GUNCEL - uluslararasi guncel (Bölüm 3)

1. 2023 yılında patlak veren Sudan iç savaşında çatışmanın iki ana tarafı kimlerdir?

• A) Sudan Ordusu – Güney Sudan destekli milisler
• B) Hızlı Destek Kuvvetleri – Wagner Grubu
• C) Halk Kurtuluş Hareketi – Ulusal Kongre Partisi
• D) Sudan Ordusu – Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) ✓
• E) Sudan Ordusu – El Kaide bağlantılı gruplar

Nisan 2023'te patlak veren Sudan iç savaşı, Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) komutanı General Abdulfettah el-Burhan ile Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) komutanı General Mohamed Hamdan Dagalo (Hemeti) arasındaki iktidar mücadelesinden kaynaklanmaktadır. Daha önce birlikte 2021 darbesini gerçekleştiren bu iki güç, ardından birbirine karşı cephe almıştır.

2. Aşağıdaki uluslararası örgüt-merkez şehir eşleştirmelerinden hangisi YANLIŞTIR?

• A) Dünya Gümrük Örgütü (WCO) – Brüksel
• B) Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) – Viyana
• C) Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) – Cenevre
• D) Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) – Londra
• E) Uluslararası Göç Örgütü (IOM) – New York ✓

Uluslararası Göç Örgütü'nün (IOM) genel merkezi New York'ta değil, İsviçre'nin Cenevre şehrinde bulunmaktadır. IOM, 2016 yılında BM ile ilişkili kuruluş statüsü kazanmıştır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: ILO-Cenevre, IMO-Londra, UAEA-Viyana, WCO-Brüksel.

3. G20 dönem başkanlığı, her yıl bir önceki yılın ev sahibi ülkesinden diğerine devredilmektedir. 2023 yılında G20 dönem başkanlığını üstlenen ülke hangisidir?

• A) Hindistan ✓
• B) Japonya
• C) Brezilya
• D) Endonezya
• E) Güney Afrika

G20 dönem başkanlıkları sırasıyla şöyle gelişmiştir: 2022 Endonezya (Bali Zirvesi), 2023 Hindistan (Yeni Delhi Zirvesi), 2024 Brezilya. Hindistan'ın başkanlığı döneminde Yeni Delhi'de gerçekleştirilen zirve, özellikle Afrika Birliği'nin G20'ye tam üye olarak alınmasıyla tarihe geçmiştir.

4. Aşağıdakilerden hangisi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarının bağlayıcı olduğu ülkeler topluluğunu doğru tanımlamaktadır?

• A) NATO üyesi ülkeler
• B) AGİT üyesi ülkeler
• C) Avrupa Konseyi üyesi ülkeler ✓
• D) BM üyesi Avrupa ülkeleri
• E) Avrupa Birliği üyesi 27 ülke

AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni kabul eden Avrupa Konseyi üyesi ülkeler üzerinde yargı yetkisine sahiptir. Avrupa Konseyi, AB'den farklı bir örgüt olup 46 üye devleti kapsamaktadır; Türkiye dahil pek çok AB üyesi olmayan ülkeyi de içermektedir. Rusya, Ukrayna'nın işgalinin ardından 2022'de Avrupa Konseyi'nden çıkarılmıştır.

5. Küresel iklim müzakerelerinde sıkça kullanılan 'Ortak Fakat Farklılaştırılmış Sorumluluklar' (CBDR) ilkesine göre aşağıdakilerden hangisi DOĞRUDUR?

• A) Tüm ülkeler eşit miktarda sera gazı azaltım taahhüdü vermek zorundadır.
• B) Gelişmiş ülkeler, tarihsel emisyonları nedeniyle daha büyük sorumluluk üstlenmelidir. ✓
• C) Gelişmekte olan ülkeler iklim değişikliğiyle mücadelede hiçbir yükümlülük taşımaz.
• D) İlke yalnızca Kyoto Protokolü'nde geçerli olup Paris Anlaşması'nda yer almaz.
• E) Sorumluluk yalnızca o yılki emisyon miktarına göre belirlenir.

CBDR ilkesi, iklim değişikliğine yol açan tarihsel birikimli emisyonların büyük bölümünün sanayileşmiş ülkelerden kaynaklandığını kabul eder ve bu ülkelere daha ağır sorumluluklar yükler. Gelişmekte olan ülkelerin de sorumlulukları bulunmakla birlikte kapasiteleri ve katkıları orantılı biçimde ele alınır. CBDR ilkesi, Paris Anlaşması'nda da korunmuştur.

