *farklıdır*?

• A) Oğlu bu yıl mezun olacak.
• B) Alnında derin çizgiler belirmişti.
• C) Gönlü her zaman iyilikten yanaydı.
• D) Kavşakta arabalar birbirine girdi. ✓

İlk üç seçenekte 'oğlu' (oğul-u), 'alnında' (alın-ı), 'gönlü' (gönül-ü) sözcükleri çekim eki alırken orta hecedeki ünlülerini kaybetmiştir. Ancak 'kavşak' sözcüğü 'kavuş-mak' fiilinden '-ak' yapım ekini alarak türetilirken 'u' ünlüsünü kaybetmiştir (kavuş-ak -> kavşak). Bu nedenle nedeni (türetme) farklıdır.

6. Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz düşmesi vardır?

• A) Rahmetli dedem soğanın cücüğünü çok severdi.
• B) Annesi öldüğünde daha küçücüktü Ayşecik. ✓
• C) Davul zurnayla gelin ettik ablamızı.
• D) Yeter, kesin şu gürültüyü.

'Küçücüktü' sözcüğünün kökü 'küçük'tür. '-cük' eki aldığında sondaki 'k' ünsüzü düşmüştür (küçük-cük -> küçücük).

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime oluşturma esnasında ses olayı gerçekleşmiştir?

• A) Tahminimce o sıralar on bir yaşındaydım.
• B) Kahvaltıda sucuklu yumurta yapılmasını emretti. ✓
• C) Bu tepeden bu mevsimde köyümüzü izleyin.
• D) Sağlık merkezinde iki bin liram yok oldu.

B seçeneğindeki 'Kahvaltı' (Kahve+altı -> Ünlü düşmesi) ve 'Emretti' (Emir+etmek -> Ünlü düşmesi) sözcükleri birleşme sırasında ses olayına uğramıştır. A seçeneğindeki 'On bir', D seçeneğindeki 'Yok oldu' birleşik sözcüklerdir ancak ses olayı olmadığı için ayrı yazılırlar. C seçeneğinde birleşik sözcük yoktur.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz türemesi' (ikizleşmesi) vardır?

• A) Yaptığı hatayı sonunda anladı.
• B) Bu konuyu etraflıca öğrendi.
• C) Onun affı olmayan bir yapısı vardı. ✓
• D) Çantası göründüğünden daha ağırdı.

'Af' sözcüğü, ünlüyle başlayan bir ek (af-ı) aldığında veya 'etmek' gibi bir yardımcı fiille birleştiğinde (af etmek -> affetmek) 'f' ünsüzünden bir tane daha türer (affı). Bu duruma ünsüz türemesi denir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses düşmesi yoktur?

• A) Bu, gerçekten üzücü bir şey. ✓
• B) Ömründe böyle bir şey gördün mü?
• C) Oğlunu görmeyeli kaç yıl oldu?
• D) Babamı bir trafik kazasında kaybettim.

'Ömür-ün-de -> Ömründe', 'Oğul-u-nu -> Oğlunu', 'Kayıp + ettim -> Kaybettim' örneklerinde ünlü düşmesi vardır. A seçeneğinde ise ses düşmesi bulunmamaktadır.

10. Aşağıdaki cümlelerden hangisi yanlıştır? (I) Köyün ilerisindeki yamaçta bir yer vardır. (II) O, buraya çekilir ve günlerce kalır. (III) Taş gibi donmuş, bu kovukta bekler. (IV) Vakit geçirmek için yiyeceğini ve giyeceğini yanında getirir.

• A) I. cümlede ünsüz benzeşmesi vardır.
• B) II. cümlede kaynaştırma harfi yoktur. ✓
• C) III. cümlede benzeşme vardır.
• D) IV. cümlede ünlü daralması vardır.

II. cümlede 'buraya' (bura-y-a) sözcüğünde 'y' kaynaştırma harfi kullanılmıştır, bu nedenle 'kaynaştırma harfi yoktur' yargısı yanlıştır. IV. cümledeki ünlü daralması ise 'yiyeceğini' ve 'giyeceğini' sözcüklerinde görülür (ye-ecek > yiyecek, ye-ecek > yiyecek). III. cümlede 'bekler' kelimesinde benzeşme yoktur ancak 'kovukta' (kovuk-da > kovukta) kelimesinde benzeşme vardır. I. cümlede 'yamaçta' (yamaç-da > yamaçta) kelimesinde benzeşme vardır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dudak ünsüzlerinin benzeşmesi' (nb->mb) kuralına *uygun* bir kullanım vardır (Yazım yanlışı *yoktur*)?

• A) Çarşanba günü buluşmak için sözleştiler.
• B) Çocuk tenbel tenbel oturuyordu.
• C) Ambarın kapısı sonuna kadar açıktı. ✓
• D) Canbazlık yaparak izleyenleri şaşırttı.

