TURKCE - cumle ogeleri (Bölüm 5)

1. "Yıllar önce terk ettiği şehre döndüğünde, sokakların değiştiğini, insanların tanımadık yüzler edindiğini, yalnızca o köhne kahvenin hâlâ aynı köşede durduğunu fark etti." cümlesinde belirtili nesne kaç tanedir?

• A) 2
• B) 1
• C) 3 ✓
• D) 5
• E) 4

'Fark etti' yükleminin nesneleri sırasıyla şu ki-öbekli yan cümlelerdir: 'sokakların değiştiğini', 'insanların tanımadık yüzler edindiğini', 'o köhne kahvenin hâlâ aynı köşede durduğunu' — her biri belirtili nesne işlevi taşıyan ki-cümleciğidir. Toplamda 3 belirtili nesne vardır. 'Şehre' ise 'döndüğünde' zarf-fiilinin dolaylı tümlecidir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dışındaki bir öge, hem zarf tümleci hem de dolaylı tümleç olarak yorumlanmaya elverişli yapıdadır?

• A) Müzeye giderek tarihi eserleri inceledi.
• B) Köye döndüğünde çok şey değişmişti.
• C) Akşama kadar çalıştıktan sonra eve geçti.
• D) Çantayı masanın üstüne koydu.
• E) Toplantıya katılmak için sabah erkenden yola çıktı. ✓

A şıkkında 'toplantıya' sözcüğü yönelme hâli eki almıştır. 'Katılmak için' amaç zarfı olduğundan bu yapı zarf tümleci sayılabilir; öte yandan 'toplantıya katılmak' içindeki 'toplantıya' unsuru dolaylı tümleç niteliği de taşıyabilir. Bu çift işlevlilik, ÖSYM sorularında sıkça tartışılan bir yapıdır. Diğer seçeneklerde böyle bir çift yorumlama zemini bulunmamaktadır.

3. "Ne kadar uğraşırsa uğraşsın, ne kadar yalvarırsa yalvarsın; o adamın bu kararından vazgeçmesini sağlayamazdı." cümlesinde yüklem ve özneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Yüklem 'sağlayamazdı', özne gizlidir ve tekil birinci şahıstır. ✓
• B) Yüklem 'vazgeçmesini sağlayamazdı', özne 'o adam'dır.
• C) Cümlede birden fazla yüklem vardır ve özne 'o adam'dır.
• D) Yüklem 'sağlayamazdı', özne 'o adamın'dır.
• E) Yüklem 'sağlayamazdı', özne gizlidir ve tekil üçüncü şahıstır.

Cümlenin temel yüklemi 'sağlayamazdı'dır. Yüklemin şahıs eki '-dı' tekil üçüncü ya da belirsiz şahsı verebilir; ancak '-amazdı' yapısındaki gizli özne, bağlamda 'o adamı ikna etmeye çalışan kişi' anlamındadır. Fiilin çekimi '-abilirdi / -amazdı' kalıbında tekil birinci şahsa (-ım gizli) işaret etmektedir. ÖSYM çözümünde gizli öznenin 'ben' (tekil birinci şahıs) olduğu kabul edilir. 'O adamın' ise tamlayan olup özne değildir.

4. "Annem her sabah erken kalkar." cümlesinde yüklem hangisidir?

• A) her sabah erken
• B) annem
• C) her sabah
• D) erken
• E) kalkar ✓

Yüklem, cümlede yargıyı bildiren ve cümlenin temel ögesidir; genellikle sonda yer alır. Bu cümlede yargıyı bildiren öge 'kalkar' fiilidir. 'Annem' öznedir, 'her sabah' ve 'erken' zarf tümlecidir.

5. "Kardeşim sınava çok iyi hazırlandı." cümlesinde 'çok iyi' ögesi hangi cümle ögesidir?

• A) Dolaylı tümleç
• B) Nesne
• C) Özne
• D) Zarf tümleci ✓
• E) Yüklem

'Çok iyi' ifadesi, 'hazırlandı' yüklemini nitelemekte ve 'nasıl' sorusuna cevap vermektedir. Yüklemi niteleyen ya da ona 'ne zaman, nasıl, nerede, niçin' sorularıyla bağlanan ögeler zarf tümleci (belirteç) olarak adlandırılır.

6. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde dolaylı tümleç vardır?

• A) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.
• B) Eve döndü. ✓
• C) Hızlı koştu.
• D) Dün yağmur yağdı.
• E) Kitabı okudum.

Dolaylı tümleç, yükleme '-e, -de, -den' hâl ekleriyle bağlanan ve 'nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden' sorularına cevap veren ögedir. 'Eve döndü' cümlesinde 'eve' (-e hâli) ifadesi 'nereye?' sorusuna cevap verdiğinden dolaylı tümleçtir. 'Kitabı' nesne, diğer seçeneklerde ise zarf tümleci ya da özne söz konusudur.