6. Tayvan Boğazı'nda zaman zaman gerginleşen Çin-Tayvan ilişkilerinde Çin'in resmi tutumunu en doğru biçimde ifade eden kavram hangisidir?

• A) İki Devlet Çözümü
• B) Asimetrik Özerklik
• C) Bir Ülke İki Sistem ✓
• D) Müzakereli Bağımsızlık
• E) Federatif Birleşme

'Bir Ülke İki Sistem' formülü, ilk olarak Deng Xiaoping tarafından Tayvan'ın yeniden birleşmesine ikna edilmesi amacıyla geliştirilen Çin'in resmi tutumunu yansıtmaktadır. Bu formül daha sonra 1997'de Hong Kong ve 1999'da Makao'nun Çin'e devredilmesinde uygulanmıştır. Tayvan ise fiilî bağımsızlığını sürdürmekte ve bu formülü reddetmektedir.

7. 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından Batılı ülkelerin Rusya'ya uyguladığı yaptırımlar kapsamında Rusya'nın SWIFT sisteminden kısmen çıkarılması hangi alanda doğrudan etkili olmuştur?

• A) Rusya'nın BM'deki oy hakkı
• B) Rusya'nın uluslararası bankacılık ve finansal mesajlaşma ağına erişimi ✓
• C) Rusya'nın uluslararası mahkemelerde temsil hakkı
• D) Rusya'nın petrol ve doğalgaz ihracat kapasitesi
• E) Rusya'nın uluslararası hava sahasına erişimi

SWIFT (Dünya Genelinde Bankalararası Finansal Telekomünikasyon Birliği), bankaların uluslararası para transferlerini gerçekleştirirken kullandığı güvenli mesajlaşma altyapısıdır. Bazı Rus bankalarının SWIFT'ten çıkarılması, bu bankaların uluslararası finansal işlemlerini gerçekleştirmesini büyük ölçüde engellemiş; Rusya bu açığı kısmen kendi alternatif sistemi SPFS ve Çin'in CIPS sistemiyle kapatmaya çalışmıştır.

8. 2023 yılında yürürlüğe giren AB Yapay Zeka Yasası (AI Act), yapay zeka sistemlerini risk düzeylerine göre sınıflandırmaktadır. Bu çerçevede aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Kritik altyapıları etkileyen YZ sistemleri - Yüksek risk
• B) Derin sahte (deepfake) içerik oluşturan sistemler - Düşük risk ✓
• C) Biometrik uzaktan tanımlama sistemleri - Kabul edilemez risk (yasaklı)
• D) Sohbet robotları ve sanal asistanlar - Sınırlı risk
• E) Eğitim ve mesleki değerlendirme sistemleri - Yüksek risk

AB Yapay Zeka Yasası kapsamında derin sahte (deepfake) içerik oluşturan sistemler 'düşük risk' olarak değil, 'sınırlı risk' kategorisinde değerlendirilmekte ve bu sistemlerin kullanıcıları yapay zeka tarafından üretildiği konusunda bilgilendirme yükümlülüğü bulunmaktadır. Biyometrik uzaktan tanımlama sistemlerinin kamuya açık alanlarda gerçek zamanlı kullanımı yasak kapsamındadır. Diğer eşleştirmeler yasanın sınıflandırmasıyla örtüşmektedir.

9. BRICS grubunun 2023 Johannesburg Zirvesi'nde aldığı genişleme kararına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Suudi Arabistan, BAE, Mısır, Etiyopya, İran ve Arjantin tam üyeliğe davet edilmiş; ancak Arjantin daha sonra üyelikten çekilmiştir. ✓
• B) Türkiye, Pakistan ve Meksika tam üyeliğe davet edilmiştir.
• C) Zirve'de ayrıca ortak BRICS para birimi oluşturulması için somut bir takvim belirlenmiştir.
• D) Hindistan, Çin ile yaşanan sınır gerilimleri gerekçesiyle genişlemeye karşı oy kullanmıştır.
• E) Genişleme sonrasında tüm davet edilen ülkeler 1 Ocak 2024 itibarıyla tam üye statüsü kazanmıştır.

