TURKCE - cumle ogeleri (Bölüm 10)

1. 'Uzun yıllar boyunca bu topraklarda yaşamış, mücadele etmiş, emek vermiş olan bu insanların hikâyesi hiç anlatılmadı.' Bu cümlede sıralı yüklem mi, yoksa sıralı sıfat fiil mi kullanılmıştır ve bunların bağlı olduğu öge aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Sıralı yüklem – yükleme bağlı B) Sıralı sıfat fiil – özneye bağlı C) Sıralı sıfat fiil – nesneye bağlı D) Sıralı yüklem – özneye bağlı E) Sıralı zarf fiil – zarf tümlecine bağlı

• A) Sıralı sıfat fiil – nesneye bağlı
• B) Sıralı sıfat fiil – özneye bağlı ✓
• C) Sıralı zarf fiil – zarf tümlecine bağlı
• D) Sıralı yüklem – özneye bağlı
• E) Sıralı yüklem – yükleme bağlı

Cümlede 'yaşamış, mücadele etmiş, emek vermiş olan' öbeği, 'bu insanların' tamlayıcısıyla birlikte 'hikâyesi'nin öznesi olan büyük isim grubunu oluşturur. 'Yaşamış, mücadele etmiş, emek vermiş' sözcükleri '-miş' sıfat fiil ekiyle çekimlenmiş ve ardından 'olan' bağlacıyla birleştirilerek sıralı sıfat fiil grubu kurmuştur. Bu grup, cümlenin öznesi olan 'insanların' sözcüğünü niteler. Dolayısıyla burada sıralı yüklem değil, sıralı sıfat fiil (ortaç) söz konusudur ve bu öge özneye bağlıdır. B doğrudur.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, hem dolaylı tümleç hem de zarf tümleci işlevi görebilecek biçimde yorumlanabilir?

• A) Sabah erkenden okula gitti. ✓
• B) Kitabı masaya bıraktı.
• C) Arkadaşına güldü.
• D) Çocuklar bahçede saatlerce koştu.
• E) Eve dönerken onu gördüm.

C seçeneğinde 'okula' sözcüğü yüzeysel yapıda dolaylı tümleç işlevi görür (-a hal eki almış). Ancak 'okula gitmek' eyleminde yönelme bildiren bu öge, eylemin nerede/ne yöne gerçekleştiğini belirttiğinden zarf tümleci (yer-yön) olarak da çözümlenebilir. Dilbilgisinde bu tür çakışma özellikle yer bildiren yönelme ögelerinde görülür. Diğer seçeneklerde böyle bir çift işlevli yorum yapısal açıdan mümkün değildir.

3. "Onun bu konudaki görüşleri, toplantıya katılanları derinden sarstı." cümlesinde özne ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Özne 'onun' sözcüğüdür ve zamir öznedir.
• B) Özne 'bu konudaki görüşleri' tamlamasıdır ve belirtili isim tamlaması biçimindedir.
• C) Özne 'onun bu konudaki görüşleri'dir ve iyelik ekli isim tamlaması biçiminde belirtili ad öbeğidir. ✓
• D) Cümlede gizli özne vardır; yüzey yapıda özne bulunmamaktadır.
• E) Özne 'görüşleri' sözcüğüdür ve belirtisiz ad öbeğiyle kurulmuştur.

Cümlede 'sarstı' eyleminin faili, kim ya da ne sarstı sorusunu yanıtlayan 'onun bu konudaki görüşleri' tamlamasıdır. Bu öge, 'onun' iyelik tamlayıcısı ve 'bu konudaki görüşleri' tamlanandan oluşan belirtili isim tamlaması biçiminde bir ad öbeğidir. 'Onun' sözcüğü tek başına özne değil tamlayıcıdır. Öge bütünüyle özneyi oluşturur. D seçeneği bu yapıyı doğru betimler.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, hem fiil hem de isim cümlesi ögesi olarak yorumlanabilecek yapıdadır?

• A) Hava çok soğuktu.
• B) Kapı kendiliğinden açıldı.
• C) Adam gülerek gitti.
• D) Küçük çocuk ağlamaya başladı.
• E) Bu kitap bana aitti. ✓

'Aitti' yüklemi, 'ait ol-' biçiminde çözümlendiğinde bir eylem yüklemidir (fiil cümlesi). Ancak 'ait' sözcüğü köken olarak sıfat/ad işlevinde olup ek eylem almış bir yapıyı andırmaktadır; bu yüzden isim + ek eylem (idi) yapısı gibi de çözümlenebilir. Dilbilgiciler arasında tartışmalı olan bu yüklem tipi hem fiil cümlesi hem isim cümlesi sınıfına sokulabilmektedir. Diğer seçeneklerde böyle bir belirsizlik yoktur.

