XVIII. Yüzyıl Osmanlı (Gerileme ve Dağılma Başlangıcı) 2

1. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda imzaladığı _Belgrad Antlaşması_'nın (1739) önemi nedir?

• A) Kırım'ın bağımsız olması
• B) Rusya'nın Karadeniz'e inmesi engellenmiştir.
• C) İran ile barış yapılması
• D) Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. ✓

Belgrad‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1739), I. Mahmut dönemi ıslahatlarının başarısını göstermiştir. Avusturya'dan Belgrad geri alınmış, Rusya'nın Karadeniz'e inmesi engellenmiştir. Bu antlaşma, Osmanlı'nın Batı'da imzaladığı _son kazançlı_ antlaşmadır.

2. Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda ekonomik sıkıntılar yaşamasına neden olan _dış faktör_ nedir?

• A) Coğrafi Keşifler ve Kapitülasyonların yaygınlaşması ✓
• B) Yeniçeri isyanları
• C) Tımar sisteminin bozulması
• D) Vergi gelirlerinin azalması

Coğrafi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Keşifler (15-16. yy) İpek ve Baharat Yollarını önemsizleştirmiş, Avrupa'dan gelen ucuz ve bol gümüş Osmanlı parasının (Akçe) değer kaybetmesine (Enflasyon) neden olmuştur. Ayrıca Fransa'ya (1740) verilen daimi kapitülasyonlar, yerli sanayiyi çökertmiştir.

3. 1770 yılında Rus donanmasının, Baltık Denizi'nden yola çıkıp Cebelitarık'ı geçerek Ege'de Osmanlı donanmasını yaktığı felaket hangisidir?

• A) Sinop Baskını
• B) Navarin Baskını
• C) İnebahtı Felaketi
• D) Çeşme Baskını ✓

Çeşme‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Baskını (1770), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında gerçekleşmiştir. Rus donanması, Çeşme limanında demirlemiş olan Osmanlı donanmasını gafil avlayarak tamamen yakmıştır. Bu felaket, Osmanlı'nın denizlerdeki zafiyetini ortaya koymuş ve III. Mustafa'yı yeni askeri okullar (Mühendishane-i Bahri-i Hümayun) açmaya itmiştir.

4. XVIII. yüzyılda (III. Mustafa dönemi) savaş masraflarını karşılamak ve hazinedeki açığı kapatmak amacıyla çıkarılan _ilk iç borçlanma senetlerine_ ne ad verilir?

• A) İltizam
• B) Esham ✓
• C) Kaime
• D) Tımar

Esham‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sistemi (1775, I. Abdülhamid döneminde uygulanmaya başlandı, III. Mustafa planladı), bir bölgenin vergi gelirlerinin (mukataa) hisselere (sehm) bölünerek ömür boyu satılması esasına dayanan bir iç borçlanma (faiz) sistemidir. Bu, devletin acil nakit para ihtiyacından doğmuştur.

5. XVIII. yüzyılda Rusya'nın, Kırım'daki Osmanlı yanlısı hanı devirip kendi adayını han ilan etmesine (1779) Osmanlı'nın onay vermek zorunda kaldığı antlaşma nedir?

• A) Küçük Kaynarca Antlaşması
• B) Aynalıkavak Tenkihnamesi ✓
• C) Yaş Antlaşması
• D) Ziştovi Antlaşması

Aynalıkavak‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Tenkihnamesi (Sözleşmesi) (1779), Osmanlı'nın, Rusya'nın Kırım'ın iç işlerine müdahalesini ve kendi adamı olan Şahin Giray'ı han olarak tanımasını kabul ettiği belgedir. Bu, Kırım'ın Rusya tarafından ilhakına (1783) giden son adım olmuştur.

6. XVIII. yüzyılın sonlarında (1792) imzalanan ve _Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunun_ Osmanlı tarafından resmen kabul edildiği, Gerileme Dönemi'ni bitirip Dağılma Dönemi'ni başlatan antlaşma hangisidir?

• A) Aynalıkavak Tenkihnamesi
• B) Ziştovi Antlaşması
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Yaş Antlaşması ✓

Yaş‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Antlaşması (1792), Osmanlı'nın Rusya ile yaptığı savaşı bitirmiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı, 1783'te Rusya'nın ilhak ettiği Kırım'ın artık Rus toprağı olduğunu çaresizce kabul etmiştir. Bu, Osmanlı için Gerileme Dönemi'nin sonu, Dağılma Dönemi'nin başlangıcı sayılır.

7. III. Selim'in kurduğu _Nizam-ı Cedid_ ordusunun masraflarını karşılamak için oluşturduğu _yeni hazineye_ ne ad verilmiştir?

