Türk-İslam Medeniyeti ve Kültürü

1. Türklerin İslamiyet'i toplu olarak kabulünün sembolü sayılan hükümdar aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mete Han
• B) Bumin Kağan
• C) Satuk Buğra Han ✓
• D) Alp Arslan
• E) Tuğrul Bey

Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han, 942 yılında İslamiyet'i kabul eden ilk Türk hükümdarı olarak bilinir; bu olay Türk tarihinde İslam öncesi ve sonrası dönemleri ayıran önemli bir milattır.

2. Türk-İslam medeniyetinde 'vakıf' kurumunun temel işlevi nedir?

• A) Askeri güç oluşturmak
• B) Devlet vergilerini toplamak
• C) Cami, hastane, okul gibi sosyal hizmetleri finanse etmek ✓
• D) Ticaret yollarını kontrol etmek
• E) Hükümdarın yetkisini sınırlamak

Vakıflar, mülk veya para bağışlarıyla oluşturulan ve camiden hastaneye, kervansaraydan medreseye geniş bir sosyal hizmet ağını finanse eden kurumlardır. Osmanlı'da da toplumsal dayanışmanın omurgasını oluşturmuştur.

3. 'el-Kanun fi't-Tıb' adlı tıp ansiklopedisini yazan Türk-İslam bilim insanı kimdir?

• A) Farabi
• B) Biruni
• C) İbn Sina ✓
• D) İbn Rüşd
• E) Kaşgarlı Mahmut

İbn Sina (Avicenna, 980–1037), el-Kanun fi't-Tıb (Tıbbın Kanunu) adlı eseriyle Orta Çağ boyunca Avrupa ve İslam dünyasında temel tıp referansı oldu; 600 yılı aşkın süre Avrupa üniversitelerinde okutuldu.

4. Farabi'nin 'el-Medinetü'l-Fazıla' adlı eserinin konusu nedir?

• A) Tıp ve anatomi
• B) Astronomi ve matematik
• C) İdeal devlet ve erdemli şehir ✓
• D) Türk dili ve grameri
• E) Tarih ve coğrafya

Farabi (872–950), 'el-Medinetü'l-Fazıla' (Erdemli Şehir Halkının Görüşleri) adlı eserinde Platon'un Cumhuriyet'inden ilham alarak ideal devlet ve toplum düzenini ele almıştır; İslam felsefesinin kurucusu sayılır.

5. Biruni'nin (973–1048) özellikle hangi alanlardaki çalışmalarıyla tanındığı doğrudur?

• A) Tıp ve eczacılık
• B) Coğrafya, astronomi ve Hint kültürü araştırmaları ✓
• C) Dil ve edebiyat
• D) Fıkıh ve İslam hukuku
• E) Mimari ve şehircilik

Biruni, Hint kültürünü inceleyen 'Kitab'ül-Hind', coğrafya ve jeodezi alanındaki çalışmaları ile Dünya'nın çevresini hesaplayan astronomik gözlemleriyle tanınır.

6. Türk-İslam mimarisinde 'kümbet' nedir?

• A) Camilerde ezan okunan yüksek yapı
• B) Selçuklu döneminde yaygınlaşan silindirik/konik gövdeli anıt mezar yapısı ✓
• C) Vakıf tarafından işletilen han
• D) Medresede ders yapılan büyük salon
• E) Saray avlusundaki çeşme

Kümbet, Türk-İslam mimarisinde özellikle Selçuklu döneminde Anadolu'da yaygınlaşan, silindirik ya da çokgen gövde üzerine konik veya piramidal çatıyla örtülü anıt mezar (türbe) yapısıdır.

7. Mimar Sinan'ın başyapıtı olarak kabul ettiği cami aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Süleymaniye Camii
• B) Selimiye Camii ✓
• C) Sultanahmet Camii
• D) Fatih Camii
• E) Beyazıt Camii

Sinan, Edirne'deki Selimiye Camii'ni (1575) kendi başyapıtı olarak göstermiştir. Süleymaniye (İstanbul, 1557) ise daha tanınmış olmakla birlikte Sinan'ın onu Selimiye'nin gerisinde tuttuğu bilinir.

8. Türk-İslam medeniyetinde 'tekke' ne tür bir kurumdur?

• A) Askeri eğitim merkezi
• B) Tarikat mensuplarının toplandığı tasavvuf merkezi ✓
• C) Devlet hazinesi
• D) Tıp okulu
• E) Ticaret merkezi

Tekke, tasavvuf tarikatlarının ibadet, eğitim ve sosyalleşme amacıyla kullandığı yapılardır. Osmanlı'da tekkeler 1925'te Atatürk'ün laikleşme reformları kapsamında kapatılmıştır.