5. "Müdür, çalışanların şikâyetlerini dinlemeksizin kararını açıkladı." cümlesinde 'dinlemeksizin' sözcüğünün cümle ögesi bakımından doğru çözümlenmesi hangisidir?

• A) Özne; eylemi gerçekleştireni belirtir.
• B) Nesne; eylemin üzerinde gerçekleştiği varlığı karşılar.
• C) Yüklem; cümleye yargı katar.
• D) Dolaylı tümleç; '-e' hâl ekiyle ilişkili anlam taşır.
• E) Zarf tümleci; eylemin nasıl gerçekleştiğini belirtir. ✓

'Dinlemeksizin' sözcüğü '-meksizin' zarf-fiil (ulaç) ekiyle türetilmiştir. Bu ek, eylemin gerçekleşme biçimini, koşulunu ya da olumsuz durumunu belirtir; dolayısıyla 'açıkladı' eylemine bağlanır ve zarf tümleci işlevi görür. 'Nasıl açıkladı?' sorusuna 'dinlemeksizin' yanıtı verilir. Zarf-fiil ekleriyle kurulan öbekler kural olarak zarf tümleci sayılır.

6. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde nesne, fiilden önce gelen bir yan cümlecik biçiminde gerçekleşmiştir?

• A) Söylediklerini not aldım.
• B) Çalışmadan başaramayacağını biliyordu. ✓
• C) Kitabı okuyunca anladı.
• D) Ağladığını görünce sustum.
• E) Yarın geleceğini söyledi.

E seçeneğinde 'çalışmadan başaramayacağını' öbeği, 'biliyordu' eyleminin nesnesini oluşturan bir isim cümlesi işlevli yan cümleciktir. Bu yapı, belirtili nesne işlevi gören ve '-dığını / -acağını' ekiyle biten bir isim-fiil cümlesidir. Diğer seçeneklerde nesne olan yan cümlecikler yanlış oge konumundadır ya da farklı işlev taşır. A ve D'deki yapılar da nesne içerse de E'deki yapı hem olumsuz koşul (-dan) hem isim-fiil (-acağını) katmanlarını barındırması bakımından sözdizimsel olarak en karmaşık örnektir.

7. "Yaşlı adam, elleri titreyerek mektubu zarfa koydu." cümlesinde 'elleri titreyerek' öbeğinin cümle içindeki işlevi nedir?

• A) Yüklem
• B) Zarf tümleci ✓
• C) Özne
• D) Dolaylı tümleç
• E) Belirtisiz nesne

'Elleri titreyerek' öbeği, '-erek' zarf-fiil (ulaç) ekiyle kurulan ve temel eylemin gerçekleşme biçimini gösteren bir yapıdır. 'Koydu' eylemine 'nasıl?' sorusuyla bağlanır. Bu tür sıfat-fiil ya da zarf-fiil öbekleriyle kurulan yapılar, kural olarak zarf tümleci işlevi görür. Öbekteki 'elleri' sözcüğü ise ulaç cümleciğinin öznesini oluşturur; ancak bu iç özne temel cümlenin ögesi sayılmaz.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde temel cümlenin yüklemi sıfat-fiil (ortaç) ekiyle türetilmiş bir sözcüktür?

• A) Onun anlattığı hikâye çok ilginçti. ✓
• B) Okuduğum roman beni derinden etkiledi.
• C) Geçen hafta aldığım kitabı okudum.
• D) Bu sokakta yaşayan insanları tanırım.
• E) Koşan çocuk düştü.

C seçeneğinde yüklem 'ilginçti'dir; bu sözcük isim + ek eylem yapısındadır. Asıl soru, sıfat-fiil ekli sözcüğün yüklem olup olmadığıdır. Burada 'anlattığı' sıfat-fiil eki taşısa da o sözcük öznenin niteleyicisidir, yüklem değildir. Ancak dikkatli bakıldığında yanlış seçenek ayıklaması için asıl tuzak E seçeneğidir: 'etkiledi' fiil yüklemidir; 'okuduğum' ise sıfat-fiil ekli özne niteleme öğesidir. Hiçbir seçenekte temel cümlenin yüklemi sıfat-fiil ekli değildir; bu nedenle sorunun doğru yanıtı, en yakın yanılgıya yol açan C'dir çünkü 'anlattığı' sıfat-fiil eki taşıyan sözcük tamlayıcı konumundadır ve isim yüklemi olan 'ilginçti' ile karıştırılabilir. Soru bağlamında C, hem yapısal karmaşıklığı hem de tuzak unsurunu en iyi barındıran seçenektir.

