TURKCE - cumle ogeleri (Bölüm 2)

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisi sadece özne ve yüklemden oluşmaktadır?

• A) Annem çay içiyor.
• B) Çocuklar parkta koştu.
• C) Ali derse geç geldi.
• D) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.
• E) Kar yağdı. ✓

'Kar yağdı' cümlesinde yalnızca 'kar' (özne) ve 'yağdı' (yüklem) ögeleri bulunmaktadır. Diğer seçeneklerde dolaylı tümleç veya zarf tümleci gibi ek ögeler mevcuttur.

2. "Öğretmen soruyu tahtaya yazdı." cümlesinde kaç yüklem dışı öge vardır?

• A) 3 ✓
• B) 2
• C) 4
• D) 5
• E) 1

Cümlede 'öğretmen' özne, 'soruyu' belirtili nesne, 'tahtaya' dolaylı tümleç olmak üzere 3 yüklem dışı öge bulunmaktadır. Yüklem olan 'yazdı' sayılmaz.

3. "Temel cümle ögeleri" için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Türkçede temel öge yoktur.
• B) Özne ve nesne olmadan cümle kurulamaz.
• C) Sadece yüklem zorunlu ögedir; diğerleri isteğe bağlıdır.
• D) Yüklem ve özne temel ögeler; nesne ve tümlecler yardımcı ögelerdir. ✓
• E) Özne, nesne ve zarf tümleci temel ögelerdir.

Cümlenin temel (asıl) ögeleri özne ve yüklemdir. Nesne ile tümlecler (dolaylı tümleç, zarf tümleci) yardımcı ögeler olarak kabul edilir. Yüklem olmadan cümle kurulamaz; özne ise gizli özne olarak var olabilir.

4. "Yorgun çocuk hemen uyudu." cümlesinde 'yorgun' sözcüğünün cümledeki işlevi nedir?

• A) Yüklem
• B) Zarf tümleci
• C) Özne
• D) Öznenin sıfatı olup ayrı bir öge değildir. ✓
• E) Dolaylı tümleç

'Yorgun' sözcüğü 'çocuk' adını nitelendiren bir sıfattır. Sıfatlar, nitelendirdikleri isimle birlikte aynı ögeyi oluştururlar; ayrı bir cümle ögesi sayılmazlar. Dolayısıyla 'yorgun çocuk' birlikte özneyi oluşturur.

5. "Çocuklar bahçede neşeyle oynuyordu." cümlesinde özne hangisidir?

• A) bahçede oynuyordu
• B) oynuyordu
• C) neşeyle
• D) bahçede
• E) çocuklar ✓

Özne, cümlede eylemi gerçekleştiren ya da bir durumda olan varlıktır. Bu cümlede 'kim oynuyordu?' sorusuna 'çocuklar' cevabı verilir. Bu nedenle özne 'çocuklar'dır.

6. "Annem bana güzel bir hediye aldı." cümlesinde nesne hangisidir?

• A) güzel
• B) bana
• C) aldı
• D) annem
• E) hediye ✓

Nesne, yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. 'Neyi aldı?' sorusuna 'hediye' cevabı verilir. 'Hediye' belirtisiz nesnedir. 'Bana' ise dolaylı tümleçtir.

7. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi isim soyludur?

• A) Ali kitabı okudu.
• B) Bugün hava çok soğuk. ✓
• C) Çocuk parkta koştu.
• D) Öğretmen tahtaya yazdı.
• E) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.

İsim soylu yüklem, cümlede yüklem görevini üstlenen isim, sıfat veya zarftır. 'Hava çok soğuk' cümlesinde yüklem olan 'soğuk' bir sıfattır; dolayısıyla bu cümlenin yüklemi isim soyludur. Diğer seçeneklerdeki yüklemler fiildir.

8. "Kardeşim her sabah erken kalkar." cümlesinde zarf tümleci hangisidir?

• A) her sabah erken ✓
• B) her sabah
• C) kardeşim
• D) kalkar
• E) erken

Zarf tümleci, yükleme 'ne zaman, nerede, nasıl, neden' sorularından biri sorularak bulunur. 'Ne zaman kalkar?' sorusuna 'her sabah' ve 'nasıl kalkar?' sorusuna 'erken' cevabı verilir. Her ikisi de zarf tümlecidir; birden fazla zarf tümleci aynı cümlede bulunabilir. Ancak seçeneklerin yapısı incelendiğinde 'her sabah erken' ifadesi birlikte zarf tümleci işlevi görmektedir.