• A) Hazine-i Hassa
• B) Hazine-i Amire
• C) İrad-ı Cedid Hazinesi ✓
• D) Esham Hazinesi

III.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selim, Nizam-ı Cedid ('Yeni Düzen') ordusunun maaş ve masraflarını mevcut devlet hazinesinden (Hazine-i Amire) ayırmak ve bu orduya özel yeni gelir kaynakları oluşturmak amacıyla 'İrad-ı Cedid' (Yeni Gelir) adıyla özel bir hazine kurmuştur.

8. Osmanlı maliyesinde 18. yüzyılda devletin nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla hazırlanan iç borçlanma (Esham sistemi) senetleri fiilen hangi padişah döneminde uygulanmaya (satışa çıkarılmaya) başlanmıştır?

• A) III. Mustafa
• B) I. Abdülhamid ✓
• C) III. Selim
• D) I. Mahmut

Esham‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (iç borçlanma) sistemi, III. Mustafa döneminde planlanmış ve kanunlaşmış olsa da, fiilen uygulanması ve senetlerin satışa çıkarılarak iç borçlanmanın başlatılması 1775 yılında I. Abdülhamid döneminde gerçekleşmiştir.

9. I. Osmanlı Devleti II. İngiltere III. Avusturya-Macaristan 1789 Fransız İhtilali'nin ortaya çıkardığı milliyetçilik (ulusçuluk) fikri, yukarıdaki devletlerden hangilerinin toprak bütünlüğünü diğerlerine nazaran daha fazla tehdit etmiştir?

• A) Yalnız II
• B) I ve II
• C) Yalnız I
• D) I ve III ✓

Çok‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ uluslu imparatorluklar olan Osmanlı Devleti ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik (ulusçuluk) akımından en çok ve olumsuz etkilenen devletlerdir.

10. 18. yüzyılda Osmanlı mimarisinde Klasik dönemin sona erdiğini müjdeleyen, yapımında Batı (Avrupa) kökenli Barok ve Rokoko üsluplarının kullanıldığı ilk anıtsal cami aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ortaköy Camii
• B) Sultanahmet Camii
• C) Nuruosmaniye Camii ✓
• D) Süleymaniye Camii

Nuruosmaniye‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Camii (1755), I. Mahmut döneminde başlamış, III. Osman döneminde bitirilmiştir. Klasik Osmanlı mimarisinden (kare plan, büyük kubbe) farklı olarak, Avrupa Barok ve Rokoko üslubunun (kavisli çizgiler, yoğun süslemeler) uygulandığı ilk büyük camidir.

11. Aşağıda isimleri geçen tarihi yapılardan hangisi, Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyılında başlayan Avrupa mimarisi (Barok/Rokoko) etkilerinin bir ürünü değildir?

• A) Beylerbeyi Camii
• B) Laleli Külliyesi
• C) İshak Paşa Sarayı
• D) Sultanahmet Camii ✓

Sultanahmet‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Camii, 1616 yılında (XVII. yüzyıl) Osmanlı Devleti'nin Klasik Dönemi'nde Türk-İslam tarzı mimari ile yapılmış bir eserdir. Avrupa tarzı mimari (Barok ve Rokoko) XVIII. yüzyıldan itibaren görülmeye başlanmıştır.

12. Sultan III. Ahmet devrini (Lale Devri) karakterize eden yenilik ve gelişmeler dikkate alındığında, aşağıdaki olaylardan hangisi bu döneme ait bir icraat olarak gösterilemez?

• A) Çiçek aşısının uygulanması
• B) Resmî Gazete'nin yayımlanması ✓
• C) İlk Türk matbaasının açılması
• D) Tercüme Encümenliğinin kurulması

III.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ahmet Dönemi (Lale Devri) yenilikleri arasında matbaa, çiçek aşısı, tercüme faaliyetleri vardır. Ancak ilk resmi gazete (Takvim-i Vakayi) II. Mahmud döneminde (1831) çıkarılmıştır.

13. I. Rusya II. İngiltere III. Avusturya 1791'den sonraki süreçte, değişen Avrupa dengeleri ışığında yukarıdaki devletlerden hangileri Osmanlı İmparatorluğu'na yönelik politikalarını barış ve toprak bütünlüğünü koruma eksenine kaydırmıştır?