7. "Müdür toplantıyı yarına erteledi." cümlesinde nesne hangisidir?

• A) toplantıyı yarına
• B) müdür
• C) yarına
• D) toplantıyı ✓
• E) erteledi

Nesne, yüklemin bildirdiği eylemin üzerinde gerçekleştiği ya da etkilediği varlığı karşılayan ögedir. 'Neyi erteledi?' sorusunun cevabı 'toplantıyı' olduğundan bu öge belirtili nesnedir (belirtme hâli eki almıştır). 'Müdür' özne, 'yarına' dolaylı tümleç, 'erteledi' yüklemdir.

8. "Komşular bize hediye getirdi." cümlesinin ögelerini doğru tespit eden seçenek hangisidir?

• A) Özne: komşular – Dolaylı tümleç: hediye – Yüklem: getirdi
• B) Özne: komşular – Nesne: bize – Yüklem: getirdi
• C) Özne: komşular – Nesne: hediye – Dolaylı tümleç: bize – Yüklem: getirdi ✓
• D) Özne: bize – Nesne: komşular – Yüklem: getirdi
• E) Özne: hediye – Nesne: bize – Yüklem: getirdi

'Komşular' özne (kim?), 'hediye' belirtisiz nesne (ne getirdi?), 'bize' dolaylı tümleç (kime?), 'getirdi' ise yüklemdir. 'Hediye' sözcüğü belirtme hâl eki almadığı için belirtisiz nesnedir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne yoktur?

• A) Işıklar söndü. ✓
• B) Öğrenci tahtayı sildi.
• C) Kapıyı kapattı.
• D) Mektubu okudu.
• E) Yemek pişirdi.

Nesne bulunabilmesi için yüklemin geçişli bir fiil olması gerekir. 'Işıklar söndü' cümlesinde 'söndü' fiili geçişsizdir ve 'neyi, kimi' sorularına cevap verecek bir öge yoktur; 'ışıklar' ise öznedir. Diğer seçeneklerde sırasıyla 'tahtayı, yemek, mektubu, kapıyı' birer nesnedir.

10. "Çocuk sessizce ağladı." cümlesinin yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Cümlede nesne vardır, özne yoktur.
• B) Cümlede hem nesne hem dolaylı tümleç vardır.
• C) Cümlede dolaylı tümleç ve nesne vardır.
• D) Cümlede yalnızca özne ve yüklem vardır.
• E) Cümlede özne ve zarf tümleci vardır, nesne yoktur. ✓

'Çocuk' öznedir (kim ağladı?). 'Sessizce' yüklemi 'nasıl' sorusuyla nitelediği için zarf tümlecidir. 'Ağladı' geçişsiz bir fiil olduğundan nesne alamaz; dolaylı tümleç de bulunmamaktadır. Doğru seçenek B'dir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne gizlidir (düşmüş öznedir)?

• A) Yoruldum, oturmam gerek. ✓
• B) Rüzgâr yaprakları savurdu.
• C) Bebek beşikte uyudu.
• D) Kuşlar cıvıl cıvıl ötüyor.
• E) Öğretmen sınıfa girdi.

Gizli (düşmüş) özne, cümlede açıkça yazılmayan ancak yüklemin şahıs ekinden anlaşılan öznedir. 'Yoruldum' fiilinin eki '-m' birinci tekil şahsı (ben) göstermektedir. Özne 'ben' olup cümlede yer almamaktadır. Diğer seçeneklerde özne cümlede açıkça belirtilmiştir.

12. "Arkadaşım bana güzel bir hediye aldı." cümlesinde 'güzel' sözcüğü hangi ögenin parçasıdır?

• A) Özne
• B) Dolaylı tümleç
• C) Yüklem
• D) Zarf tümleci
• E) Nesne ✓

'Güzel bir hediye' ifadesinde 'güzel' sıfatı, 'hediye' ismine bağlıdır. 'Hediye' ise 'neyi aldı?' sorusuna cevap verdiğinden belirtisiz nesnedir. Sıfat, nitelediği isimle birlikte aynı ögenin içinde değerlendirilir. Dolayısıyla 'güzel' sözcüğü nesnenin bir parçasıdır.

13. "Yaşlı adam, sabahın erken saatlerinde köyün tek çeşmesinden soğuk suyu içti." cümlesinde özne hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) İçti
• B) Soğuk suyu
• C) Sabahın erken saatlerinde
• D) Yaşlı adam ✓
• E) Köyün tek çeşmesinden

Cümlede yüklemi gerçekleştiren varlık 'yaşlı adam'dır. 'Sabahın erken saatlerinde' zarf tümleci (zaman), 'köyün tek çeşmesinden' dolaylı tümleç (ayrılma), 'soğuk suyu' ise nesne (belirtili) görevindedir. Özne, yüklemin bildirdiği eylemi yapan ya da yüklemi üstlenen unsurdur; bu cümlede 'yaşlı adam' bu işlevi üstlenmektedir.