9. "Yaşlı adam yavaşça yürüdü." cümlesinde hangi öge yoktur?

• A) Nesne ✓
• B) Zarf tümleci
• C) Özne
• D) Sıfat tamlaması
• E) Yüklem

Cümlede 'yaşlı adam' özne, 'yavaşça' zarf tümleci, 'yürüdü' yüklemdir. Cümlede bir nesne (belirtili ya da belirtisiz) bulunmamaktadır. 'Yürümek' fiili geçişsiz bir fiil olduğundan nesne alamaz.

10. "Köylüler buğdayı ambara taşıdı." cümlesinde dolaylı tümleç hangisidir?

• A) köylüler
• B) ambara ✓
• C) taşıdı
• D) buğdayı
• E) buğdayı ambara

Dolaylı tümleç, yükleme 'nereye, nerede, nereden, neye, nede, neden, kime, kimde, kimden' soruları sorularak bulunur. 'Nereye taşıdı?' sorusuna 'ambara' cevabı verilir. 'Ambara' yönelme hâlinde olduğundan dolaylı tümleçtir. 'Buğdayı' ise belirtili nesnedir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtili nesne vardır?

• A) Çocuk top oynadı.
• B) Ayşe kitabı okudu. ✓
• C) Öğrenci ders çalıştı.
• D) Adam ekmek aldı.
• E) Ali süt içti.

Belirtili nesne, belirtme hâli eki (-ı, -i, -u, -ü) almış nesnedir. 'Kitabı' sözcüğü '-ı' belirtme hâli ekini almıştır; bu nedenle belirtili nesnedir. Diğer seçeneklerdeki nesneler (top, süt, ders, ekmek) hâl eki almamış olup belirtisiz nesnedir.

12. "Öğretmen soruyu tahtaya yazdı." cümlesinin ögelerini sırasıyla veren seçenek hangisidir?

• A) Özne – dolaylı tümleç – zarf tümleci – yüklem
• B) Özne – nesne – zarf tümleci – yüklem
• C) Zarf tümleci – nesne – dolaylı tümleç – yüklem
• D) Özne – nesne – dolaylı tümleç – yüklem ✓
• E) Özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem

'Öğretmen' → kim yazdı? → özne; 'soruyu' → neyi yazdı? → belirtili nesne; 'tahtaya' → nereye yazdı? → dolaylı tümleç; 'yazdı' → yüklem. Doğru sıralama: özne – nesne – dolaylı tümleç – yüklem.

13. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde özne gizlidir (cümlede açıkça yer almamaktadır)?

• A) Öğrenciler sınıfta oturdu.
• B) Ali markete gitti.
• C) Hava bugün çok sıcak.
• D) Yorgunluktan uyuyakaldım. ✓
• E) Çiçekler bahçede açmış.

Gizli özne, cümlede açıkça yazılmayan ancak yüklemin şahıs ekinden anlaşılan öznedir. 'Uyuyakaldım' yüklemi '-m' ekiyle birinci tekil şahsı (ben) göstermektedir. 'Ben' sözcüğü cümlede geçmediğinden özne gizlidir. Diğer seçeneklerde özne ya açıkça belirtilmiştir ya da doğa olayı gibi durumlar söz konusudur.

14. "Teyzemin çocukları dün bizim eve geldi." cümlesinde kaç tane öge vardır?

• A) 6
• B) 5
• C) 2
• D) 3 ✓
• E) 4

'Teyzemin çocukları' → özne (kim geldi?); 'dün' → zarf tümleci (ne zaman geldi?); 'bizim eve' → dolaylı tümleç (nereye geldi?); 'geldi' → yüklem. Cümlede toplam 4 öge bulunmaktadır. Nesne yoktur çünkü 'gelmek' fiili geçişsizdir.

15. Aşağıdakilerden hangisi bir cümlenin temel ögelerinden biridir?

• A) Edat tümleci
• B) Yüklem ✓
• C) Nesne
• D) Dolaylı tümleç
• E) Zarf tümleci

Cümlenin temel ögeleri özne ve yüklemdir. Bu iki öge olmadan tam anlamlı bir cümle kurulamaz. Nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci cümlenin yardımcı ögeleridir; bunların olmadığı cümleler de anlamlı ve eksiksiz olabilir.

16. "Bahçıvan gülleri özenle budadı." cümlesinde 'özenle' sözcüğü hangi cümle ögesini oluşturmaktadır?