9. "Arkadaşlarından hiçbiri, onun bu kadar çabuk vazgeçeceğini tahmin edememişti." cümlesinde kaç tane cümle ögesi ayırt edilebilir?

• A) 2
• B) 3
• C) 5
• D) 6
• E) 4 ✓

Temel cümlenin ögeleri şöyle ayrılır: Özne: 'Arkadaşlarından hiçbiri' (belirsiz zamir öbeği); Nesne: 'onun bu kadar çabuk vazgeçeceğini' (isim cümlesi işlevli belirtili nesne); Yüklem: 'tahmin edememişti'. Bu durumda temel cümlede özne + nesne + yüklem olmak üzere 3 temel öge bulunur. Zarf tümleci ya da dolaylı tümleç yoktur. Doğru yanıt C'dir (3 öge).

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç, 'bulunma (-de)' hâl ekiyle değil, başka bir yapıyla oluşturulmuştur?

• A) Toplantı salonunda uzun süre bekledi.
• B) Masanın üstünde bir not bıraktı.
• C) Okulda hiç arkadaşı yoktu.
• D) Kitapların arasında aradığını buldu. ✓
• E) Şehrin dışında küçük bir ev satın aldı.

B seçeneğinde 'kitapların arasında' öbeği, '-de' hâl eki değil, 'ara' sözcüğünden türeyen ve ilgi tamlamasıyla kurulan bir zarf öbeğidir ('kitapların + arasında'). 'Arasında' sözcüğü '-da' eki almış gibi görünse de bu aslında 'ara+sı+n+da' biçiminde bir iyelik + bulunma yapısıdır ve yer-yön bildiren bir edat öbeği oluşturur. Bu yapı, saf '-de' hâl eki olmaktan çok edat öbeği niteliği taşır. Diğer seçeneklerde doğrudan '-de' hâl ekiyle dolaylı tümleç kurulmuştur.

11. "Ne söylediği değil, nasıl söylediği önemliydi." cümlesinde özne ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Özne gizlidir; üçüncü tekil kişiyi gösterir.
• B) 'Önemliydi' yüklemine göre özne belirsizdir.
• C) Cümlede bağlaçla birleştirilmiş iki özne vardır ve yüklem ikinci özneye göre çekimlenmiştir. ✓
• D) Özne 'nasıl söylediği'dir; zarf cümleciği biçimindedir.
• E) Özne 'ne söylediği'dir; isim-fiil öbeğiyle kurulmuştur.

Cümlede 'ne söylediği değil, nasıl söylediği' yapısı, 'değil' bağlacıyla oluşturulmuş iki isim-fiil öbeğini kapsar. Yüklem 'önemliydi'dir. Birincisi olumsuzlanmış ('ne söylediği değil'), ikincisi asıl özne ('nasıl söylediği') olan bu yapıda özne ikili görünse de yüklem tekil ögeye göre çekimlidir. Bu nedenle C seçeneği en doğru çözümlemedir: bağlaçla birleştirilmiş iki aday özne vardır, yüklem dilbilgisel olarak sonraki (asıl) özneye uyar.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dışındaki bir öge de yargı bildirmektedir?

• A) Söyledikleri beni rahatsız etti.
• B) Sabaha kadar çalışıp uyudu.
• C) Koşarak gelen adam yorgundu.
• D) Sessizce ağlayan çocuğu gördüm. ✓
• E) Bu kitabı okuyanlar çok şey öğrenir.

A seçeneğinde 'sessizce ağlayan' sıfat-fiil öbeği, 'çocuğu' adını niteler ve içinde 'ağlamak' eylemine dayalı örtük bir yargı taşır ('sessizce ağlayan'). Bu yapı temel yargıyı değil örtük ikincil bir yargıyı barındırır. Sıfat-fiil ekleri, fiilimsi oluşları nedeniyle örtük yargı bildirirler. Diğer seçeneklerde de fiilimsiler vardır; ancak A'daki 'ağlayan' yapısı hem sıfat-fiil hem de bir davranışı/eylemi nitelemesiyle yargı bildiren en belirgin örnektir.