• A) Yalnız II
• B) II ve III ✓
• C) I, II ve III
• D) I ve III

1789‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fransız İhtilali'nin yıkıcı etkisi ve Rusya'nın giderek güçlenmesi üzerine Avusturya (1791 Ziştovi Antlaşması ile) ve İngiltere, çıkarları gereği Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma ve barış siyasetine yönelmişlerdir. Rusya ise sıcak denizlere inme ve yayılmacı politikasına (1792 Yaş Antlaşması ve sonrasında) taviz vermeden devam etmiştir.

14. 18. yüzyılda insanlık tarihinin seyrini değiştiren, üretim biçimlerinde köklü dönüşümler yaratan Sanayi İnkılabı ilk olarak hangi devlette ortaya çıkmıştır?

• A) Almanya
• B) İngiltere ✓
• C) İspanya
• D) Fransa

Sanayi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İnkılabı, 18. yüzyılda ilk olarak İngiltere'de (Manchester) dokuma sanayiinde başlamıştır.

15. Lale Devri'nde inşa edilen, kavisli hatları ve süslemeleriyle Osmanlı mimarisinde Barok tarzının ilk örneklerinden biri sayılan ve sanat tarihinde 'Batı'ya açılan ilk pencere' olarak da tanımlanan anıtsal çeşme hangisidir?

• A) Alman Çeşmesi
• B) III. Ahmet Çeşmesi ✓
• C) Azapkapı Çeşmesi
• D) Tophane Çeşmesi

Topkapı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sarayı'nın girişindeki (Bab-ı Hümayun önü) III. Ahmet Çeşmesi (1728), Klasik Osmanlı mimarisinden (sadeliğinden) farklı olarak, aşırı süslemeleri, kavisli çizgileri ve saçaklarıyla Batı (Barok ve Rokoko) etkilerinin görüldüğü ilk ve en önemli sivil mimari örneklerinden biridir.

16. İngiltere'nin İstanbul büyükelçisinin eşi Lady Montagu'nun (Leydi Montegü) 'Türkiye Mektupları' isimli eserinde, Osmanlı topraklarında çiçek hastalığına karşı bir aşılama yöntemi uygulandığını anlatması, yazarın aşağıdaki padişahlardan hangisinin dönemine tanıklık ettiğini gösterir?

• A) III.Ahmet ✓
• B) I.Mahmud
• C) III.Selim
• D) IV.Murat

Lady‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Montagu'nun bahsettiği dönem, Lale Devri'ne denk gelen III. Ahmet dönemidir (1703-1730). Çiçek aşısı bu dönemde uygulanmıştır.

17. Sultan III. Selim devrinde, Nizam-ı Cedid ordusunun topçu ve istihkam subayı ihtiyacını karşılamak üzere kurulan ve günümüzde İstanbul Teknik Üniversitesi'nin (İTÜ) de temeli olarak kabul edilen askeri öğretim kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hendesehane
• B) Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi)
• C) Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) ✓
• D) Mekteb-i Tıbbiye

Mühendishane-i‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) (1795), III. Selim tarafından Nizam-ı Cedid ordusuna topçu, istihkam ve mühendis subaylar yetiştirmek amacıyla Batı tarzında açılan modern askeri okuldur. Günümüz İTÜ'sünün temelini oluşturur.

18. Lale Devri ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa başkentlerine 'geçici elçiler' yollamasındaki asıl maksat neydi?

• A) Askeri yardım istemek
• B) Toprak satmak
• C) Batı'daki teknik, kültürel ve sosyal yenilikleri gözlemleyip rapor etmek ✓
• D) Ticari antlaşmalar yapmak

Lale‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devri'nde (III. Ahmet), Pasarofça yenilgisinden sonra Batı'nın üstünlüğü kabul edilmişti. Bu nedenle Paris (Yirmisekiz Mehmed Çelebi), Viyana gibi başkentlere gönderilen elçilerin temel görevi, Avrupa'nın 'geri kalmışlığının' nedenlerini anlamak ve oradaki yenilikleri (sefaretname) İstanbul'a rapor etmekti.

19. Lale Devri'nde (1718-1730) şehirde çıkan yangınlara daha sistemli ve hızlı müdahale edebilmek amacıyla kurulan teşkilat aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Telgraf teşkilatı
• B) Demiryolu idaresi
• C) İtfaiye teşkilatı (Tulumbacılar Ocağı) ✓
• D) Posta teşkilatı

Lale‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Devri'nde (III. Ahmet dönemi) İstanbul'da sıkça yaşanan mahalle yangınlarıyla mücadele etmek amacıyla yeniçeri ocağına bağlı olarak 'Tulumbacılar Ocağı' (itfaiye teşkilatı) kurulmuştur.

