Türkiye'nin Fiziki Özellikleri 3

1. Akarsuların dikey yönde derinlemesine aşındırdığı yatay duruşlu tortul tabakalardan oluşan yüksek düzlüklere 'Tabaka Düzlüğü Platosu' denir. Buna göre, aşağıdaki sahalardan hangisi jeomorfolojik kökeni yönüyle tabaka düzlüğü platoları arasında gösterilemez?

• A) Çatalca - Kocaeli ✓
• B) Haymana
• C) Bozok
• D) Cihanbeyli

İç‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Anadolu'da geniş alan kaplayan Cihanbeyli, Haymana ve Bozok platoları tipik yatay duruşlu tabaka düzlüğü platolarıdır. Çatalca-Kocaeli Platosu ise akarsuların araziyi neredeyse deniz seviyesine kadar aşındırdığı eski bir peneplenin (aşınım düzlüğü) dikey yükselmesiyle oluşmuş aşınım platosudur.

2. İç Anadolu Bölgesi'nin topografyasını şekillendiren, zirvesindeki dağ buzulu kalıntıları ve tüf örtüleriyle bilinen sönmüş en büyük stratovolkanik dağ hangisidir?

• A) Ağrı Dağı
• B) Süphan Dağı
• C) Erciyes Dağı ✓
• D) Kaçkar Dağı

Kayseri‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ il sınırlarında heybetle yükselen Erciyes Dağı, İç Anadolu'daki volkanik kuşağın en yüksek kütlesidir ve sönmüş bir stratovolkan konisidir.

3. Dağ kütlelerinin orojenez döngüsündeki kıvrılma, kırılma ya da volkanik püskürme süreçleri dikkate alındığında, aşağıdaki dağ-oluşum eşleştirmelerinin hangisinde hata yapılmıştır?

• A) Karacadağ - Volkanizma
• B) Yunt Dağları - Kırılma
• C) Beşparmak Dağları - Kıvrılma ✓
• D) Melendiz Dağı - Volkanizma

Ege‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bölgesi'nde (Menteşe yöresinde) yer alan Beşparmak (Latmos) Dağları, kırıklı tektonik yapı sonucunda yükselmiş orijinal bir horst bloğudur; kıvrım kökenli değildir. Melendiz ise İç Anadolu'daki sönmüş volkanik dağ sıralarındandır.

4. Horst (kırık dağ) ve graben (çöküntü alanı) eşleşmelerine dayalı tektonik yer yapıları incelendiğinde, aşağıdaki ikililerden hangisi bu sisteme doğru bir örnek teşkil etmez?

• A) Nur Dağları - Amik Grabeni
• B) Uludağ - Bursa Çöküntü Ovası ✓
• C) Aydın Dağları - Büyük Menderes Grabeni
• D) Kaz Dağları - Edremit Grabeni

Ege'deki‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kaz ve Aydın dağları ile Akdeniz'deki Nur (Amanos) Dağları yer kabuğunun kırılmasıyla oluşan birer horst kütlesidir; önlerindeki düzlükler ise graben alanlarıdır. Ancak Marmara Bölgesi'ndeki Uludağ, yer kabuğunun derinliklerindeki magmanın dikey yükselerek üstteki tabakaları kubbeleştirmesiyle oluşan bir iç püskürük (batolit) kütledir, horst değildir. Bursa Ovası da bir graben değil, tektonik bir çöküntü ovasıdır. Dolayısıyla doğru cevap B seçeneğidir.

5. Litosferik gelişim süreci yönüyle, Türkiye'nin jeolojik geçmişindeki 'en genç volkanik sahası' ve ilk jeopark alanı kabul edilen bölge neresidir?

• A) Ağrı Dağı
• B) Erciyes Dağı
• C) Kula Tepeleri ✓
• D) Nemrut Kalderası

Manisa'nın‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kula ilçesi çevresinde yer alan Kula Volkanik Alanı (Kula Tepeleri), Dördüncü Zaman'da püskürmüş çok genç koniler ve lav akıntıları barındırır. Antik yazar Strabon'un 'Katakekaumene' (Yanık Ülke) dediği bu saha en genç volkanik alanımızdır.

6. Türkiye'nin deniz kıyılarında buzul aşındırmasıyla şekillenen 'fiyort' ve 'skyer' tipi kıyı morfolojilerine hiçbir yerde rastlanmamasının temel gerekçesi hangisidir?

