GUNCEL - bilim teknoloji (Bölüm 2)

1. Güneş Sistemi'nde 'kırmızı gezegen' olarak bilinen gezegen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Venüs
• B) Satürn
• C) Jüpiter
• D) Mars ✓
• E) Merkür

Mars, yüzeyindeki demir oksit (pas) minerallerinin bolluğu nedeniyle kırmızımsı bir renge sahiptir ve bu nedenle 'kırmızı gezegen' olarak adlandırılmaktadır. Güneş'e uzaklık sırasına göre dördüncü gezegendir.

2. Elektrik ampulünü icat eden ve 'Menlo Park'ın Sihirbazı' olarak bilinen bilim insanı kimdir?

• A) Nikola Tesla
• B) James Watt
• C) Alessandro Volta
• D) Benjamin Franklin
• E) Thomas Edison ✓

Thomas Edison, 1879 yılında uzun süre kullanılabilen pratik elektrik ampulünü icat etmiştir. New Jersey'deki Menlo Park laboratuvarında çalıştığından 'Menlo Park'ın Sihirbazı' lakabıyla anılmaktadır. Hayatı boyunca 1.000'den fazla patent almıştır.

3. Türkiye'nin uzaya gönderdiği ilk yerli ve milli uydu hangisidir?

• A) Rasat
• B) Türksat 4A
• C) Göktürk-1
• D) Türksat 1A
• E) Bilsat-1 ✓

Bilsat-1, Türkiye'nin uzaya gönderdiği ilk yerli ve milli uydu olup 2003 yılında fırlatılmıştır. Göktürk-1 ise Türkiye'nin ilk yerli gözlem uydusudur.

4. Aşağıdakilerden hangisi yenilenebilir bir enerji kaynağı değildir?

• A) Jeotermal enerji
• B) Rüzgar enerjisi
• C) Hidroelektrik enerji
• D) Güneş enerjisi
• E) Doğalgaz ✓

Doğalgaz, fosil yakıt grubunda yer alan yenilenemeyen bir enerji kaynağıdır. Güneş, rüzgar, jeotermal ve hidroelektrik enerji ise yenilenebilir enerji kaynaklarıdır.

5. DNA'nın çift sarmal yapısını ilk kez açıklayan bilim insanları kimlerdir?

• A) Watson ve Crick ✓
• B) Pasteur ve Koch
• C) Darwin ve Mendel
• D) Curie ve Röntgen
• E) Einstein ve Bohr

James Watson ve Francis Crick, 1953 yılında DNA'nın çift sarmal yapısını keşfederek bilim dünyasına açıklamışlardır. Bu keşif için 1962'de Nobel Tıp Ödülü almışlardır.

6. Türkiye'nin ilk yerli otomobili TOGG, hangi şehirde üretilmektedir?

• A) Bursa ✓
• B) İstanbul
• C) Ankara
• D) İzmir
• E) Kocaeli

TOGG (Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu) tarafından üretilen yerli otomobil, Bursa'nın Gemlik ilçesindeki fabrikada üretilmektedir. 2023 yılında teslimatlara başlanmıştır.

7. Işığın bir ortamdan diğerine geçerken yönünün değişmesi olayına ne ad verilir?

• A) Yansıma
• B) Kırılma ✓
• C) Soğurma
• D) Saçılma
• E) Kırınım

Işığın bir ortamdan farklı yoğunluktaki başka bir ortama geçerken yönünün değişmesi olayına kırılma (refraksiyon) denir. Yansıma ise ışığın bir yüzeyden geri dönmesidir.

8. Aşağıdakilerden hangisi bir yapay zeka dil modelidir?

• A) Zoom
• B) Windows 11
• C) Photoshop
• D) ChatGPT ✓
• E) Google Chrome

ChatGPT, OpenAI tarafından geliştirilen bir yapay zeka dil modelidir. 2022 yılında kamuya açılmış ve büyük ilgi görmüştür. Diğer seçenekler farklı türde yazılım ürünleridir.

9. İnsülin hormonu vücudun hangi organı tarafından üretilir?

