Anlatım Bozuklukları 2

1. Birinci ve ikinci tekil şahıslar özne durumunda bulunursa yüklem birinci çoğul şahsa göre çekimlenir. Aşağıdaki dizelerin hangisinde bu kurala uymamaktan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) O bana dert ben ona mutluluk verdim.
• B) Ben babamı sen ustanı unutma. ✓
• C) İkinizin de ne eş ne arkadaşınız var.
• D) Ben seni unutmak için sevmedim.

'Ben' ve 'sen' (biz) özne olduğunda yüklem 'biz'e göre çekimlenmelidir. 'Ben babamı (unutmayayım), sen ustanı unutma' veya ortak 'unutmayalım' olmalıydı.

2. “Ülkemize gelen göçmenlere her türlü tıbbi ve gıda yardımı yaptık.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kelimenin yanlış anlamda kullanılması
• B) Anlamca çelişen kelimelerin kullanılması
• C) Anlam belirsizliği
• D) Tamlama yanlışlıkları ✓

'Tıbbi' sıfat, 'gıda' isimdir. İkisi aynı tamlanana (yardımı) bağlanamaz. 'Tıbbi yardım ve gıda yardımı' şeklinde olmalıdır.

3. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde sözcüğün yanlış anlamda kullanılmasıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?

• A) Geçen eve geldiğinde, ben evde değildim.
• B) Onun bu tembelliği sınıfta kalmasını sağlamış. ✓
• C) Elbette bunu ben yapmış olabilirim.
• D) Türkçenin benzersiz sesi kulağımdaydı.

'Sağlamak' olumlu durumlar için kullanılır. 'Sınıfta kalmak' olumsuz bir durumdur. 'Neden oldu' veya 'yol açtı' kullanılmalıydı.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'tamlayan eksikliğinden' (anlam belirsizliği) kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Geleceğini duyunca çok sevindim. ✓
• B) Babamın ceketi dolapta asılıydı.
• C) Okulun duvarları boyanmış.
• D) Bu işi o da başaramaz.

'Senin geleceğini' mi, yoksa 'onun geleceğini' mi duydu? Cümlenin başına bir tamlayan (kişi zamiri) getirilmemesi anlam belirsizliğine yol açmıştır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış yerde kullanılmasından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) İzinsiz inşaata girmek tehlikelidir. ✓
• B) O, çok iyi bir insandı.
• C) Her yolda kalan insana yardım etmeliyiz.
• D) Sık sık dişlerini fırçalamalısın.

Cümlede 'inşaatın izinsiz olduğu' anlamı çıkmaktadır. Kastedilen 'inşaata izinsiz girmek' ise, zarf fiilimsiden önce gelmelidir. Doğrusu: 'İnşaata izinsiz girmek tehlikelidir.'

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'çatı uyumsuzluğu' vardır?

• A) Balkona çıkıp etrafa bakındı. ✓
• B) Bütün camlar silinip yerler paspaslandı.
• C) Kitapları rafa dizerek odadan çıktı.
• D) Sabah erkenden kalkıp yüzünü yıkadı.

Yan cümlecik (zarf-fiil) 'çıkıp' (etken çatı) şeklindedir. Temel cümlenin yüklemi 'bakındı' (dönüşlü çatı, -n eki almış). Cümleler arasında çatı uyumsuzdur. Doğrusu: 'Balkona çıkıp etrafa baktı.' veya 'Balkona çıkılıp etrafa bakındı.'

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'çatı uyumsuzluğundan' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bütün ödevler yapıldı ve öğretmenine teslim etti. ✓
• B) Ev erkenden temizlendi ve misafirler ağırlandı.
• C) Polis hırsızı yakaladı ve Emniyet'e götürdü.
• D) Misafirler geldi ve yemekler yendi.

Bağlı cümlenin ilk yüklemi 'yapıldı' (edilgen çatı, -l eki almış), ikinci yüklemi 'teslim etti' (etken çatı) şeklindedir. Cümleler arasında çatı uyumsuzdur. Doğrusu: 'Bütün ödevler yapıldı ve öğretmenine teslim edildi.'

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'özne-yüklem uyumsuzluğundan' (belgisiz zamir) kaynaklanan bir bozukluk vardır?

• A) Kimse onu dinlemiyordu.
• B) Bazıları bu kuralı bilmiyor.
• C) Hepsi birden bağırmaya başladı.
• D) Herkes nedense susuyorlardı. ✓

'Herkes' belgisiz zamiri, dil bilgisi açısından her zaman tekil kabul edilir. Bu nedenle yüklem de tekil ('susuyordu') olmalıdır. 'Susuyorlardı' (çoğul) kullanımı yanlıştır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Arkadaşını çok sever, sürekli hediyeler alırdı. ✓
• B) Bu şehri terk etti ve bir daha dönmedi.
• C) Öğretmeni dinliyor, notlar alıyordu.
• D) Kapıyı açtı, içeri girdi.