2023 Johannesburg Zirvesi'nde Suudi Arabistan, BAE, Mısır, Etiyopya, İran ve Arjantin BRICS'e davet edilmiştir. Ancak Javier Milei hükümetinin iktidara gelmesiyle Arjantin, 1 Ocak 2024'teki resmi katılımdan önce üyelikten çekilmiştir. Ortak para birimi için somut bir takvim belirlenmemiş, Hindistan genişlemeyi desteklemiştir. Diğer seçenekler olgusal açıdan yanlıştır.

10. Rusya-Ukrayna Savaşı bağlamında 2023 yılında imzalanan Tahıl Koridoru Anlaşması'nın (Karadeniz Tahıl Girişimi) sona ermesi üzerine Ukrayna'nın tahıllarını ihraç etmek için geliştirdiği alternatif rotaya verilen isim aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Adriyatik-Baltık-Karadeniz Ekseni
• B) Orta Koridor
• C) Üç Deniz Girişimi Hattı
• D) Kuzey Deniz Yolu
• E) Dayanışma Şeritleri ✓

AB öncülüğünde hayata geçirilen 'Dayanışma Şeritleri' (Solidarity Lanes), Karadeniz Tahıl Girişimi'nin işlevsiz kalmasından çok önce, 2022'de Rusya'nın Ukrayna limanlarını abluka altına alması üzerine oluşturulmuştur. Ukrayna tahılları bu şeritler aracılığıyla Polonya, Romanya ve diğer kara/nehir/demir yolu güzergâhları üzerinden ihraç edilmiştir. Orta Koridor ise ağırlıklı olarak Hazar-Kafkasya-Türkiye üzerinden geçen ayrı bir ticaret güzergâhıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi, 2022-2024 yılları arasında küresel ölçekte uygulanan 'para politikası normalleşmesi' sürecinde merkez bankalarının karşılaştığı 'ücret-fiyat sarmalı' (wage-price spiral) riskini en doğru biçimde tanımlamaktadır?

• A) Merkez bankalarının faiz artırımlarına bağlı olarak döviz kurlarının değer kazanmasıyla ithal enflasyonun düşmesi
• B) İşçilerin artan enflasyona karşı yüksek ücret talep etmesi, bunun işletme maliyetlerini ve fiyatları artırması, artan fiyatların ise yeniden ücret baskısı yaratması döngüsü ✓
• C) Reel ücretlerin enflasyonun altında kalmasıyla birlikte toplam talebin düşmesi ve deflasyon riskinin ortaya çıkması
• D) Faiz oranlarının yükselmesinin konut piyasasını daraltarak genel tüketimi baskılaması
• E) Kamu harcamalarının genişlemesiyle özel sektör yatırımlarının dışlanması (crowding out) olgusu

Ücret-fiyat sarmalı; yükselen enflasyonun işçileri daha yüksek ücret talep etmeye yöneltmesi, bu ücret artışlarının üretim maliyetlerini ve dolayısıyla nihai ürün fiyatlarını yukarı çekmesi, yükselen fiyatların tekrar ücret baskısı doğurması şeklinde kendini besleyen bir döngüdür. 2022-2024 döneminde pek çok merkez bankası bu riski göz önünde bulundurarak faiz artırımlarına devam etmiştir. Diğer seçenekler para politikası literatüründeki farklı kavramları tanımlamaktadır.

12. 2023'te sonuçlanan İsveç ve Finlandiya'nın NATO üyelik süreçleri karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) NATO üyelik protokolü gereği her iki ülkenin de BM Güvenlik Konseyi'nden onay alması gerekmiştir.
• B) Her iki ülke de aynı anda, 2023 yılının Mart ayında tam üye statüsü kazanmıştır.
• C) Türkiye her iki ülkenin üyeliğini de onaylamayı başlangıçta reddetmiş ve her ikisi için de aynı koşulları öne sürmüştür.
• D) İsveç'in üyeliği yalnızca Macaristan'ın vetosunu aşmasıyla Nisan 2024'te tamamlanmıştır.
• E) Finlandiya, Macaristan ve Türkiye'nin onayını İsveç'ten önce aldığı için NATO'ya daha erken katılmıştır. ✓

Finlandiya, Türkiye ve Macaristan'ın onayını İsveç'ten önce alarak Nisan 2023'te NATO'nun 31. üyesi olmuştur. İsveç ise başta Türkiye'nin PKK/YPG ile ilgili talepleri ve ardından Macaristan'ın gecikmeli onayı nedeniyle süreç uzamış; Mart 2024'te 32. üye olarak NATO'ya katılmıştır. Türkiye İsveç ve Finlandiya için benzer ama özdeş olmayan koşullar öne sürmüştür. BM Güvenlik Konseyi'nin NATO üyeliğinde herhangi bir rolü bulunmamaktadır.

13. Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) 'Kırılgan Beşli' (Fragile Five) kavramını ilk kez kullandığı 2013 tarihli raporundan bu yana yaşanan gelişmeler göz önünde bulundurulduğunda, 2023-2024 dönemi itibarıyla 'yüksek cari açık ve dış finansmana bağımlılık' kırılganlık kriterlerini taşıdığı değerlendirilen ülke gruplaması için kullanılan güncel IMF terminolojisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yüksek Borç Yükü Altındaki Düşük Gelirli Ülkeler (High-Debt LICs) ✓
• B) Sınır Piyasaları (Frontier Markets)
• C) İzleme Altındaki Ekonomiler (Economies Under Scrutiny)
• D) Dış Finansman Gereksinimi Yüksek Ekonomiler (High External Financing Need Economies)
• E) Kırılgan Yedi (Fragile Seven)

IMF, 2023-2024 döneminde yapısal kırılganlığı yüksek, dış borç yükü ağır ve dış finansmana son derece bağımlı olan ülkeleri 'Yüksek Borç Yükü Altındaki Düşük Gelirli Ülkeler' (High-Debt Low Income Countries - LICs) başlığı altında değerlendirmekte ve bu ülkelere yönelik özel izleme mekanizmaları uygulamaktadır. Bu soruyu zorlaştıran etken, 'Kırılgan Beşli' gibi piyasa kaynaklı nitelendirmelerin IMF'nin resmi güncel terminolojisiyle karıştırılmasıdır.

14. 2023 yılında Hamas'ın İsrail'e yönelik gerçekleştirdiği 7 Ekim saldırısının ardından Uluslararası Adalet Divanı'na (UAD) Güney Afrika tarafından İsrail aleyhine açılan dava hangi uluslararası hukuki çerçeve kapsamında değerlendirilmiştir?

• A) 1949 Cenevre Sözleşmeleri kapsamında savaş suçları
• B) Roma Statüsü kapsamında insanlığa karşı suçlar
• C) BM Şartı'nın 2/4. maddesi kapsamında kuvvet kullanımı yasağının ihlali
• D) 1948 Soykırım Sözleşmesi kapsamında soykırım suçu ✓
• E) 1907 Lahey Sözleşmeleri kapsamında kara savaşı hukuku ihlalleri

Güney Afrika, Aralık 2023'te UAD'ye İsrail aleyhine 1948 tarihli Soykırımı Önleme ve Cezalandırma Sözleşmesi (Soykırım Sözleşmesi) kapsamında dava açmıştır. UAD, Ocak 2024'te geçici tedbir kararı alarak İsrail'den soykırım eylemlerini önlemesini istemiş; ancak ateşkes talep etmemiştir. UAD'nin yargı yetkisi, devlet sorumluluğunu konu alan Soykırım Sözleşmesi'nden kaynaklanmakta olup Roma Statüsü bireysel cezai sorumluluğu kapsar ve UAD'nin değil UCM'nin görev alanına girer.

15. G20 bünyesinde 2023 Yeni Delhi Zirvesi'nde kabul edilen 'Küresel Biyoyakıt İttifakı'nın temel amacı ile aşağıdaki ifadelerden hangisi en doğru biçimde örtüşmektedir?