• A) Böbrek
• B) Pankreas ✓
• C) Karaciğer
• D) Tiroid bezi
• E) Dalak

İnsülin hormonu pankreas tarafından üretilir. İnsülin, kan şekerinin düzenlenmesinde kritik rol oynar. Pankreas'taki Langerhans adacıkları içindeki beta hücreleri insülin üretiminden sorumludur.

10. Aşağıdaki gezegenlerden hangisi Güneş Sistemi'nin en büyüğüdür?

• A) Mars
• B) Jüpiter ✓
• C) Uranüs
• D) Neptün
• E) Satürn

Jüpiter, Güneş Sistemi'nin en büyük gezegenidir. Kütlesi diğer tüm gezegenlerin toplam kütlesinin 2,5 katından fazladır. Büyük Kırmızı Leke adıyla bilinen dev fırtınasıyla da tanınır.

11. 5G teknolojisi için '5G' ifadesindeki '5' neyi ifade etmektedir?

• A) 5. nesil ✓
• B) 5 gigahertz
• C) 5 gigabit
• D) 5. protokol
• E) 5 ülke standardı

5G, '5. Nesil' (5th Generation) kablosuz iletişim teknolojisini ifade etmektedir. 4G'ye kıyasla çok daha yüksek hız, düşük gecikme süresi ve daha fazla cihaza aynı anda bağlantı imkânı sunmaktadır.

12. Aşağıdaki elementlerden hangisi periyodik tabloda 'Fe' sembolü ile gösterilir?

• A) Flor
• B) Fosfor
• C) Demir ✓
• D) Fermiyum
• E) Franciyum

Demir elementi, Latince adı olan 'Ferrum'dan türetilerek periyodik tabloda 'Fe' sembolü ile gösterilir. Demir, atom numarası 26 olan bir geçiş metalidir.

13. Türkiye'de uzay çalışmalarını yürüten ulusal kurum hangisidir?

• A) TÜBİTAK
• B) TÜRKSAT A.Ş.
• C) ASELSAN
• D) TUA (Türkiye Uzay Ajansı) ✓
• E) ROKETSAN

TUA (Türkiye Uzay Ajansı), Türkiye'nin uzay politikalarını belirlemek ve uzay çalışmalarını koordine etmek amacıyla 2018 yılında kurulmuştur. Türkiye'nin ulusal uzay ajansıdır.

14. Elektrik akımının birimi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Watt
• B) Volt
• C) Ohm
• D) Amper ✓
• E) Joule

Elektrik akımının (şiddetinin) birimi Amper'dir (A). Volt elektrik geriliminin, Ohm direncin, Watt gücün, Joule ise enerjinin birimidir.

15. Aşağıdakilerden hangisi bir antivirüs yazılımı değildir?

• A) Avast
• B) Norton
• C) ESET
• D) Photoshop ✓
• E) Kaspersky

Photoshop, Adobe tarafından geliştirilen bir görüntü düzenleme yazılımıdır; antivirüs programı değildir. Kaspersky, Avast, Norton ve ESET ise yaygın olarak kullanılan antivirüs yazılımlarıdır.

16. Güneş'ten Dünya'ya ulaşan ışığın yolculuğu yaklaşık ne kadar sürer?

• A) 8 ay
• B) 8 saniye
• C) 8 gün
• D) 8 dakika ✓
• E) 8 saat

Güneş'ten çıkan ışık, yaklaşık 150 milyon km mesafeyi saniyede yaklaşık 300.000 km hızla kat ederek Dünya'ya yaklaşık 8 dakika 20 saniyede ulaşır.

17. İnsan vücudunda en uzun kemik hangisidir?

• A) Radius
• B) Omurga
• C) Humerus (kol kemiği)
• D) Tibia (kaval kemiği)
• E) Femur (uyluk kemiği) ✓

Femur (uyluk kemiği), insan vücudundaki en uzun ve en güçlü kemiktir. Kalça ile diz eklemi arasında yer alır ve vücut ağırlığının büyük bölümünü taşır.