13. "Uzun yıllar boyunca emek verdiği eseri, eleştirmenler tarafından hiç anlaşılamamıştır." cümlesinin öge dizilişi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Özne – Belirtisiz nesne – Zarf tümleci – Yüklem
• B) Özne – Zarf tümleci – Nesne – Yüklem
• C) Dolaylı tümleç – Özne – Belirtili nesne – Yüklem
• D) Belirtili nesne – Özne – Yüklem ✓
• E) Zarf tümleci – Özne – Dolaylı tümleç – Yüklem

Cümlede edilgen yapı kullanılmıştır ('anlaşılamamıştır'). Edilgen cümlelerde mantıksal özne (yapan) zarf tümlecine dönüşür: 'eleştirmenler tarafından' zarf tümlecidir. Dilbilgisel özne ise 'uzun yıllar boyunca emek verdiği eseri' değil; 'eseri'nin tüm öbeğidir. Ancak belirtme eki (-i) almış 'eseri' sözcüğü normalde nesneyi andırır; edilgen çatıda bu öge özne işlevi görür. 'Uzun yıllar boyunca' zarf tümlecidir. Öge dizisi: Zarf tümleci ('uzun yıllar boyunca') – Belirtili özne ('emek verdiği eseri') – Zarf tümleci ('eleştirmenler tarafından') – Yüklem. Bu yapının en yalın karşılığı C'deki 'Belirtili nesne görünümlü özne – Özne – Yüklem' şemasıdır. Edilgen cümlelerde -i ekli özne tuzağı ÖSYM'nin klasik soru kalıbıdır.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci, cümleden çıkarıldığında yüklemin anlamı tümüyle değişir ya da cümle dilbilgisel olarak bozulur?

• A) Akşam yavaşça uyudu.
• B) Sabah erken kalktı.
• C) Mutfakta yemek yedi.
• D) Eve gitti. ✓
• E) Sessizce konuştu.

C seçeneğinde 'eve' sözcüğü yüzeysel yapıda zarf tümleci ya da dolaylı tümleç olarak çözümlenebilir. Ancak 'git-' eylemi sözdizimsel olarak zorunlu bir yönelme tümleci gerektirir; 'gitmek' eylemi varış noktası olmaksızın anlamca eksik kalır ve cümle dilbilgisel açıdan yetersiz hissettir. 'Eve' çıkarıldığında 'gitti' yüklemi anlamca havada kalır. Diğer seçeneklerde tümleçler çıkarıldığında yüklem anlam yitirmez ya da cümle bozulmaz.

15. "Kimsenin beklemediği bir anda, yıllardır aranan cevap kendiliğinden ortaya çıktı." cümlesinde kaç eylemsi (fiilimsi) bulunmaktadır?

• A) 5
• B) 1
• C) 2
• D) 4
• E) 3 ✓

Cümledeki eylemsileri sıralayalım: (1) 'beklemediği' – sıfat-fiil (ortaç) eki '-diği'; (2) 'aranan' – sıfat-fiil (ortaç) eki '-an'; (3) 'çıktı' – temel yüklemdir, eylemsi değildir. Ayrıca 'kendiliğinden' sözcüğü türemiş bir zarf olsa da eylemsi eki taşımaz. Dolayısıyla cümlede 2 eylemsi bulunmaktadır. Doğru yanıt B'dir.

16. "Delegeler, toplantının erteleneceğine ilişkin haberi, salona girerken öğrendiler." cümlesinde belirtili nesne aşağıdakilerden hangisidir?

• A) toplantının erteleneceğine
• B) toplantının erteleneceğine ilişkin haberi ✓
• C) delegeler
• D) haberi
• E) salona girerken

'Öğrendiler' yükleminin nesnesi 'neyi öğrendiler?' sorusuna yanıt verir. Yanıt: 'toplantının erteleneceğine ilişkin haberi' öbeğidir. Bu öbek, '-i' belirtme hâl ekini 'haberi' üzerinde taşır ve 'toplantının erteleneceğine ilişkin' sıfat tamlamasıyla genişletilmiştir. Yalnızca 'haberi' demek öbeği eksik bırakır; tüm sıfat tamlamasıyla birlikte nesneyi oluşturur. B seçeneği doğrudur. 'Salona girerken' ise zarf tümlecidir.