• A) Gelişmekte olan ülkelere yalnızca tarımsal atık bazlı ikinci nesil biyoyakıt teknolojisi transferi sağlamak
• B) Havacılık sektörüne yönelik sürdürülebilir yakıt standartları belirlemek ve denetim mekanizması kurmak
• C) Fosil yakıt sübvansiyonlarını 2030'a kadar tamamen ortadan kaldırmak
• D) Ulaşım sektöründe biyoyakıt kullanımını yaygınlaştırarak enerji geçişini hızlandırmak ve tarımsal kalkınmayı desteklemek ✓
• E) Gıda güvencesini tehdit eden biyoyakıt üretimini düzenleyici bir çerçeveye bağlamak

Hindistan, Brezilya ve ABD'nin öncülük ettiği Küresel Biyoyakıt İttifakı, G20 Yeni Delhi Zirvesi'nde resmen kurulmuştur. İttifakın temel amacı; ulaşım başta olmak üzere çeşitli sektörlerde biyoyakıt kullanımını artırmak, üye ülkeler arasında teknoloji ve bilgi transferini kolaylaştırmak ve biyoyakıt üretiminin tarımsal kalkınmaya katkı sağlamasını teşvik etmektir. İttifak belirli bir biyoyakıt nesliyle sınırlı değildir ve birincil amacı kısıtlayıcı düzenleme değil teşvik edici ortaklık kurmaktır.

16. Aşağıdakilerden hangisi, 'Çin Modeli'nin (Beijing Consensus) Washington Uzlaşısı'ndan (Washington Consensus) ayrıştığı temel özelliklerden biri değildir?

• A) İnovasyon ve teknoloji geliştirmeye yapılan devlet destekli stratejik yatırımlar
• B) Piyasaların küresel sermaye akışlarına tam ve hızlı biçimde açılması gerektiği ilkesi ✓
• C) Devlet müdahalesinin ekonomik kalkınmada araçsal bir rol üstlenmesi
• D) Kalkınma sürecinde siyasi liberalleşmeyi ekonomik liberalleşmenin ön koşulu olarak görmeme
• E) Kalkınma sürecinde ulusal koşullar ve özgünlüklerin ön plana çıkarılması

Piyasaların küresel sermaye akışlarına tam ve hızlı biçimde açılması Washington Uzlaşısı'nın sermaye hesabı serbestleşmesine ilişkin ilkesidir; Çin Modeli ise tam tersine sermaye hesabı üzerindeki kontrolleri sürdürmüş ve kısmi, kontrollü bir açılma politikası izlemiştir. Devletin belirleyici rolü, siyasi liberalleşmeyi önkoşul saymama ve özgün kalkınma yolu vurgusu ise Çin Modeli'nin Washington Uzlaşısı'ndan gerçekten ayrıştığı özelliklerdir.

17. COP28 (2023, Dubai) sürecinde ilk kez oluşturulan ve 'kayıp ve hasar' (loss and damage) finansman mekanizmasına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Fonun yönetimi Dünya Bankası bünyesinde geçici olarak yapılandırılmıştır.
• B) ABD ve AB başlangıç katkı taahhütleri veren taraflar arasında yer almıştır.
• C) Fon, müzakere sürecinde gelişmiş ülkelerin tarihsel sorumluluğunu hukuken bağlayıcı biçimde tescil etmiştir. ✓
• D) Fon, özellikle iklim değişikliğinin yıkıcı etkilerine maruz kalan küçük ada devletleri ve en az gelişmiş ülkeler için tasarlanmıştır.
• E) Zirvenin açılışında çok sayıda ülke ve kuruluş fona başlangıç katkı taahhüdünde bulunmuştur.

COP28'de kurulan kayıp ve hasar fonu, zirve açılışında büyük bir siyasi başarı olarak lanse edilmiş; ancak gelişmiş ülkelerin tarihsel sorumluluğunu hukuken bağlayıcı biçimde tescil etmemiştir. Gelişmekte olan ülkeler bu muğlaklığa itiraz etmiş, sonuç metni 'sorumluluk veya tazminat' yükümlülüğü doğurmayacağını açıkça belirtmiştir. Fonun Dünya Bankası çatısı altında geçici olarak yapılandırılması, ABD ve AB'nin taahhütte bulunması ve savunmasız ülkelere odaklanması ise doğru ifadelerdir.

18. Tayvan Boğazı'ndaki gerilim ortamında Çin'in uyguladığı 'gri bölge' (grey zone) stratejisinin uluslararası hukuk açısından yaratacağı temel hukuki sorun aşağıdakilerden hangisidir?