14. "Sınavdan önce saatlerce çalışan kardeşim, sonuçları görünce sevinçle ağladı." cümlesinde kaç tane zarf tümleci vardır?

• A) 3
• B) Hiç yok
• C) 4
• D) 1
• E) 2 ✓

Cümlede 'sınavdan önce' (zaman zarfı, 'çalışan' fiiline bağlı yan cümlededir), 'saatlerce' (zaman, miktar zarfı) ve 'sevinçle' (durum/zarf tümleci) olmak üzere üç zarf unsuru sayılabilir. Ancak KPSS sorularında temel cümlenin zarf tümleçleri değerlendirilir; 'sınavdan önce' ve 'saatlerce' sıfat-fiil grubunun içindedir, temel cümlenin zarfları değildir. Temel cümlede yalnızca 'sevinçle' zarf tümleci olarak değerlendirilebilir. Doğru yanıt A (1) olmakla birlikte bu soru, yantümce içindeki ögeleri temel cümlenin ögelerinden ayırt edebilme becerisini ölçmektedir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç 'yönelme' hâlindedir?

• A) Trenden inen yolcular istasyona dağıldı.
• B) Mektup masanın üzerinde duruyordu.
• C) Çocuk parkta oynadı.
• D) Kitaplar raftan düştü.
• E) Ona bu sırrı söylememek için çok çaba harcadı. ✓

Dolaylı tümleç; bulunma (-de/-da), ayrılma (-den/-dan) ya da yönelme (-e/-a) hâl eklerinden birini alır. A'da 'raftan' (-den, ayrılma), B'de 'parkta' (-ta, bulunma), C'de 'masanın üzerinde' (-de, bulunma), E'de 'istasyona' yönelme olsa da cümledeki asıl odak 'trenden' (ayrılma) üzerinedir. D'de ise 'ona' sözcüğü (-a yönelme eki almış zamir) dolaylı tümleç görevindedir ve yönelme hâlini en saf biçimiyle temsil etmektedir.

16. "Yorgun düşen gezgin, ıssız yolda bir taşın üzerine oturdu." cümlesinin ögelerini doğru sıralayan seçenek hangisidir?

• A) Özne – zarf tümleci – dolaylı tümleç – yüklem
• B) Özne – zarf tümleci – nesne – yüklem
• C) Özne – dolaylı tümleç – dolaylı tümleç – yüklem ✓
• D) Zarf tümleci – özne – dolaylı tümleç – yüklem
• E) Özne – nesne – zarf tümleci – yüklem

'Yorgun düşen gezgin' öznedir. 'Issız yolda' bulunma hâlinde dolaylı tümleç (yer), 'bir taşın üzerine' ise yönelme anlamlı dolaylı tümleçtir (yönelme). 'Oturdu' yüklemdir. Cümlede nesne yoktur çünkü 'oturmak' fiili nesne almaz (geçişsiz fiil). Bu nedenle doğru sıralama: özne – dolaylı tümleç – dolaylı tümleç – yüklem şeklindedir.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem bir isim tamlamasıdır?

• A) Bu bahçenin gülü solmuş. ✓
• B) Eski dostum şimdi bir öğretmendir.
• C) Annesi çok çalışkan bir insandır.
• D) Bu şehrin en güzel yeri burasıdır.
• E) O kitap masanın üzerindedir.

Yüklem 'solmuş' değil, asıl yüklemin adından söz edilmekte; ancak E seçeneğinde 'bu bahçenin gülü' özne konumundadır ve yüklem 'solmuş'tur. Dikkatli bakıldığında sorudaki hedef, yüklemin bir isim tamlaması biçiminde kurulduğu cümleyi bulmaktır. A'da yüklem 'burasıdır' (zamir + ek eylem), B'de 'çalışkan bir insandır' (sıfat tamlaması), C'de 'üzerindedir', D'de 'öğretmendir', E'de ise 'bahçenin gülü solmuş' yapısında yüklem 'solmuş' olup özne bir isim tamlamasıdır ('bahçenin gülü'). A seçeneğinde 'bu şehrin en güzel yeri' özne olarak isim tamlamasıdır; yüklem 'burasıdır'dır. E'de özne, isim tamlaması olan tek örnektir. Doğru yanıt E'dir.

18. "Dedesi geçen yaz köye döndüğünde çocuklar onu tanıyamadı." cümlesinde 'onu' sözcüğü hangi cümle ögesini üstlenmektedir?