9. Aşağıdaki eserlerden hangisi İbn Sina'ya aittir?

• A) Kitab'ül-Hind
• B) el-Kanun fi't-Tıb ✓
• C) el-Medinetü'l-Fazıla
• D) Divanu Lügati't-Türk
• E) Siyasetname

el-Kanun fi't-Tıb (Tıbbın Kanunu) İbn Sina'nın tıp ansiklopedisidir. Kitab'ül-Hind Biruni'ye, el-Medinetü'l-Fazıla Farabi'ye, Divanu Lügati't-Türk Kaşgarlı Mahmut'a, Siyasetname ise Nizamülmülk'e aittir.

10. Türk-İslam medeniyetinde minyatür sanatı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Minyatür taş üzerine kazınan bir sanat dalıdır
• B) Minyatür kitaplarda yer alan küçük boyutlu resimlerdir ve özellikle Uygur ve Osmanlı dönemlerinde gelişmiştir ✓
• C) Minyatür yalnızca cami duvarlarına yapılan büyük tablolardır
• D) Minyatür Türklere özgü bir yazı sanatıdır
• E) Minyatür Anadolu'ya Rönesans etkisiyle girmiştir

Minyatür, kitap sayfalarında yer alan küçük boyutlu renkli resimlerdir. Uygurlar minyatür sanatının erken örneklerini vermiş; Osmanlı döneminde saray nakkaşhanelerinde en yüksek seviyesine ulaşmıştır.

11. Aşağıdakilerden hangisi Türk-İslam medeniyetinin kurumları arasında YER ALMAZ?

• A) Medrese
• B) Vakıf
• C) Tekke
• D) Kervansaray
• E) Senato ✓

Senato, antik Roma ve modern demokrasilere ait bir yasama kurumudur; Türk-İslam medeniyetinin kurumları arasında yer almaz. Medrese, vakıf, tekke ve kervansaray ise bu medeniyetin temel kurumlarıdır.

12. Türk-İslam döneminde kaleme alınan 'Siyasetname' hangi konuyu ele alır?

• A) Türk dilinin grameri
• B) Tıp ve ilaç bilimleri
• C) Devlet yönetimi ve hükümdar ahlakı ✓
• D) Astronomi ve matematik
• E) Tasavvuf ve mistisizm

Nizamülmülk tarafından yazılan Siyasetname, devlet yönetiminin ilkelerini, hükümdarın görev ve sorumluluklarını ele alan Türk-İslam siyaset düşüncesinin önemli bir eseridir.

13. İslam öncesi Türk kültüründe 'orun' kavramı ne anlama gelir?

• A) Büyük meclis
• B) Kurultayda oturma yeri ve protokol sırası ✓
• C) Savaş ganimetleri
• D) Dini tören
• E) Vergi sistemi

Orun, Türk devlet töresinde kurultay ve devlet törenlerinde kişilerin oturma yeri ve protokol sırasını belirleyen düzendir.

14. Türk-İslam mimarisinde 'mukarnas' ne anlama gelir?

• A) Cami minaresi
• B) Tavanları ve geçiş bölgelerini süsleyen balıkçıkavağı benzeri üç boyutlu stalaktit bezeme ✓
• C) Avluda su havuzu
• D) Duvar çinisi
• E) Kapı tokmağı

Mukarnas, Türk-İslam mimarisinde kubbe geçişlerinde ve taç kapılarda kullanılan, üç boyutlu geometrik stalaktit biçimli bezeme öğesidir.

15. Hat sanatı (kaligrafi) Türk-İslam medeniyetinde neden bu kadar önem taşımaktadır?

• A) Matbaanın yokluğunu telafi ettiği için
• B) Resim yasağı nedeniyle güzel yazının en yüksek görsel sanat biçimi haline gelmesi ✓
• C) Sadece hükümdarlar için uygulandığı için
• D) Avrupa etkisiyle geliştiği için
• E) Ticaret belgelerinde kullanılması nedeniyle

İslam sanatında figüratif resim geleneğinin kısıtlı olması, hat sanatını en yüksek görsel sanat formu haline getirmiş; Kuran ayetleri ve şiirler estetik bir yazı anlayışıyla işlenmiştir.