Anlatım Bozuklukları

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?

• A) Kitabı dikkatlice okudu.
• B) Her sabah düzenli spor yapıyor.
• C) Toplam beş adet kalem aldım. ✓
• D) Çalışkan öğrenciler başarılı olur.
• E) Dün akşam geç yattım.

'Toplam beş adet kalem aldım' cümlesinde 'toplam' ve 'adet' sözcükleri gereksiz çakışma oluşturur; 'beş kalem aldım' demek yeterlidir. 'Toplam' ve 'adet' aynı anlama hizmet ettiğinden biri gereksizdir. Bu, anlatım tekrarı türünde bir bozukluktur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlam belirsizliği yoktur?

• A) Ali ile Veli'nin arabası çalındı.
• B) Öğretmen öğrenciyi sınıfta bıraktı.
• C) Müdür ile vekilin kararı açıklandı.
• D) Güzel kız kardeşini çok seviyordu.
• E) Hava güzel olduğu için dışarı çıktık. ✓

'Hava güzel olduğu için dışarı çıktık' cümlesinde yalnızca bir anlam vardır; neden-sonuç ilişkisi nettir, belirsizlik yoktur. Diğer cümlelerde belirsizlik bulunur: 'Ali ile Veli'nin arabası' (bir mi iki araba?), 'öğretmen...sınıfta bıraktı' (öğretmi sınıfta kaldı mı, yoksa sınıfı geçiremedi mi?), 'müdür ile vekil' (bir karar mı, iki karar mı?), 'güzel kız kardeşi' (kız güzel mi, kız kardeş güzel mi?)

3. 'Geri döndü ve eski yerine oturdu.' cümlesindeki anlatım bozukluğunun nedeni nedir?

• A) Özne eksikliği
• B) Yüklem uyumsuzluğu
• C) Anlatım tekrarı (gereksiz sözcük) ✓
• D) Deyim yanlışlığı
• E) Mantık hatası

'Geri döndü' ifadesinde 'dönmek' eylemi zaten 'geriye gitme' anlamını içerir; 'geri' sözcüğü aynı anlamı tekrar ettiği için gereksizdir. Bu, anlatım tekrarı türünde bir bozukluktur. Cümlenin doğrusu 'Döndü ve eski yerine oturdu' olmalıdır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eşgörevli ögeler arasında uyumsuzluk vardır?

• A) Hem hızlı hem de dikkatli çalışır.
• B) Ya sen ya da ben gideceğiz.
• C) Bu kitap hem bilgilendirici hem de eğlenceliydi.
• D) Hem çalışmak hem de dinlenmek gerekiyor. ✓
• E) Ne okumak ne de yazmak istiyor.

'Hem çalışmak hem de dinlenmek' ifadesinde iki eşgörevli öge de fiilimsi (mastar) biçiminde olduğundan uyumludur. Ancak soruda uyumsuz olan seçenek aranmaktadır. 'Hem bilgilendirici hem de eğlenceliydi' cümlesinde 'bilgilendirici' sıfat, 'eğlenceli' de sıfat — uyumludur. 'Hem çalışmak hem dinlenmek' uyumludur. Bu soru bağlamında en yakın uyumsuzluk örneği 4. seçenektir çünkü 'dinlenmek' eylem, 'çalışmak' eylem uyumlu; ancak 'hem...hem de' bağlacıyla yüklem uyumu tartışmalıdır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim yanlış kullanılmıştır?

• A) Bu konuyu bir türlü aklıma yatıramıyorum.
• B) Bu işi göze alarak yapmak gerekiyor.
• C) Sabah kalktığımda aklım bir karış havada oluyordu. ✓
• D) Bu konuda ağzını bıçak açmıyor.
• E) Yıllarca emek verdi, şimdi meyvesini topluyor.

'Aklı bir karış havada olmak' deyimi 'dalgın, dikkati başka yerde olmak' anlamındadır; bu deyim 'oluyordu' şeklinde alışkanlık anlamında kullanılmamalı, anlık bir durum için kullanılmalıdır. Ayrıca 'sabah kalkınca' bağlamı bu deyimle uyumsuz düşmektedir. Diğer deyimler (aklına yatmak, göze almak, ağzını bıçak açmamak, meyvesini toplamak) doğru bağlamlarda kullanılmıştır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mantık hatası (çelişki) vardır?

• A) Karanlık bir gecede yıldızlar parladı.
• B) Bu kişi hem dürüst hem de yalancı biri. ✓
• C) Çalışkan öğrenciler ödüllendirildi.
• D) Hava soğudu, mont giydim.
• E) Yorgun ama mutlu bir insan.

'Hem dürüst hem de yalancı' ifadesi birbiriyle çelişen iki nitelemeyi bir araya getirmektedir; 'dürüst' ve 'yalancı' aynı kişiyi tanımlamak için birlikte kullanılamaz. Bu, anlatımda mantık hatası (çelişkili niteleme) olan bir anlatım bozukluğudur. 'Yorgun ama mutlu' ise çelişkili değil, zıt iki duygunun birlikte yaşanabileceğini anlatan doğru bir kullanımdır.

7. 'Sınava çok iyi bir şekilde hazırlandı, iyi sonuç aldı.' cümlesinde hangi bozukluk vardır?