'B' ünsüzü, kendinden önceki 'n'yi 'm'ye çevirir. 'Çarşamba', 'tembel' ve 'cambaz' şeklinde yazılmalıdır. 'Ambar' sözcüğü ise bu kurala uygun (n->m) olarak doğru yazılmıştır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses düşmesi yoktur?

• A) Denemelerinde devrik cümlelere yer verilmez.
• B) Çocuklara haklarını aramayı öğretmeliyiz. ✓
• C) Şu olayı ayrıntılı bir şekilde anlat bakalım.
• D) Burada yolun kıvrımları başlıyor.

'Devrik' (devir-ik), 'ayrıntılı' (ayır-ıntı-lı) ve 'kıvrımları' (kıvır-ım-ları) sözcüklerinde ünlü düşmesi varken, B seçeneğinde ses düşmesi yoktur.

13. 'Ağaç' sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına *uğramamıştır*?

• A) Ağacın dalları çiçek açmıştı.
• B) Ağaca tırmanmak tehlikelidir.
• C) Ağaçtan düşen elmayı aldı. ✓
• D) Ağacı sulamayı unutmuşlar.

Sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında yumuşar (ağaç-ı -> ağacı, ağaç-a -> ağaca). Ancak ünsüzle başlayan bir ek aldığında (ağaç-tan) yumuşama olmaz. Hatta bu örnekte 'ağaç' (ç) sert ünsüzü, '-dan' ekini '-tan' yaparak ünsüz benzeşmesine (sertleşme) neden olmuştur.

14. 'Oynuyor' sözcüğünde görülen ses olayları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Ünlü Düşmesi - Ünsüz Düşmesi
• B) Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması ✓
• C) Ünlü Türemesi - Ünsüz Yumuşaması
• D) Sadece Ünlü Daralması

Bu sözcüğün kökü 'oyun'dur. 'Oyun-a-mak' fiili oluşurken 'u' ünlüsü düşer ('oyna-'). Daha sonra '-yor' ekini aldığında (oyna-yor), 'a' geniş ünlüsü daralarak 'u' olur ('oynuyor'). Dolayısıyla hem ünlü düşmesi hem de ünlü daralması vardır.

15. Aşağıdaki fiillerden hangisi '-yor' ekini aldığında ünlü daralmasına *uğramaz*?

• A) ağla-
• B) söyle-
• C) oku- ✓
• D) gözle-

Ünlü daralması, '-yor' ekinin 'a' veya 'e' geniş ünlülerini daraltmasıdır (ağla-yor -> ağlıyor, söyle-yor -> söylüyor, gözle-yor -> gözlüyor). Ancak 'oku-' fiili 'u' ünlüsüyle bittiği için '-yor' eki aldığında daralma olmaz, araya 'u' yardımcı sesi girer (oku-u-yor -> okuyor).

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz düşmesini örneklendiren bir kullanım vardır?

• A) Ben bütün kusurlarının resimleştiği canavarım.
• B) Mağazadan büyücek bir masa aldım. ✓
• C) Size bir şey göstermek istiyorum.
• D) Her şeyde bir kusur bulmandan bıktım artık.

B seçeneğindeki 'büyücek' sözcüğünün kökü 'büyük' ismidir. Bu isme küçültme anlamı katan '-cek' eki getirilirken sözcüğün sonundaki 'k' ünsüzü düşmüştür (büyük-cek > büyücek). Türkçede genellikle 'k' ünsüzü ile biten kelimelere '-cık, -cik, -cek, -cak, -l' ekleri geldiğinde bu ses olayı (ünsüz düşmesi) görülür.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasının (ünsüz değişimi) bir örneği yoktur?

• A) İyi olmayı herkesten fazla umursuyorsun. ✓
• B) Artık bunları elde ediyor musun?
• C) İyi senaryolar olmadığını söylemiyorum.
• D) Listede birinci sırada olacağını düşünmüştüm.

B seçeneğinde 'et-mek' fiili 'ediyor' (t > d), C seçeneğinde 'olmadık-ı' sözcüğü 'olmadığını' (k > ğ), D seçeneğinde 'olacak-ı' sözcüğü 'olacağını' (k > ğ) şeklinde yumuşamaya uğramıştır. A seçeneğinde ise 'herkesten' sözcüğünde 'herkes-den > herkesten' şeklinde bir ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) vardır, ünsüz yumuşaması yoktur.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kaynaştırma ünsüzü kullanılmamıştır?

• A) Bunca uğraştan sonra geri mi dönmeliyiz?
• B) Bu çetin yolda tek başına yürümek zorundasın. ✓
• C) Onun bu yolu tek başına bulabileceğine emin misin?
• D) Sadece başınız dertteyken buraya geliyorsunuz.