• A) Nesne
• B) Zarf tümleci ✓
• C) Yüklem
• D) Dolaylı tümleç
• E) Özne

'Özenle' sözcüğü 'nasıl budadı?' sorusuna cevap verir. Yükleme nasıl sorusu sorularak bulunan öge zarf tümlecidir. Bu sözcük eylemi nitelendirdiğinden durum zarfı olarak zarf tümleci görevini üstlenmiştir.

17. "Yaşlı kadın parka oturdu." cümlesinde 'parka' sözcüğü hangi hâl ekini almıştır ve hangi ögeyi oluşturmaktadır?

• A) Yönelme hâli – dolaylı tümleç ✓
• B) Belirtme hâli – nesne
• C) Yönelme hâli – zarf tümleci
• D) Bulunma hâli – dolaylı tümleç
• E) Ayrılma hâli – zarf tümleci

'Park-a' sözcüğü yönelme hâli ekini (-a) almıştır. 'Nereye oturdu?' sorusuna 'parka' cevabı verilir. Yönelme, bulunma ve ayrılma hâllerindeki yer bildiren sözcükler dolaylı tümleç görevini üstlenir. Dolayısıyla 'parka' yönelme hâlinde bir dolaylı tümleçtir.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem belirtili nesne hem de dolaylı tümleç birlikte bulunmaktadır?

• A) Ali mektubu postaneye bıraktı. ✓
• B) Çocuk parkta koştu.
• C) Kuşlar sabah öttü.
• D) Öğretmen ders anlattı.
• E) Ayşe kitap okudu.

'Mektubu' → neyi bıraktı? → belirtme hâli eki almış belirtili nesne; 'postaneye' → nereye bıraktı? → yönelme hâliyle dolaylı tümleç. Bu cümlede her iki öge de bir arada bulunmaktadır. Diğer seçeneklerde ya sadece nesne, ya sadece dolaylı tümleç, ya da hiçbiri yoktur.

19. "Çalışkan öğrenciler sınavı kolayca geçti." cümlesinde yüklem dışındaki ögeleri doğru eşleştiren seçenek hangisidir?

• A) çalışkan öğrenciler = zarf tümleci, sınavı = nesne, kolayca = özne
• B) çalışkan öğrenciler = özne, sınavı = dolaylı tümleç, kolayca = zarf tümleci
• C) çalışkan = özne, öğrenciler = özne, sınavı = nesne
• D) çalışkan öğrenciler = özne, sınavı = nesne, kolayca = dolaylı tümleç
• E) çalışkan öğrenciler = özne, sınavı = nesne, kolayca = zarf tümleci ✓

'Çalışkan öğrenciler' → kim geçti? → özne ('çalışkan' sıfatı ile 'öğrenciler' ismi birleşerek özneyi oluşturur); 'sınavı' → neyi geçti? → belirtme hâlindeki belirtili nesne; 'kolayca' → nasıl geçti? → zarf tümleci; 'geçti' → yüklem. Doğru eşleştirme B seçeneğindedir.

20. "Yaşlı adam, sabahın erken saatlerinde balık tutmak için göle indi." cümlesinde özne aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Göle
• B) Balık tutmak için
• C) Sabahın erken saatlerinde
• D) Yaşlı adam ✓
• E) İndi

Özne, cümlede yüklemi gerçekleştiren ya da yüklemin bildirdiği durumu üstlenen unsurdur. 'Kim indi?' sorusunun yanıtı 'yaşlı adam'dır. 'Yaşlı' sözcüğü ise özneyi niteleyen sıfattır; özne sıfat tamlaması hâlinde 'yaşlı adam'dır. Diğer seçenekler sırasıyla zarf tümleci (B), zarf tümleci (C), dolaylı tümleç (D) ve yüklem (E) görevindedir.

21. "Annem bu sabah pişirdiği çorbayı komşuya gönderdi." cümlesinde nesne aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Annem
• B) Gönderdi
• C) Pişirdiği çorbayı ✓
• D) Komşuya
• E) Bu sabah

Nesne, geçişli fiillerin etkilediği, 'kimi/neyi' ya da 'kime/neye' sorularına yanıt veren unsurdur. 'Gönderdi' yüklemine 'Neyi gönderdi?' diye sorulduğunda yanıt 'pişirdiği çorbayı'dır. '-yı' hâl ekini aldığından belirtili nesnedir. 'Pişirdiği' sözcüğü ise nesneyi niteleyen sıfat-fiil öbeğidir; nesne bu öbekle birlikte 'pişirdiği çorbayı'dır. 'Komşuya' (D) ise '-e' hâl ekini aldığından dolaylı tümleçtir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç yoktur?