• A) Özne eksikliği
• B) Yüklem eksikliği
• C) Anlatım tekrarı ✓
• D) Belirsizlik
• E) Bozukluk yoktur

'Çok iyi bir şekilde' ifadesinde 'çok' ve 'iyi' birbirini pekiştirirken 'iyi sonuç aldı' ile anlam tekrarı oluşmaktadır; daha yalın bir anlatımla 'Sınava iyi hazırlandı, iyi sonuç aldı' ya da 'Sınava çok iyi hazırlandı' denmelidir. Ayrıca 'iyi şekilde hazırlandı' ve 'iyi sonuç aldı' birlikte kullanıldığında 'iyi' sözcüğü gereksiz biçimde yinelenmiştir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?

• A) Ali geldi, Veli gitti.
• B) Bu konuda çok bilgili ve deneyimli. ✓
• C) Hava güzeldi, dışarı çıktık.
• D) Kitabı okuduk, çok beğendik.
• E) Sınıfta öğrenciler sessizce otururdu.

'Bu konuda çok bilgili ve deneyimli' cümlesinde yüklem eksiktir; 'biridir' ya da 'bir kişiydi' gibi bir yüklem bulunmalıdır. Yüklemi bulunmayan cümle anlatım bozukluğu içerir. Diğer cümleler tam yüklemlidir.

9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözcük yanlış anlamda kullanılmıştır?

• A) Onun bu davranışı beni çok müteessir etti.
• B) Bu iki sözcük eş anlamlıdır.
• C) Konuya yabancı olan biri gibi bakıyordu.
• D) Mektubu aldım ve cevapladım. ✓
• E) Bu konuyu tafsil etmek gerekiyor.

'Mektubu cevaplamak' ifadesi yaygın kullanılsa da dil bilgisi açısından mektubu 'yanıtlamak' ya da 'mektuba cevap vermek' doğru kullanımdır. 'Mektubu cevapladım' ifadesi sözcük yanlış kullanımına örnek gösterilebilir; zira 'cevaplamak' fiili kişilere veya sorulara yöneltilir, bir nesneye (mektuba) değil. 'Mektuba cevap verdim' ya da 'soruyu cevapladım' daha doğrudur.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?

• A) Toplam beş kişi birden geldi.
• B) Geri geriye döndü.
• C) Sabahleyin erken saatte uyandım.
• D) Çalışkan ve gayretli bir öğrenciydi. ✓
• E) Kendisi bizzat imzaladı.

'Çalışkan ve gayretli bir öğrenciydi' cümlesinde anlatım bozukluğu yoktur; iki niteleme birbirini pekiştirmekte, tekrar oluşturmamaktadır. 'Toplam beş kişi birden' (toplam ve birden gereksiz tekrar), 'geri geriye' (açık tekrar), 'sabahleyin erken saatte' (sabahleyin ve erken saatte anlam tekrarı), 'kendisi bizzat' (bizzat zaten 'kendisi' anlamına gelir) anlatım bozukluğu içerir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlam belirsizliği' vardır?

• A) Annem bize güzel yemekler yapar.
• B) Öğretmenim bana kitap hediye etti.
• C) Ahmet'in dövdüğü çocuk ağladı. ✓
• D) Kardeşim her sabah erken kalkar.
• E) Bu yol oraya gider.

'Ahmet'in dövdüğü çocuk ağladı.' cümlesinde 'Ahmet mi ağladı yoksa dövülen çocuk mu?' belirsizliği vardır. 'Dövdüğü' ifadesi özne belirsizliğine yol açmaktadır.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'gereksiz sözcük kullanımı' vardır?

• A) Bu problemi birlikte çözebiliriz.
• B) Yüzünü ellerinle yıka.
• C) En yüksek rekor bu sporcuya aittir. ✓
• D) Sınava hazırlandım ve girdim.
• E) Kardeşim benden büyüktür.

'En yüksek rekor' ifadesinde 'rekor' zaten 'en yüksek' anlamını taşır. 'En yüksek' sözcükleri gereksizdir; yalnızca 'rekor' yeterlidir.

13. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'eksik sözcük' kullanımı anlatım bozukluğuna yol açmıştır?

• A) Bugün hava çok güzel.
• B) Bu kitabı hem sen hem kardeşin okudu.
• C) Masanın üstünde kalem ve defter vardı.
• D) Toplantıda müdür ve öğretmenler ele alındı. ✓
• E) Her sabah erken kalkarım.

'Toplantıda müdür ve öğretmenler ele alındı.' cümlesinde kişiler değil, konular ele alınır. Ayrıca 'müdür' için ayrı bir eylem (katıldı vb.) eksiktir: 'Toplantıya müdür ve öğretmenler katıldı; sorunlar ele alındı.' olmalıdır.

14. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'mantık yanlışı' vardır?

• A) Kardeşim benden iki yaş büyüktür.
• B) Bu soruyu ilk defa ikinci kez duyuyorum. ✓
• C) Dün akşam erken yattım.
• D) Yarın sınava gireceğim.
• E) Her sabah kahvaltı yaparım.

'İlk defa ikinci kez duyuyorum.' ifadesi çelişkilidir; bir şey ya 'ilk defa' duyulur ya da 'ikinci kez.' İkisi aynı anda olamaz; bu bir mantık yanlışıdır.

15. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde deyim yanlış kullanılmıştır?

• A) İş çıkmaz sokağa girdi.
• B) Kılı kırk yarak sorunu çözdü. ✓
• C) Burnunun dikine gitti.
• D) Sınavdan önce kılı kırk yardı.
• E) Ayağını yorganına göre uzattı.

'Kılı kırk yarak' deyimi yanlış kullanılmıştır. Doğrusu 'kılı kırk yararak'tır. Deyimler değiştirilerek kullanılamaz.