• A) Dağların kıyıya paralel uzanması
• B) Gel-git genliğinin düşük olması
• C) Kıyılarda derinliğin az olması
• D) Matematik konum ✓

Fiyort‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve skyer kıyı tipleri, Kuvaterner buzul çağında buzulların deniz seviyesine kadar inebildiği yüksek enlemlerde (Kutup kuşağına yakın Norveç, İskoçya, Kanada gibi) oluşur. Türkiye Orta Kuşak enlemlerinde yer aldığı için kalıcı buzullar sahile hiçbir zaman inememiştir; bu tamamen mutlak (matematik) konumun sonucudur.

7. Kuvaterner'deki glasiyal dönemlerde dikey yönde etkilenen yüksek sıradağların zirvelerinde buzul aşınım şekilleri kalmıştır. Yükselti sınırları ve konumları incelendiğinde, aşağıdaki dağ kütlelerinin hangisinde buzul izlerine rastlanması beklenmez?

• A) Sultan Dağları
• B) Beşparmak Dağları ✓
• C) Bolkar Dağları
• D) Aladağlar

Türkiye'de‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kalıcı buzul şekillerinin oluşabilmesi için dağların en az 2200-2500 metre ve üzeri bir yükseltiye sahip olması gerekir. Kıyı Ege'deki Beşparmak Dağları'nın tepe noktası yaklaşık 1300 metrelerde kaldığından buzul aşındırmasına uğramamıştır.

8. Yüksek dağlık sahalardan doğup yukarı çığırında dik çentik vadiler oyan, orta çığırında ise sıradağları yararak derin boğaz vadiler (yarma vadi) açan ve denize ulaştığı sahilde geniş bir delta inşa eden akarsu profili, aşağıdaki nehirlerin hangisi için bütünüyle uyumlu değildir?

• A) Susurluk ✓
• B) Seyhan
• C) Kızılırmak
• D) Yeşilırmak

Seyhan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (Çukurova), Kızılırmak (Bafra) ve Yeşilırmak (Çarşamba) nehirleri yüksek sıradağları derin boğaz vadilerle aşarak açık deniz kıyılarında Türkiye'nin en büyük delta ovalarını inşa eden klasik profil akarsularıdır. Ancak Güney Marmara havzasında akan Susurluk Nehri, devasa sıradağları yaran derin boğaz vadilerden yoksundur ve döküldüğü Marmara Denizi kıyısında diğerleri gibi geniş, makro düzeyde bir delta ovası kuşağı meydana getirmemiştir. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir.

9. Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAF), Bingöl Karlıova çatından başlayarak Saros Körfezi'ne kadar yaklaşık 1500 km uzanan aktif bir deprem kuşağıdır. Bu devasa kırık sisteminin doğrultusu göz önüne alındığında, aşağıdaki illerin hangisi Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın doğrudan üzerinde yer almaz?

• A) Sakarya
• B) Çankırı
• C) Erzincan
• D) Yozgat ✓

Kuzey‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Anadolu Fay Hattı; Erzincan, Tokat, Amasya, Çankırı, Bolu ve Sakarya hattını takip ederek Marmara'ya ulaşır. Yozgat ile bu sismik fay kuşağının güneyinde, jeolojik açıdan daha stabil ve sert bir kristalen kütle olan Kırşehir Masifi blokları üzerinde konumlanmıştır.

10. Platolar jeomorfolojik altyapılarına göre sınıflandırıldığında, akarsuların aşındırarak düzleştirdiği eski bir yontukdüzün (peneplen) dikey yükselmesiyle oluşan 'Aşınım Platosu' karakterini hangisi sergiler?

• A) Obruk Platosu
• B) Erzurum-Kars Platosu
• C) Çatalca-Kocaeli Platosu ✓
• D) Teke Platosu

Çatalca-Kocaeli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Platosu, aşınmanın son evresine gelmiş eski bir peneplen düzlüğünün Epirojenezle yükselmesi sonucu oluşmuş, ortalama rakımı en az olan en tipik aşınım (peneplen) platosudur. Erzurum-Kars lav, Teke ve Obruk ise karstiktir.

11. Anadolu'daki ovalar oluşum kökenlerine göre tektonik, karstik ve delta ovaları gibi türlere ayrılır. Ayrıca bir dağ sırasının eteğinde biriken birikinti yelpazelerinin birleşmesiyle oluşan 'Dağ Eteği Ovaları' da mevcuttur. Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisi oluşum mekanizması yönüyle bu dağ eteği ovası modeline örnek teşkil eder?

• A) Amik
• B) Düzce
• C) Bursa ✓
• D) Erzincan

Erzincan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Düzce ovaları KAF fay hattı; Amik Ovası ise DAF fay hattı üzerinde çöken saf tektonik ovalardır. Bursa Ovası ise hemen arkasında yükselen devasa Uludağ kütlesinden inen akarsuların taşıdığı malzemeleri dağ eteğinde birikinti yelpazeleri halinde serip birleştirmesiyle oluşmuş orijinal bir dağ eteği ovasıdır.

