Cümle Türleri

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisi isim cümlesidir?

• A) Çocuk hızla koştu.
• B) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.
• C) Bu bahçe çok güzel. ✓
• D) Öğrenci kitabı okudu.
• E) Rüzgar esti, yapraklar döküldü.

'Bu bahçe çok güzel' cümlesinde yüklem isim soylu bir sözcük olan 'güzel' sıfatıdır; yardımcı eylem (ek-eylem) düşmüştür ama 'güzeldir' biçiminde de söylenebilir. Yüklemi isim soylu sözcüklerden oluşan cümleler isim cümlesidir. Diğer cümlelerde yüklemler fiillerdir (koştu, uçuyor, okudu, esti/döküldü).

2. Aşağıdaki cümlelerden hangisi olumsuz cümledir?

• A) Kitabı büyük bir istekle okudu.
• B) Sabah erken kalktı.
• C) Hiç ders çalışmadı. ✓
• D) Sınıfın en çalışkan öğrencisiydi.
• E) Toplantıya zamanında geldi.

'Hiç ders çalışmadı' cümlesinde '-madı' olumsuzluk eki ve 'hiç' olumsuzluk pekiştiricisi bulunur; cümle olumsuz anlamdadır. Diğer cümlelerin tamamı eylemin ya da durumun gerçekleştiğini bildirdiğinden olumludur.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi bileşik cümledir?

• A) Hava güzeldi.
• B) Sabah erken kalktı, dışarı çıktı.
• C) Kar yağdığında okullar tatil olur. ✓
• D) Hem çalışıyor hem de okuyor.
• E) Ali geldi, Veli gitti.

'Kar yağdığında okullar tatil olur' cümlesinde 'kar yağdığında' bölümü, bir zaman yan cümlesidir ve 'fiilimsi (yağdığında)' aracılığıyla temel cümleye bağlanmıştır. Yan cümle temel cümlenin zaman zarfı görevini üstlenmiştir. Bu yapı bileşik cümledir. 'Sabah erken kalktı, dışarı çıktı' sıralı; 'hem çalışıyor hem de okuyor' bağlı cümledir.

4. 'Sabah erken kalktı, kahvaltısını yaptı, işe gitti.' cümlesi yapısına göre hangi tür cümledir?

• A) Basit cümle
• B) Bileşik cümle
• C) Bağlı cümle
• D) Sıralı cümle ✓
• E) İsim cümlesi

Cümlede üç ayrı yargı (kalktı, yaptı, gitti) virgüllerle birbirine bağlanmıştır. Birden fazla yargının virgülle sıralanmasıyla oluşan cümle türü 'sıralı cümle'dir. Bağlı cümle ise bağlaçlarla (ve, ama, hem...) birleştirilmiş olmalıdır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisi soru cümlesi değildir?

• A) Sınava hazırlandın mı?
• B) Nereye gidiyorsun?
• C) Kim bu konuyu bilir?
• D) Bilmiyorum ki bu konuyu! ✓
• E) Hangi kitabı okudun?

'Bilmiyorum ki bu konuyu!' cümlesi soru değil, güçlendirilmiş bir olumsuz ifadedir; 'ki' burada vurgu yapan bir edattır ve cümle soru anlamı taşımaz, soru işareti de yoktur. Diğer cümlelerin tamamı soru sözcüğü (nereye, kim, hangi) ya da '-mi' soru eki içermektedir ve gerçek anlamda soru sorar.

6. Aşağıdaki cümlelerden hangisi basit cümledir?

• A) Hem çalıştı hem de okudu.
• B) Eve gelince ellerini yıkadı.
• C) Sabah erken kalkınca işe gideceğiz.
• D) Öğrenci sınavı kazandı. ✓
• E) Hava soğuduğundan mont giydik.

'Öğrenci sınavı kazandı' cümlesi tek bir yüklemi (kazandı), tek bir özneyi (öğrenci) ve tek bir yargıyı içerir; basit cümledir. 'Hem...hem de' bağlı, 'gelince' ve 'kalkınca' bileşik (fiilimsi içerdiği için), 'soğuduğundan' bileşik cümle yapısıdır.

7. 'Ne geldi ne gitti.' cümlesinin anlam türü nedir?

• A) Olumlu
• B) Soru
• C) Ünlem
• D) Olumsuz ✓
• E) Bileşik

'Ne...ne' olumsuzlama bağlacıdır; 'ne geldi ne gitti' = 'gelmedi de gitmedi de' anlamındadır. Bu cümle biçimce olumlu görünse de anlamca olumsuzdur. Türkçede 'ne...ne' bağlacıyla kurulan cümleler olumsuz anlam taşır.