18. Türkiye'nin 2023 yılında fırlattığı ve Ay'a yönelik ilk yerli uzay misyonu olan AY-1'in (Ayda Yürüyen-1) görevini başarıyla tamamlayamamasının temel teknik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Navigasyon sisteminin yanlış koordinat hesaplaması
• B) Roket yakıtının yolculuk sırasında tükenmesi
• C) İletişim anteninin yörüngede hasar görmesi
• D) Güneş panellerinin uzayda açılamaması
• E) İniş sırasında ana motorun arızalanması ve Ay yüzeyine sert çarpması ✓

Türkiye'nin ilk Ay misyonu AYDA Yürüyen-1 (AYDA-1) uzay aracı, Nisan 2023'te Ay yüzeyine iniş sırasında ana itki sisteminde yaşanan arıza nedeniyle kontrollü iniş yapamamış ve Ay yüzeyine sert çarparak görevini tamamlayamamıştır. Bu olay, Türkiye'nin uzay programı açısından önemli bir tecrübe olarak değerlendirilmiştir.

19. Yapay zeka alanında kullanılan 'büyük dil modelleri' (Large Language Models) temel olarak hangi mimari üzerine inşa edilmiştir?

• A) Tekrarlayan Sinir Ağları (RNN)
• B) Kısıtlı Boltzmann Makinesi (RBM)
• C) Evrişimli Sinir Ağları (CNN)
• D) Dönüştürücü (Transformer) Mimarisi ✓
• E) Destek Vektör Makineleri (SVM)

GPT, BERT ve benzeri büyük dil modelleri, 2017 yılında Google araştırmacıları tarafından 'Attention Is All You Need' makalesiyle tanıtılan Transformer (Dönüştürücü) mimarisi üzerine inşa edilmiştir. Bu mimari, 'öz-dikkat' (self-attention) mekanizmasıyla metindeki uzak mesafeli ilişkileri çok daha etkili biçimde öğrenebilmektedir. CNN görüntü işlemede, RNN ise eski nesil dil modellerinde kullanılırdı.

20. CRISPR-Cas9 gen düzenleme teknolojisine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) İlk olarak bakteri bağışıklık sisteminden ilham alınarak geliştirilmiştir
• B) Kılavuz RNA (gRNA) aracılığıyla hedef DNA bölgesine yönlendirilir
• C) Bu teknolojiyle yalnızca hayvan hücrelerinde düzenleme yapılabilmektedir ✓
• D) Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier bu alandaki çalışmaları nedeniyle Nobel Ödülü almıştır
• E) Belirli DNA dizilerini kesip düzenlemeye olanak tanır

CRISPR-Cas9, bitki, hayvan, bakteri ve insan hücreleri dahil olmak üzere geniş bir organizma yelpazesinde gen düzenlemesi yapmak için kullanılabilmektedir. Yalnızca hayvan hücrelerine özgü olduğunu belirten D seçeneği yanlıştır. Diğer şıklar doğrudur: Cas9 proteini bakteri bağışıklık sisteminden türetilmiş, kılavuz RNA ile çalışmakta ve Doudna ile Charpentier 2020 Nobel Kimya Ödülü'nü almıştır.

21. Kuantum bilgisayarların klasik bilgisayarlara göre temel üstünlüğünü sağlayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kübitlerin süperpozisyon ve dolanıklık özelliklerini kullanması ✓
• B) Transistörlerin çok daha hızlı çalışması
• C) Verinin ikili (binary) yerine onluk tabanda işlenmesi
• D) Hesaplamaların paralel işlemcilere bölünerek yapılması
• E) İşlemcilerin sıvı nitrojen ile soğutulması

Kuantum bilgisayarlar, klasik bitlerin aksine 0 ve 1 durumlarını aynı anda temsil edebilen 'kübit' (qubit) kullanır. Süperpozisyon sayesinde kübitler hem 0 hem 1 olabilir; dolanıklık (entanglement) ise kübitler arasında güçlü korelasyonlar kurar. Bu özellikler belirli hesaplama türlerinde üstel hız artışı sağlar. Sıvı nitrojenle soğutma teknik bir gereksinim olup temel üstünlüğün kendisi değildir. Kuantum bilgisayarlar da ikili sistem temellidir.

22. 5G teknolojisi ile 4G/LTE teknolojisi karşılaştırıldığında 5G için aşağıdakilerden hangisi doğru değildir?