12. Akarsu havzaları incelendiğinde; kaynağını tamamen ülke topraklarından alıp yine ülke sınırları içerisinden deniz dökülen en uzun nehrimiz hangisidir?

• A) Kızılırmak ✓
• B) Fırat Nehri
• C) Dicle Nehri
• D) Sakarya Nehri

Kızılırmak,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ doğduğu yer ile denize döküldüğü delta sahası arasında tamamen Türkiye sınırlarında akan en uzun nehrimizdir. Fırat ve Dicle nehirlerinin toplam uzunluğu daha fazla olsa da Türkiye dışındaki ülkelerden denize dökülürler.

13. Su derinliğinin sığ olması ve yaz aylarında yaşanan aşırı buharlaşma döngüsü nedeniyle, mevsimler arasında su yüzey alanı (yüzölçümü) en fazla daralıp genişleyen gölümüz hangisidir?

• A) Van Gölü
• B) Beyşehir Gölü
• C) Tuz Gölü ✓
• D) Eğirdir Gölü

Tuz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Gölü, ortalama derinliğinin çok az olması (1-2 metre) sebebiyle yaz kuraklığında sularının büyük kısmını kaybeder ve neredeyse tamamen kuruyarak tuz tabakasına dönüşür. Bu yüzden mevsimlik yüzölçümü değişimi en ekstrem olan göldür.

14. Bir nehir yatağındaki ani seviye farkından dolayı suların dikey olarak döküldüğü çağlayanlar arasında, 48 metrelik düşüş yüksekliğiyle Türkiye'nin en büyük şelalesi hangisidir?

• A) Erfelek Şelalesi
• B) Manavgat Şelalesi
• C) Tortum Şelalesi ✓
• D) Muradiye Şelalesi

Erzurum'un‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Uzundere ilçesinde yer alan Tortum Şelalesi, Tortum Çayı üzerindeki heyelan setinin aşılmasıyla dökülen, 48 metre yüksekliğiyle Türkiye'nin en görkemli ve en yüksek şelalesidir.

15. Akarsular üzerine kurulan yapay setlerin arkasında biriken rezervuar alanları içinde, su yüzey alanı ve su depolama hacmi bakımından en büyük yapay baraj gölümüz hangisidir?

• A) Keban Barajı Gölü
• B) Atatürk Barajı Gölü ✓
• C) Karacaören Barajı Gölü
• D) Hasan Uğurlu Barajı Gölü

Fırat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Nehri üzerinde konumlandırılan Atatürk Barajı, arkasında topladığı devasa su kütlesi ve göl alanı büyüklüğüyle Türkiye'nin en büyük suni (yapay) göl sahasını oluşturur.

16. Göl çanaklarının taban derinlikleri baz alındığında, Türkiye sınırları içerisinde yer alan en derin göl gövdesi hangisidir?

• A) Van Gölü ✓
• B) Salda Gölü
• C) Hazar Gölü
• D) Tuz Gölü

Türkiye'nin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ en derin gölü, maksimum derinliği yaklaşık 451 metreyi bulan Van Gölü'dür. Tektonik-volkanik set çanağına sahip gölü sırasıyla Hazar (~213 m) ve Salda (~184 m) gölleri takip eder. Salda Gölü derinliğiyle popüler olsa da lider Van Gölü'dür.

17. Türkiye'nin batı yönündeki Trakya sınır çizgisini belirleyen ve iki komşu ülke arasında doğal sınır oluşturan akarsu hangisidir?

• A) Aras Nehri
• B) Meriç Nehri ✓
• C) Çoruh Nehri
• D) Fırat Nehri

Bulgaristan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ topraklarından doğup Türkiye'ye giren Meriç Nehri, Türkiye ile Yunanistan arasındaki kara sınır hattının neredeyse tamamını doğal bir su sınırı olarak çizer ve Ege Denizi'ne dökülür.

18. Rüzgârların taşıdığı ince boyutlu materyallerin (lös) hız kaybettikleri alanlarda üst üste yığılmasıyla kara kumulları oluşur. Buna göre, aşağıdaki illerimizin hangisinin sınırları içerisinde bu tür aktif iç rüzgâr birikim kumullarına rastlanır?

• A) Elazığ
• B) Iğdır ✓
• C) Hakkâri
• D) Bayburt

Türkiye'de‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ rüzgâr erozyonunun ve rüzgâr birikim şekillerinin (aktif kara kumullarının) en net görüldüğü alanlar, yarı kurak iklim şartları ve cılız bitki örtüsü nedeniyle Konya (Karapınar) ve Iğdır ovalarıdır. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

19. Türkiye genelinde akarsuların çok yoğun miktarda erozyon materyali ve alüvyon taşımasına rağmen, nehirlerin büyük bir kısmının döküldükleri kıyılarda büyük deltalar oluşturamamasının birincil nedeni hangisidir?