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisi ünlem cümlesidir?

• A) Yarın sınav var mı?
• B) Dışarıda hava soğuktur.
• C) Vay, ne güzel bir manzara! ✓
• D) Her gün spor yapıyor.
• E) Sınıfta sessizce oturdu.

'Vay, ne güzel bir manzara!' cümlesi coşku ve şaşkınlık duygusu içermekte, ünlem işaretiyle sona ermekte ve 'vay' ünlem sözcüğüyle başlamaktadır; bu, ünlem cümlesinin tüm özelliklerini taşır. Diğer cümleler soru, olumlu ya da olaysız bildirim cümlesidir.

9. Aşağıdaki cümlelerden hangisi bağlı cümledir?

• A) Sabah uyandı, güneş açmıştı.
• B) Yorgun olmasına rağmen çalıştı.
• C) Hem güzel hem de akıllı bir çocuk.
• D) Çalıştı ama başarılı olamadı. ✓
• E) Sınava gireceği gün hasta oldu.

'Çalıştı ama başarılı olamadı' cümlesinde iki yargı 'ama' karşıtlık bağlacıyla birbirine bağlanmıştır. Bağlaçla birleştirilen yargılardan oluşan cümle türü 'bağlı cümle'dir. 'Sabah uyandı, güneş açmıştı' sıralı cümle, 'rağmen' ve 'en' içeren cümleler bileşik cümle; son cümle de bileşik cümledir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem hem isim hem de fiil özelliği taşıyan ek-eylemle yapılmıştır?

• A) Güneş doğudan doğar.
• B) O çok çalışkan bir öğrenciydi. ✓
• C) Pencereden dışarıya baktı.
• D) Çiçekler soldu.
• E) Kitabı masaya koydu.

'Çalışkan bir öğrenciydi' cümlesinde yüklem 'öğrenciydi' şeklindedir: 'öğrenci' isim + '-idi' ek-eylemi. Ek-eylem, isim soylu sözcükleri yüklem yapan yardımcı unsurdur; bu cümle isim cümlesine '-idi' ek-eylemi eklenerek kurulmuştur. Diğer cümlelerde yüklem doğrudan fiildir (doğar, baktı, soldu, koydu).

11. Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'isim cümlesi'dir?

• A) Çocuklar bahçede oynuyor.
• B) Annem her gün erken kalkar.
• C) Bu kitap çok faydalıdır. ✓
• D) Dün sınava girdim.
• E) Kuşlar güneyde kışı geçirir.

'Faydalıdır' yüklemi bir isim soylu sözcük (sıfat) içerdiğinden cümle isim cümlesidir. İsim cümlelerinde yüklem isim ya da isim soylu sözcüklerden oluşur.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'fiil cümlesi'dir?

• A) O, çok çalışkan bir öğrencidir.
• B) Hava bugün güzel.
• C) Arkadaşım çok iyi bir insan.
• D) Sabah erken kalktım. ✓
• E) Bu yol çok uzak.

'Kalktım' yüklemi fiil olduğundan bu cümle fiil cümlesidir. Fiil cümlelerinde yüklem çekimli bir eylemdir.

13. Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'olumsuz cümle'dir?

• A) Bugün hava güzel.
• B) Arkadaşım sınava girdi.
• C) Bu kitabı okumadım. ✓
• D) Her sabah spor yaparım.
• E) Çocuklar çok sevinçliydi.

'Okumadım' fiilinde '-ma/-me' olumsuzluk eki bulunduğundan bu cümle olumsuz fiil cümlesidir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'soru cümlesi' değildir?

• A) Bugün nereye gidiyorsun?
• B) Bu kitabı okudun mu?
• C) Ne zaman geleceksin?
• D) Kim bu işi yapacak?
• E) Hava çok güzel değil mi! ✓

'Hava çok güzel değil mi!' cümlesi soru değil ünlem cümlesidir; onay ve beğeni bildirmektedir. Soru işareti değil ünlem işareti kullanılması gerekmektedir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisi 'ünlem cümlesi'dir?

• A) Yarın sınava gireceğim.
• B) Kitabı okudun mu?
• C) Her gün spor yapmalısın.
• D) Ne güzel bir manzara! ✓
• E) Dün çok yoruldum.

'Ne güzel bir manzara!' cümlesi coşku, beğeni ve duygu yoğunluğu içerdiği için ünlem cümlesidir.