20. 18. yüzyılda Avrupa'da meydana gelen ve üretim araçlarını dönüştürerek Osmanlı Devleti'nin küçük atölyelere dayalı ekonomisini sarsan, ticari üstünlüğün tamamen Avrupa'ya geçmesine neden olan tarihi olay hangisidir?

• A) Fransız İhtilali
• B) Sanayi İnkılabı ✓
• C) Aydınlanma Çağı
• D) Rönesans

Sanayi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İnkılabı ile Avrupa'da seri ve ucuz üretime geçilmesi, Osmanlı'nın küçük atölye üretimini çökertmiş ve ekonomik dengenin Osmanlı aleyhine bozulmasına neden olmuştur.

21. 18. yüzyıl başlarında imzalanan ve Osmanlı Devleti'nin, elden çıkan topraklarını geri kazanma hayalini yitirerek Batı'nın üstünlüğünü zımnen kabullendiği, ardından da Lale Devri'ne girilmesine zemin hazırlayan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Belgrad Antlaşması (1739)
• B) Prut Antlaşması (1711)
• C) Pasarofça Antlaşması (1718) ✓
• D) Yaş Antlaşması (1792)

Osmanlı,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Prut zaferinden (1711) aldığı ümitle Venedik ve Avusturya'ya savaş açmış, ancak 1718'de Pasarofça'da ağır bir yenilgi almıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı, Karlofça'da kaybettiği yerleri geri alma ümidini tamamen kaybetmiş ve 'Lale Devri' denilen Batı'nın üstünlüğünü (kültürel alanda) kabul etme sürecine girmiştir.

22. I. Küçük Kaynarca Antlaşması II. Aynalıkavak Tenkihnamesi III. Yaş Antlaşması Osmanlı İmparatorluğu'nun Kırım üzerindeki hakimiyetini adım adım yitirdiği süreci anlatan yukarıdaki antlaşmaların (bağımsızlık-özerklik-ilhak) kronolojik sıralaması hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) I - II - III ✓
• B) II - III - I
• C) I - III - II
• D) III - II - I

Kırım'ın‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ elden çıkış süreci: 1774 Küçük Kaynarca (Bağımsızlık), 1779 Aynalıkavak (Rus yanlısı Han seçimi), 1792 Yaş Antlaşması (Rusya'ya ait olduğunun kabulü). Sıralama I-II-III'tür.

23. 1. Türkler, Avrupa'dan atılacak. 2. İstanbul merkez olmak üzere bir Rus prensinin yönetiminde bir devlet kurulacak. Rus Prensi Potemkin'in şekillendirdiği ve yukarıdaki yıkıcı hedefleri barındıran Osmanlı karşıtı diplomatik vizyonun adı nedir?

• A) Grek ✓
• B) Dakya
• C) Panslavizm
• D) Don - Volga

Rus‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Prensi Potemkin tarafından hazırlanan 'Doğu Sisteminin Büyük Planı' veya 'Grek Projesi'ne göre Türkler Avrupa'dan atılacak ve idaresinde bir Rus prensinin olduğu (Bizans'ı canlandırma amaçlı) Grek Devleti kurulacaktı.

24. Sultan III. Selim devrinde, devletin köklü sorunlarına çözümler bulmak ve Nizam-ı Cedit reformlarını istişare etmek gayesiyle devlet erkanının ve alimlerin katılımıyla oluşturulan kurula ne ad verilmektedir?

• A) Divan-ı Hümayun
• B) Meşveret Meclisi ✓
• C) Meclis-i Vala
• D) Meclis-i Mebusan

Meşveret‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Meclisi (Danışma Meclisi), III. Selim'in, yapılacak ıslahatlar (Nizam-ı Cedid) konusunda devlet adamlarının ve alimlerin (Layiha/Rapor sunan) görüşlerini aldığı geniş katılımlı danışma toplantılarıdır.

25. Lale Devri yıllarında Osmanlı Devleti'nin Paris'e yolladığı ilk geçici elçi olan ve dönüşünde Fransa'daki izlenimlerini 'Sefaretname' adlı raporunda toplayarak devlet ricaline sunan diplomat kimdir?

• A) Humbaracı Ahmet Paşa
• B) Nedim
• C) Yirmisekiz Mehmed Çelebi ✓
• D) İbrahim Müteferrika

Yirmisekiz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mehmed Çelebi, Lale Devri'nde Paris'e gönderilen ilk geçici elçidir. Burada gördüğü sarayları, bahçeleri, sosyal hayatı ve teknik gelişmeleri 'Sefaretname' adlı raporunda yazmış, bu rapor Sadabad Sarayı gibi Batı tarzı mimarinin yapılmasına ilham kaynağı olmuştur.