• A) Alüvyon miktarının yetersiz olması
• B) Kıyı derinliğinin fazla olması ✓
• C) Gelgit genliğinin kıyılarda etkili olması
• D) Akarsu rejimlerinin düzensiz olması

Akdeniz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Karadeniz kıyılarında dağlar sahile çok yakın ve paralel uzandığı için kıta sahanlığı dardır, yani deniz birden derinleşir. Akarsuların getirdiği bol alüvyon, bu aşırı derin kıyılarda dolgu alanı bulamadığı için deniz tabanına süpürülür ve delta oluşumu engellenir.

20. İç Anadolu Bölgesi'ndeki Kapadokya (Ürgüp-Göreme) çevresinde yaygın olarak görülen 'Peri Bacaları' yer şekli yapısı hangi dış ve iç kuvvetlerin ortak döngüsüyle oluşmuştur?

• A) Buzul aşındırması
• B) Volkanik tüflerin rüzgar ve sel suları ile aşınması ✓
• C) Karstik erime
• D) Dalga biriktirmesi

Erciyes‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve Hasan Dağı gibi volkanlardan çıkan tüf ve üstteki dirençli bazalt tabakalarının, milyonlarca yıl boyunca rüzgârlar ve özellikle sel/yüzey suları tarafından farklı direnç esasına göre aşındırılması peri bacalarını oluşturmuştur.

21. Türkiye'nin Boğazlar'ın doğusunda kalan ve Asya kıtası sınırlarında yer alan toprak bütünlüğüne 'Anadolu' denirken, Boğazlar'ın batısında yer alan ve Avrupa kıtasında bulunan toprak parçasına ne ad verilir?

• A) Mezopotamya
• B) Kapadokya
• C) Trakya Yarımadası ✓
• D) Biga Yarımadası

Türkiye'nin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Avrupa kıtası coğrafyasında kalan, Balkanlar'a açılan batı toprak bütününe Trakya ya da Trakya Yarımadası ismi verilmektedir.

22. Göl sularının kimyasal bileşimleri ve beslenme kaynakları göz önüne alındığında, yüzölçümü bakımından Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü hangisidir?

• A) Tuz Gölü
• B) Beyşehir Gölü ✓
• C) Van Gölü
• D) Eğirdir Gölü

Gidiyenleri‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (göl ayağı) vasıtasıyla sularını sürekli tazeleyen ve Konya-Isparta sınırlarında yer alan Beyşehir Gölü, Türkiye'nin en geniş yüzölçümüne sahip tatlı su gölüdür. Van Gölü en büyüktür ancak suları sodalıdır.

23. Türkiye'nin coğrafi uç noktaları düşünüldüğünde, ülkemizin en kuzey sınır ucunu oluşturan İnceburun coğrafi yapısı aşağıdaki illerimizin hangisindedir?

• A) Kastamonu
• B) Samsun
• C) Artvin
• D) Sinop ✓

Türkiye'nin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ en kuzey sınır noktasını temsil eden İnceburun, Orta Karadeniz bölümünde yer alan Sinop ilimizin sınırları dahilindedir.

24. Türkiye'nin en güney sınır ucunda yer alan ve 36° Kuzey paralelinin dip sınır çizgisini oluşturan Beysun (Topraktutan) Köyü hangi ilimizin mülki sınırları içindedir?

• A) Mersin
• B) Antalya
• C) Hatay ✓
• D) Şanlıurfa

Türkiye‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sınırlarının ulaştığı en güney coğrafi nokta, Hatay ilimizin Yayladağı ilçesine bağlı olan Beysun (Topraktutan) köyüdür.

25. Anadolu yarımadasının jeolojik geçmişi boyunca şiddetli kıvrılma, kırılma, volkanik faaliyetler ve dikey yönde toptan yükselme (epirojenez) süreçlerine maruz kalması aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir sonucudur?

• A) Orta kuşakta yer alması
• B) Kıtalar tarafından sıkıştırılması ✓
• C) Denizel etkilere açık olması
• D) Masif arazilerinin bulunması

Anadolu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yer bloğu, kuzeydeki devasa Avrasya levhası ile güneyden hızla sokulan Arap ve Afrika levhalarının arasında kalmıştır. Bu tektonik levhaların sıkıştırma mekanizması, bölgedeki dağ oluşumlarını, faylanmaları ve volkanizmayı tetikleyen ana dinamiktir.