• A) Birim alanda çok daha fazla cihazı destekler
• B) Otonom araçlar ve akıllı fabrikalar için kritik altyapı sayılmaktadır
• C) Milimetre dalga (mmWave) frekanslarını kullanabilir
• D) Anten kapsama alanı 4G'ye kıyasla çok daha geniştir ✓
• E) Çok daha düşük gecikme süresi (latency) sunar

5G'de kullanılan yüksek frekanslı milimetre dalgaları, daha yüksek bant genişliği sağlasa da fiziksel engelleri aşmakta zorlanır ve kapsama alanı 4G'ye kıyasla daha dardır. Bu nedenle 5G, daha fazla baz istasyonu kurulmasını gerektirir. Diğer seçenekler doğrudur: 5G çok düşük gecikme süreleri (1 ms'nin altında), milimetre dalga frekansları, yüksek cihaz yoğunluğu kapasitesi sunar ve kritik uygulamaların altyapısını oluşturur.

23. Türkiye'nin yerli ve milli elektrikli otomobili TOGG'un üretim tesisi aşağıdaki hangi şehirde kurulmuştur?

• A) İzmir - Kemalpaşa
• B) Bursa - Nilüfer
• C) Sakarya - Adapazarı
• D) Ankara - Sincan
• E) Kocaeli - Gebze ✓

TOGG (Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu), Kocaeli'nin Gemlik ilçesinde değil, Gebze Teknoloji Endüstri Bölgesi'nde üretim tesisini kurmuştur. TOGG'un akıllı cihaz üssü Kocaeli Gebze'de yer almakta olup Türkiye'nin ilk yerli elektrikli otomobili bu tesiste seri üretime geçmiştir. Bursa-Nilüfer ise yanlış bir çeldiricidir; Bursa tarihsel olarak Türk otomotiv sanayisiyle ilişkilendirilse de TOGG tesisi Kocaeli'ndedir.

24. Aşağıdakilerden hangisi 'Nesnelerin İnterneti' (IoT - Internet of Things) uygulamalarına örnek gösterilemez?

• A) Trafik yoğunluğuna göre süre ayarlayan akıllı trafik lambaları
• B) Enerji tüketimini uzaktan izleyen akıllı elektrik sayaçları
• C) İnternete bağlı sensörlerle sulamayı otomatik düzenleyen tarım sistemleri
• D) Birden fazla işlemciyi aynı anda çalıştıran yüksek performanslı sunucular ✓
• E) Hastaların yaşam bulgularını sürekli izleyen giyilebilir sağlık cihazları

IoT, fiziksel nesnelerin internet aracılığıyla birbirleriyle ve merkezi sistemlerle veri alışverişi yapmasını ifade eder. Çok işlemcili yüksek performanslı sunucular, IoT cihazı değil; geleneksel bilişim altyapısı bileşenleridir. Akıllı sayaçlar, giyilebilir sağlık cihazları, sensörlü tarım sistemleri ve akıllı trafik lambaları ise gerçek birer IoT uygulamasıdır; bunlar ağa bağlı sensörler ve aktüatörler aracılığıyla veri toplar ve eylem gerçekleştirir.

25. Aşağıdaki uzay teleskopları ile çalışma prensiplerinin eşleştirilmesinde hangisi yanlıştır?

• A) James Webb Uzay Teleskobu – Kızılötesi dalga boylarında gözlem yapar
• B) Hubble Uzay Teleskobu – Görünür ışık ve morötesi dalga boylarında gözlem yapar
• C) Spitzer Uzay Teleskobu – Radyo dalgası boylarında gözlem yapar ✓
• D) Chandra X-Işını Gözlemevi – X-ışını dalga boylarında gözlem yapar
• E) Fermi Gama Işını Uzay Teleskobu – Gama ışını dalga boylarında gözlem yapar

Spitzer Uzay Teleskobu, radyo dalgalarında değil kızılötesi (infrared) dalga boylarında gözlem yapmak üzere tasarlanmıştır. 2003-2020 yılları arasında görev yapan Spitzer, soğuk ve tozlu bölgelerdeki yıldız oluşumlarını ve ötegezegenlerin atmosferlerini kızılötesi ışıkla incelemiştir. Radyo dalgalarında gözlem yapan teleskoplar ise VLA (Very Large Array) gibi yer tabanlı radyo teleskoplardır.