• A) NATO'nun kolektif savunma yükümlülüğünün Pasifik coğrafyasındaki uygulanabilirliği sorunu
• B) BM Şartı'nın 2/4. maddesi anlamında silahlı saldırı eşiğine ulaşılmadan uygulanan baskı ile BM Şartı'nın 51. maddesi kapsamındaki meşru müdafaa hakkını tetikleyen eşik arasındaki belirsizlik ✓
• C) Çin'in Tayvan'ın karasularına girmeksizin ilan ettiği deniz trafiği kısıtlamalarının UNCLOS ile çelişmesi
• D) Tayvan'ın uluslararası örgütlere üye olmasının engellenmesi ve bu durumun andlaşma hukukuna etkisi
• E) UNCLOS kapsamında tanımlanan münhasır ekonomik bölge sınırlarının ihlal edilmesi

Gri bölge stratejisinin yarattığı temel hukuki sorun tam da bu eşik belirsizliğidir: BM Şartı'nın 51. maddesi meşru müdafaa hakkını 'silahlı saldırı' gerçekleşmesi koşuluna bağlamaktadır. Çin'in uyguladığı askeri tatbikatlar, hava sahası ihlalleri ve baskı kampanyaları bu eşiğin altında kalmaya özen göstermekte; bu durum karşı tarafın hukuki meşru müdafaa çerçevesinde ne zaman ve nasıl tepki verebileceğini muğlaklaştırmaktadır. Diğer seçenekler gerçek sorunlara işaret etse de gri bölge stratejisinin özüyle örtüşmemektedir.

19. Aşağıdaki uluslararası anlaşmalar ve hükümleri eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) CPTPP - ABD'nin çekilmesinin ardından TPP'nin 11 ülkeyle revize edilerek yürürlüğe girmesi
• B) Quad (Dörtlü Diyalog) - ABD, İngiltere, Avustralya ve Japonya'nın güvenlik diyalog mekanizması ✓
• C) Abraham Anlaşmaları (2020) - İsrail ile BAE, Bahreyn, Sudan ve Fas'ın ilişkilerini normalleştirmesi
• D) AUKUS Paktı (2021) - Avustralya'nın nükleer enerjili denizaltı edinmesinin önünün açılması
• E) RCEP (2022) - Asya-Pasifik'te ASEAN+6 yapısında oluşturulan geniş kapsamlı serbest ticaret anlaşması

Quad (Quadrilateral Security Dialogue - Dörtlü Güvenlik Diyaloğu) ABD, Japonya, Avustralya ve Hindistan'dan oluşmaktadır; İngiltere bu yapının üyesi değildir. İngiltere ise AUKUS'un üç kurucu üyesinden biridir (ABD, İngiltere, Avustralya). RCEP 2022'de yürürlüğe girmiş olup ASEAN+6 (Çin, Japonya, Güney Kore, Avustralya, Yeni Zelanda ve Hindistan başlangıçta müzakereye katılmış ancak imzalamamıştır) yapısındadır. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

20. 2023-2024 döneminde küresel yapay zeka yönetişimi tartışmalarında öne çıkan 'sınır modeli' (frontier model) kavramı, aşağıdaki tanımlardan hangisiyle en doğru biçimde açıklanabilir?

• A) Gelişmekte olan ülkelerin yapay zeka kullanımına erişimini mümkün kılan düşük maliyetli açık kaynak modeller
• B) Yapay zekanın askeri sınır güvenliği uygulamalarında kullanılan özel modelleri
• C) Yalnızca savunma ve istihbarat amaçlı geliştirilen ve kamuoyuyla paylaşılmayan gizli yapay zeka sistemleri
• D) Ülkeler arasında yapay zeka kabiliyetlerinin dengeli dağılımını sağlamak üzere uluslararası kuruluşlarca denetlenen modeller
• E) Hesaplama gücü, veri ve yetenek bakımından mevcut en ileri düzeyi temsil eden, dolayısıyla en büyük potansiyel riskler barındıran büyük ölçekli YZ modelleri ✓

Sınır modeli (frontier model) kavramı; GPT-4, Gemini Ultra veya Claude Opus gibi hesaplama kapasitesi, eğitim verisi ve genel yetenek bakımından mevcut teknolojik sınırı zorlayan en gelişmiş büyük dil ve çok modlu yapay zeka modellerini tanımlamaktadır. Bu modeller, diğerlerine kıyasla en yüksek potansiyel risk ve yetenek düzeyini temsil etmeleri nedeniyle İngiltere'nin Bletchley Deklarasyonu ve AB Yapay Zeka Yasası başta olmak üzere küresel YZ yönetişim tartışmalarının odağına oturmuştur.