B seçeneğindeki 'başın-a' sözcüğünde yer alan '-ın' eki, 2. tekil şahıs iyelik ekidir (senin başın). Dolayısıyla buradaki 'n' sesi bir ek olup iki ünlüyü bağlayan kaynaştırma ünsüzü değildir. Cümledeki diğer sözcüklerde de kaynaştırma ünsüzü bulunmamaktadır. A seçeneğinde 'dönmeli-y-iz', C seçeneğinde 'bulabileceği-(n)-e' (zamir n'si/kaynaştırma), D seçeneğinde ise 'bura-y-a' sözcüklerinde kaynaştırma ünsüzleri mevcuttur.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' kuralına *uyulmamasından* kaynaklanan bir _yazım yanlışı_ vardır?

• A) Bu işi 1985'de tamamlamayı planlıyoruz. ✓
• B) Kardeşi oldukça çalışkan bir öğrenciydi.
• C) Dolaptaki bütün meyveler bitmiş.
• D) O, seçkin bir davetli topluluğuna hitap etti.

Ünsüz benzeşmesi kuralı sayılara ve özel isimlere gelen eklerde de geçerlidir. '1985' sözcüğü 'beş' (ş) sert ünsüzü ile biter. Bu nedenle '-de' eki sertleşerek '-te' olmalıdır (1985'te). Bu kurala uyulmaması yazım yanlışına yol açmıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralmasının nedeni 'de-' veya 'ye-' fiillerinden biri *değildir*?

• A) Ne diyeceğini bilemedi.
• B) Bu yiyecekler çok lezzetli görünüyor.
• C) Bana sürekli 'Neden?' diyorsun.
• D) Söylediklerimi hiç dinlemiyor. ✓

'Diyeceğini' (de-), 'yiyecekler' (ye-) ve 'diyorsun' (de-) sözcüklerindeki daralmalar 'de-' ve 'ye-' fiillerinden kaynaklanır. Ancak 'dinlemiyor' sözcüğündeki daralma 'dinle-me-yor' şeklinde, '-yor' ekinin olumsuzluk ekini ('-me') daraltmasıyla oluşmuştur.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü düşmesi' olan bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Sabahleyin erkenden kalktı.
• B) Bu yoldan gitmek daha kısa sürer.
• C) Ayrıntıları düşünmekten yorulmuştu. ✓
• D) Sınavı kazanmak için çok çalıştı.

'Ayrıntı' sözcüğünün kökü 'ayır-mak' fiilidir. '-ıntı' yapım ekini alarak türetilirken (ayır-ıntı -> ayrıntı) 'ı' ünlüsü düşmüştür. Bu, türetilirken yaşanan bir ünlü düşmesidir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi vardır?

• A) Sana bir şey göstermek istedim.
• B) Doğru olanı yapmayı istiyor.
• C) Yılanın zehri kaç dakikada öldürür? ✓
• D) Şu anda işine odaklanman lazım.

'Zehri' sözcüğünün kökü 'zehir'dir. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşmüştür (zehir-i -> zehri).

23. Aşağıdaki dizelerin hangisinde 'ulama' yoktur?

• A) Gözlerin gözlerime değince zaman durdu. ✓
• B) Korkma, sönmez o şafaklarda yüzen al sancak.
• C) Uzun ince bir yoldayım.
• D) Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç.

Ulama, ünsüzle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir kelime gelmesidir. B seçeneğinde: 'sönme(z) (o)', 'yüze(n) (a)l'. C seçeneğinde: 'Uzu(n) (i)nce'. D seçeneğinde: 'Dönülme(z) (a)kşamın'. Ancak A seçeneğinde ünsüzle bitip ünlüyle başlayan bir tamlama yoktur.

24. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, aldığı ek nedeniyle 'büyük ünlü uyumu' kuralına *uymayan* bir sözcük haline gelmiştir?

• A) Kalemlik
• B) Sabahleyin ✓
• C) Çocuklar
• D) Annemiz

Büyük ünlü uyumu, kalın ve ince ünlülerin uyumudur. '-ki', '-ken', '-leyin', '-mtırak', '-yor', '-gil' ekleri bu kurala genellikle uymaz. 'Sabah' (a-a, kalın) sözcüğü kurala uyar. Ancak '-leyin' (ince) ekini aldığında 'sabahleyin' (a-a-e-i) sözcüğü kuralı bozar.

25. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde '-cık' eki 'ünlü türemesi'ne neden olmuştur?

• A) Biricik arkadaşım ziyaretime geldi. ✓
• B) Küçücük bir kulübede yaşıyorlardı.
• C) Kedicik sobanın yanında uyuyordu.
• D) İncecik bir yağmur çiseliyordu.

'Bir' sözcüğü '-cik' ekini aldığında arada 'i' ünlüsü türemiştir (bir-cik -> biricik). 'Küçücük' sözcüğünde ünsüz düşmesi (küçük-cük) vardır. Kedicik ve incecik kelimelerinde ise hiçbir ses olayı yoktur. 💡 İpucu: Her -cık/-cik eki alan sözcükte ses olayı bulunmak zorunda değildir (kedi-cik, ince-cik). 'Biricik' kelimesinde ise ünlü türemesi gerçekleşmiştir.