Sıralı cümlede 'kime hediyeler alırdı?' sorusunun cevabı (dolaylı tümleç) yoktur. Doğrusu: 'Arkadaşını çok sever, _ona_ sürekli hediyeler alırdı.'

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyimin yanlış kullanılmasından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Günlerdir aradığım kitabı vitrinde görünce içim geçti, ama alacak param yoktu. ✓
• B) İçim içime sığmıyor bugün, koşum oynamak istiyordum kırlarda.
• C) Zavallı çocuğun o halini görünce içim parçalandı.
• D) Bu kadar yolu sadece hâl hatır sormak için mi geldin?

'İçim geçti' deyimi 'uykum geldi, daldım' anlamındadır. Çok istemek, imrenmek anlamında 'içim gitti' deyimi kullanılmalıydı.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Yerdeki kağıtları tek tek topladı, çöp kutusuna attı.
• B) Masasının üzerini her zaman temizler, düzenli tutardı.
• C) Odasının duvarlarını açık maviye boyamış, ünlü ressamların tablolarını asmıştı. ✓
• D) Evinin bir odasını renk renk çiçeklerle donatmış, odanın bir köşesine akvaryum yaptırmıştı.

Cümlede 'duvarlarını... boyamış, (duvarlara) tablolarını asmıştı' şeklinde dolaylı tümleç eksikliği vardır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ek yanlışlığından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Bu yemeği yapmasını annemden öğrendim. ✓
• B) Evimiz bu sokağın başındadır.
• C) Onunla sık sık görüşüyoruz.
• D) Bu araba diğerinden daha hızlıdır.

Doğru kullanım 'yemeği yapmayı' şeklindedir. 'Yapmasını' sözcüğündeki '-sı' (iyelik eki) gereksiz kullanılmıştır. Doğrusu: 'Bu yemeği yapmayı annemden öğrendim.'

13. “Eli uzun bir çocuktur, ne iş verirseniz yapar.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özne eksikliği
• B) Çatı uyuşmazlığı
• C) Anlam belirsizliği
• D) Deyimin yanlış anlamda kullanılması ✓

'Eli uzun' deyimi 'hırsızlık yapan' anlamındadır. Cümlede 'becerikli' anlamında kullanılmak istenmiş, yanlış deyim seçilmiştir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış yerde kullanılmasından' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Sadece ben bu konuyu anladım.
• B) Çok dün başım ağrıyordu. ✓
• C) Her zaman ders çalışırım.
• D) Yarın mutlaka geleceğim.

Cümlede 'çok' sözcüğü 'dün'ü (zarf) değil, 'ağrıma' eylemini nitelemelidir. Doğrusu: 'Dün başım çok ağrıyordu.'

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne eksikliği' vardır?

• A) Arkadaşlarına güveniyor ve her zaman koruyordu. ✓
• B) Arabası bozuldu, tamirciye götürdü.
• C) Polis hırsızı yakaladı, kelepçe taktı.
• D) Çocuk ağlıyor, annesi teselli ediyordu.

'Kimi koruyordu?' sorusunun cevabı (nesne) ikinci cümlede yoktur. Doğrusu: 'Arkadaşlarına güveniyor ve _onları_ her zaman koruyordu.'

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gereksiz yardımcı fiil' kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Sınavı kazanmak için umut ediyordu. ✓
• B) Bana bu konuda yardım etti.
• C) Artık sabrı tükendi, onu terk etti.
• D) Yaptığı hatayı fark etti.

'Umut etmek' yerine, '-lan' ekiyle türetilebilen 'umutlanıyordu' fiili kullanılabilirdi. Türkçe bir köke ek getirerek fiil yapmak varken (umutlanmak) yardımcı fiil (etmek) kullanmak anlatım bozukluğudur.

17. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Siz de onlarla aynı ortak fikirde misiniz? ✓
• B) Bu köyde bir o, bir de ben yaşıyorum.
• C) Londra’yı merak ediyor, gitmek istiyorum.
• D) Bu çocuğun sağlıklı büyümesi için elinizden geleni ardınıza koymayın.

Doğru cevap A seçeneğidir. Sorunun doğru cevabına ve çözüm mantığına bakıldığında, 'Aynı' ve 'ortak' sözcükleri aynı anlama gelmektedir. Biri gereksizdir. Bu kural ve açıklamalar, ALES/KPSS Türkçe sınavındaki benzer soru tiplerini çözebilmek için temel bir rehber niteliğindedir.

18. Bayram geldiğinde babam hiçbirimizi unutmaz, aldığı hediyelerle sevindirirdi. Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdaki değişikliklerden hangisiyle giderilebilir?