21. Sahel bölgesinde 2021-2023 yılları arasında gerçekleşen askeri darbeler zinciri değerlendirildiğinde, aşağıdaki ülke-darbe tarihi eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

• A) Mali (2021), Gine (2022), Nijer (2023), Gabon (2023)
• B) Mali (2021), Burkina Faso (2022), Nijer (2023), Gabon (2023)
• C) Gine (2021), Mali (2022), Nijer (2023), Kamerun (2023)
• D) Mali (2020 ve 2021), Gine (2021), Burkina Faso (2022), Nijer (2023), Gabon (2023) ✓
• E) Burkina Faso (2021), Nijer (2022), Mali (2023), Gana (2023)

Doğru kronoloji şöyledir: Mali'de Ağustos 2020 ve Mayıs 2021'de iki aşamalı darbe yaşanmış; Gine'de Eylül 2021'de darbe gerçekleşmiş; Burkina Faso'da Ocak ve Eylül 2022'de iki ayrı darbe meydana gelmiş; Nijer'de Temmuz 2023'te ve Gabon'da Ağustos 2023'te darbeler yaşanmıştır. Bu darbeler dalgasının ardından ECOWAS'ın yaptırım tehditleri ile bölgedeki Fransız ve Batı varlığının sorgulanması önemli gelişmeler olarak öne çıkmaktadır. B seçeneği bu kronolojiye en yakın doğru ifadedir.

22. Uluslararası ekonomi politiği açısından 'dost kıyısına yönlendirme' (friendshoring) stratejisinin, klasik karşılaştırmalı üstünlük ilkesine dayanan serbest ticaret anlayışıyla çeliştiği temel nokta aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Friendshoring, en az gelişmiş ülkelerin küresel değer zincirlerine entegrasyonunu artırdığından serbest ticaret ilkeleriyle çelişmemektedir.
• B) Friendshoring, ticaret ortaklarının seçiminde maliyet verimliliğini değil jeopolitik güvenilirliği ön plana çıkarmakta; bu durum ticaretin göreli üstünlüklere göre değil siyasi ittifaklara göre şekillenmesine yol açmaktadır. ✓
• C) Friendshoring, yalnızca yüksek teknoloji ürünlerini kapsamakta ve bu sektörde tam rekabet piyasasının oluşmasını engellemektedir.
• D) Friendshoring, yalnızca gelişmiş ülkeler arasında uygulanmakta; bu durum gelişmekte olan ekonomiler için karşılaştırmalı üstünlüklerini kullanma fırsatı doğurmaktadır.
• E) Friendshoring, Dünya Ticaret Örgütü'nün en çok kayrılan ülke (MFN) kuralını doğrudan çiğnemekte ve bu nedenle hukuki açıdan WTO ile bağdaşmaz niteliktedir.

Friendshoring (veya ally-shoring), tedarik zincirlerinin yalnızca jeopolitik açıdan güvenilir, müttefik ya da değer ortağı sayılan ülkelerle sınırlı tutulmasını öngörmektedir. Bu yaklaşım, karşılaştırmalı üstünlük ilkesinin temel varsayımıyla —yani ticaretin kimin daha verimli ürettiğine göre şekillenmesi gerektiğiyle— doğrudan çelişmektedir; çünkü siyasi güvenilirliği ekonomik verimliliğin önüne koymaktadır. WTO MFN kuralıyla çelişme hukuki bir argüman olmakla birlikte friendshoring'in kavramsal özünü değil pratik sonucunu tanımlar; bu nedenle A seçeneği temel çelişkiyi daha doğru ve kapsamlı biçimde ifade etmektedir.

23. 2023 yılında imzalanan ve tahıl ihracatını düzenleyen Karadeniz Tahıl Girişimi'nin sona ermesinin ardından Rusya'nın Ukrayna'nın tarım altyapısına yönelik saldırılarını yoğunlaştırması, küresel gıda güvenliği bağlamında hangi teorik çerçeveyle en doğru biçimde açıklanabilir?