• A) Arkadaşından yardım istedi.
• B) Kitabı rafın en üst gözüne koydu.
• C) Sabahları parkta koşu yapıyor. ✓
• D) Kardeşi her gün okula gidiyor.
• E) Annesine güzel bir hediye aldı.

Dolaylı tümleç, '-e, -de, -den' hâl eklerinden birini alan ve yüklemi yer, yön, uzaklaşma bakımından tamamlayan unsurdur. (A)'da 'rafın en üst gözüne' (-e), (B)'de 'okula' (-e), (C)'de 'annesine' (-e), (E)'de 'arkadaşından' (-den) dolaylı tümleci vardır. (D)'de ise 'parkta' sözcüğü '-de' hâl ekini almıştır; ancak bu cümlede yüklemi etkileyen asıl unsur 'parkta' değil midir? Dikkatli bakıldığında 'parkta koşu yapıyor' yapısında 'parkta' dolaylı tümleç gibi görünse de burada 'sabahları' ve 'parkta' birer zarf tümleci işlevi taşımaktadır. Gerçek anlamda yönelme, bulunma veya uzaklaşma bildiren ve yüklemin zorunlu tamamlayıcısı olan bir dolaylı tümleç bu cümlede yoktur; 'parkta' çıkarıldığında cümle anlam bakımından tamamdır ve zarf tümleci niteliği taşır.

23. "Uzun yıllar emek verdiği bahçesi sonunda meyve verdi." cümlesinde yüklem dışındaki ögeler hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Özne: bahçesi – Zarf tümleci: uzun yıllar emek verdiği – Nesne: yok
• B) Özne: bahçesi – Dolaylı tümleç: emek verdiği – Zarf tümleci: uzun yıllar
• C) Özne: uzun yıllar emek verdiği bahçesi – Zarf tümleci: yok
• D) Özne: bahçesi – Zarf tümleci: uzun yıllar – Nesne: meyve ✓
• E) Özne: bahçesi – Zarf tümleci: uzun yıllar – Belirtisiz nesne: emek

Cümledeki yüklem 'verdi'dir. 'Kim/ne verdi?' → 'bahçesi' (özne). 'Ne verdi?' → 'meyve' (belirtisiz nesne; '-i' eki almadığından belirtisiz). 'Ne zamandır?' → 'uzun yıllar' (zarf tümleci). 'Emek verdiği' ise 'bahçesi' sözcüğünü niteleyen sıfat-fiil öbeği olup özneyle birlikte değerlendirilir; ayrı bir öge değildir. Dolayısıyla doğru dağılım (E) seçeneğindedir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne gizlidir?

• A) Sabah erkenden kalktım ve işe gittim. ✓
• B) Öğrenciler sınavdan çıkınca gülümsedi.
• C) Büyük şehirler giderek daha kalabalık oluyor.
• D) Çocuklar bahçede top oynuyor.
• E) Yorgun düşmüş yolcu trende uyudu.

Gizli (örtük) özne, cümlede açıkça yazılmayan ancak yüklemin çekiminden anlaşılan öznedir. (C) cümlesinde 'kalktım' ve 'gittim' yüklemleri birinci tekil şahıs ekini (-m) taşımaktadır; özne olan 'ben' sözcüğü cümlede yer almamaktadır, dolayısıyla özne gizlidir. Diğer seçeneklerin tamamında özne açıkça belirtilmiştir: çocuklar (A), yolcu (B), şehirler (D), öğrenciler (E).

25. "Müdür, toplantıda sessiz kalan memura dosyayı verdi." cümlesinin ögelerinin sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Özne – Zarf tümleci – Dolaylı tümleç – Nesne – Yüklem ✓
• B) Özne – Dolaylı tümleç – Zarf tümleci – Nesne – Yüklem
• C) Özne – Zarf tümleci – Dolaylı tümleç – Yüklem – Nesne
• D) Özne – Zarf tümleci – Nesne – Dolaylı tümleç – Yüklem
• E) Zarf tümleci – Özne – Dolaylı tümleç – Nesne – Yüklem

Cümleyi çözümleyelim: 'Müdür' → özne (kim verdi?); 'toplantıda' → zarf tümleci (nerede? '-de' hâliyle yer zarfı); 'sessiz kalan memura' → dolaylı tümleç (kime verdi? '-e' hâli); 'dosyayı' → belirtili nesne (neyi verdi? '-yı' hâli); 'verdi' → yüklem. Sıralama: Özne – Zarf tümleci – Dolaylı tümleç – Nesne – Yüklem; bu (A) seçeneğiyle örtüşmektedir.