• A) “geldiğinde” yerine “geldiği zaman” getirilerek
• B) “aldığı” sözcüğünden önce “bize” getirilerek
• C) Birinci cümlenin yüklemi birleşik zamanlı yapılarak
• D) “sevindirdi” kelimesinden önce “hepimizi” getirilerek ✓

İlk yüklem 'unutmaz' olumsuz olduğu için 'hiçbirimizi' öznesini alır. Ancak ikinci yüklem 'sevindirirdi' olumlu olduğu için 'hiçbirimizi sevindirirdi' denemez. 'Hepimizi' nesnesi getirilmelidir.

19. “Sümeyye okul birincisi olduğunu öğrenince etekleri tutuştu.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gereksiz kelime kullanılması
• B) Özne-yüklem uyuşmazlığı
• C) Tamlayan eksikliği
• D) Deyimin yanlış anlamda kullanılması ✓

'Etekleri tutuşmak' deyimi 'çok telaşlanmak' demektir. Sevinçli bir haber (okul birinciliği) karşısında 'etekleri zil çaldı' (çok sevindi) deyimi kullanılmalıydı.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sözcüğün yanlış yerde kullanılmasından' bir bozukluk vardır?

• A) Deftersiz öğrenciler sınava alınmadı.
• B) Dün çok başım ağrıyordu. ✓
• C) Bu işi hemen bitirmeliyiz.
• D) Yolda kalanlara yardım ettiler.

Cümlede 'çok' sözcüğü 'baş'ı (isim) değil, 'ağrıma' eylemini nitelemelidir. Doğrusu: 'Dün başım çok ağrıyordu.'

21. “Kırk beş dakika süreyle tartıştıktan sonra çay ve ihtiyaç molası verdik.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun sebebi aşağıdakilerden hangisinde bulunmaktadır?

• A) Gereksiz kelime kullanımı ✓
• B) Tamlayan eki eksikliği
• C) Çatı uyuşmazlığı
• D) Nesne eksikliği

'Dakika' sözcüğü zaten zaman/süre bildirdiği için 'süreyle' sözcüğü gereksizdir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Ahmet ne zamandan beri kendi işini kendi yapıyor?
• B) Ne zamandan beri küçükler büyüklerin yanında konuşur oldu?
• C) Ne zamandan beri onu burada soğukta beklediniz? ✓
• D) Size ne zamandan beri sakladığım bir sırrı açıklayacağım.

'Ne zamandan beri' ifadesi süreci ve devamlılığı (bekliyorsunuz) sorar. 'Beklediniz' eylemi bitmiş olduğu için zaman/kavram uyumsuzluğu vardır. 'Ne kadar beklediniz?' demek daha uygundur.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yapılmıştır?

• A) Düzyazılarında kullandığı dilin yalın, şiirlerindeki dilin ise yalın olmadığı söylenmiş. ✓
• B) Şiirlerinde kelimeleri öyle yerli yerinde kullanır ki onlardan birinin bile yerini değiştiremezsiniz.
• C) Şairlikle yazarlık, duygusal yönden olduğu kadar düşünsel yönden de farklıdır.
• D) Her şiirinde yeni bir konu ve anlatım görürsünüz.

Birinci cümlecikte 'dilin yalın olduğu' ifadesindeki fiilimsi (olduğu) eksiktir. 'Dilin yalın (olduğu), şiirlerindeki dilin ise yalın olmadığı...' şeklinde olmalıdır.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'yüklem (veya ek-fiil) eksikliğinden' kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Yemek oldukça lezzetliydi ama biraz tuzluydu.
• B) Boyu kısa, bedeni de pek biçimli değildi. ✓
• C) O sinemayı sever, ben ise tiyatroyu tercih ederim.
• D) Kardeşim çok zekiydi, abim ise biraz kurnazdı.

Sıralı cümlelerde ek-fiilin ortak kullanılması bazen anlam karışıklığına yol açar. B seçeneğinde 'değildi' edatı ilk cümleye de etki ederek 'Boyu kısa değildi' gibi ters bir anlam yaratmaktadır. Bu ek-fiil eksikliğinin giderilmesi için cümlenin doğrusu 'Boyu kısaydı, bedeni de pek biçimli değildi.' şeklinde olmalıdır.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde **yüklem (ek-fiil) eksikliğinden** kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

• A) Hava soğuk, rüzgâr sert değildi.
• B) Yemekler sıcak, tatlılar bayat değildi.
• C) Salon geniş, koltuklar rahatsız değildi.
• D) Biz çok heyecanlı, siz ise sakin değildiniz. ✓

• A, B, C Seçenekleri: Hepsi 3. Tekil Şahıs (O) olduğu için sondaki 'değildi' ifadesi her iki kısmı da kapsar. (Hava soğuk değil, rüzgar sert değildi). Gramer doğrudur. • D Seçeneği (Hata): Cümle 'Biz çok heyecanlı (değildiniz), siz ise sakin değildiniz' şeklinde okunmaya çalışıldığında ŞAHIS EKİ uyumsuzluğu oluşur. 'Biz' öznesi, 'değildiniz' yüklemini alamaz. Doğrusu: 'Biz çok heyecanlıydık, siz ise sakin değildiniz' olmalıdır.