• A) Hegemonik istikrar teorisi — güçlü devletin küresel kamusal malları sağlaması
• B) Silahlaştırılmış karşılıklı bağımlılık — küresel bağımlılık ilişkilerinin stratejik bir koz olarak kullanılması ✓
• C) İnşacılık — kimlik ve norm temelli dış politika tercihlerinin belirleyiciliği
• D) Karşılıklı bağımlılık teorisi — tarafların ekonomik kayıpları savaşı caydırır
• E) Demokratik barış teorisi — demokratik olmayan rejimlerin çatışmaya daha yatkın olması

Silahlaştırılmış karşılıklı bağımlılık (weaponized interdependence) kavramı, Farrell ve Newman tarafından geliştirilen ve küresel ağlardaki asimetrik bağımlılık ilişkilerinin güç aracına dönüştürülmesini açıklayan bir çerçevedir. Rusya'nın tahıl koridorunu çökerterek küresel gıda fiyatları üzerinde baskı oluşturması, Batı ülkelerine dolaylı diplomatik maliyet yükleme stratejisidir; bu durum karşılıklı bağımlılığı değil, bu bağımlılığın asimetrik kullanımını öne çıkarır.

24. ABD'nin 2023'te Çin menşeli ürünlere uyguladığı ek gümrük tarifelerinin genişletilmesi ve CHIPS Act kapsamında yarı iletken üretimine verilen sübvansiyonlar birlikte değerlendirildiğinde, bu politika bütününün WTO'nun hangi temel ilkesiyle doğrudan çeliştiği ve ABD'nin bunu meşrulaştırmak için hangi WTO istisnasına başvurduğu doğru eşleştirilmiştir?

• A) Gümrük bağlayıcılığı ilkesi — GATT Madde XIX korunma önlemleri
• B) Şeffaflık ilkesi — GATS Madde XIV genel istisnalar
• C) En fazla gözetilen ulus (MFN) ilkesi — GATT Madde XXI ulusal güvenlik istisnası ✓
• D) Gelişmekte olan ülkelere özel ve farklı muamele — Doha taahhütleri
• E) Ulusal muamele ilkesi — GATT Madde XX genel istisnalar

ABD'nin Çin'e yönelik seçici tarifeleri, aynı ürün için farklı ülkelere farklı tarife uygulamasını yasaklayan MFN (En Fazla Gözetilen Ulus) ilkesini çiğnemektedir. Washington ise bu politikayı GATT Madde XXI'in 'ulusal güvenlik' istisnası altında meşrulaştırmaktadır. Yarı iletken sübvansiyonları da ulusal güvenlik söylemiyle çerçevelenmiştir. WTO Temyiz Organı'nın işlevsiz olması bu ihlallerin yaptırımsız kalmasına yol açmaktadır.

25. Aşağıdakilerden hangisi, BRICS'in 2023 Johannesburg Zirvesi'nde kabul ettiği genişleme kararına ilişkin yapılan analizlerde en sık dile getirilen yapısal çelişkiyi doğru biçimde ifade etmektedir?

• A) Bloğun dolar karşıtı söylemi ile yeni üyelerin önemli bir bölümünün petro-dolar sistemiyle derin entegrasyonu arasındaki çelişki ✓
• B) AB ile serbest ticaret anlaşması bulunan ülkelerin üyeliği, BRICS'i fiilen Batı ekonomisinin bir uzantısına dönüştürmektedir.
• C) Genişleme, Çin-Hindistan arasındaki sınır anlaşmazlığını derinleştirmekte ve bloku fiilen ikiye bölmektedir.
• D) Yeni üyelerin GSYİH büyüklüğü mevcut üyelerin toplamını geçtiği için karar alma mekanizmaları tıkanmaktadır.
• E) Yeni üyelerin tamamının NATO ile savunma anlaşmaları bulunmakta, bu durum blokun güvenlik kimliğini zayıflatmaktadır.

2023 Johannesburg Zirvesi'nde Suudi Arabistan, BAE, İran, Etiyopya, Mısır ve Arjantin (sonradan çekildi) davet edildi. Bloğun temel söylemlerinden biri dolar hegemonyasını kırmak ve alternatif bir ödeme sistemi kurmaktır. Ancak davet edilen petrol ihracatçısı ülkelerin büyük bölümü (Suudi Arabistan, BAE) petrodolar sistemine derinden entegredir ve dolar cinsinden petrol ticaretini sürdürmektedir. Bu durum, bloğun dolar karşıtı vizyonunu yapısal olarak çelişkiye düşürmektedir.