• A) Dolaylı tümleç
• B) Özne
• C) Zarf tümleci
• D) Belirtili nesne ✓
• E) Belirtisiz nesne

'Onu' sözcüğü 3. tekil şahıs zamiri olup belirtme hâl ekinin (-ı) zamirdeki biçimi olan '-nu' ekini içermektedir. 'Tanıyamadı' geçişli bir fiil olduğundan nesne alır; 'onu' da bu fiilin belirtili nesnesidir. Belirtisiz nesne hâl eki almaz; 'onu' ise hâl ekinin zamirdeki özel biçimini aldığından belirtili nesne olarak değerlendirilir.

19. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde hem özne hem de nesne yoktur?

• A) Yağmur yağdı, çocuklar ıslandı.
• B) Uzakta bir ışık belirdi.
• C) Akşama doğru hava soğudu. ✓
• D) Sabah kalktığımda kar yağıyordu.
• E) Komşuya güzel bir hediye gönderdiler.

B seçeneğinde yüklem 'soğudu' fiilidir. 'Hava' öznedir; özne vardır. Ancak bu cümlede nesne almayan (geçişsiz) bir fiil kullanılmıştır ve yalnızca 'akşama doğru' zarf tümleci mevcuttur. Soruyu yeniden değerlendirirsek: özne 'hava', nesne yok. A'da her iki yantümcede de özneler var, C'de 'gönderdiler' gizli özneli + 'hediye' belirtisiz nesne, D'de 'bir ışık' özne var, E'de gizli özne var. Seçenekler arasında yalnızca öznenin de nesnenin de olmadığı yapı için en yakın örnek B'dir; zira geçişsiz fiil kullanılmış ve gizli özne de tespit edilebilir. Ancak KPSS değerlendirmesinde B en temiz örnektir.

20. "Sabah erkenden kalkan çocuk, annesinin hazırladığı kahvaltıyı büyük bir iştahla yedi." cümlesinde altı çizili 'büyük bir iştahla' ifadesi hangi ögeyi karşılamaktadır?

• A) Yüklem
• B) Zarf tümleci ✓
• C) Dolaylı tümleç
• D) Belirtili nesne
• E) Özne

'Büyük bir iştahla' ifadesi 'yedi' yüklemine 'nasıl?' sorusuyla bağlanmaktadır. Yüklemin nasıl gerçekleştiğini açıklayan, hâl bildiren bu tür unsurlar 'zarf tümleci' (durum zarfı) olarak değerlendirilir. '-la/-le' ekiyle kurulan bu yapı, birliktelik ya da araç anlamı taşısa da cümlede yüklemin oluş biçimini nitelendirdiğinden zarf tümleci işlevi görür. Dolaylı tümleç ile karıştırılmamalıdır; dolaylı tümleçler yer, yön veya bulunma bildiren hâl ekleri alır.

21. Aşağıdakilerden hangisi, cümle ögesi bakımından yanlış eşleştirilmiştir?

• A) "Hızla koşan atlar ovayı geçti." → 'hızla' zarf tümleci
• B) "Dün akşam arkadaşım aradı." → 'dün akşam' zarf tümleci
• C) "Çocuklar bahçede top oynadı." → 'bahçede' dolaylı tümleç
• D) "Kitabı raftan aldı." → 'kitabı' belirtili nesne
• E) "Annem bize çorba pişirdi." → 'bize' belirtili nesne ✓

D seçeneğinde 'bize' sözcüğü '-e' yönelme hâl ekini almış bir zamirdir. 'Pişirdi' fiiline 'kime?' sorusuyla bağlanmakta ve dolaylı tümleç görevini üstlenmektedir; belirtili nesne değildir. Belirtili nesne, belirtme hâl eki (-ı/-i/-u/-ü) alır ya da bu ekin zamirdeki biçimini taşır. 'Bize' ise yönelme hâlinde olduğundan dolaylı tümleçtir. Bu nedenle D'deki eşleştirme yanlıştır. Diğer seçeneklerdeki eşleştirmeler doğrudur: A'da bulunma hâli = dolaylı tümleç, B'de belirtme hâli = belirtili nesne, C'de durum zarfı = zarf tümleci, E'de zaman zarfı = zarf tümleci.

22. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili sözcük, cümlenin hem yüklemi hem de dolaylı tümleci görevini üstlenmektedir? 'Sabahın erken saatlerinden beri devam eden tartışma, akşama doğru _____ dönüştü.' Bu cümle yapısından hareketle aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili öge, birden fazla cümle ögesi işlevi görmektedir?

• A) Yaşlı adam, elleriyle yüzünü örttü.
• B) Annem, her sabah çay içerek güne başlar. ✓
• C) Çocuklar, ders çalışmak için kütüphaneye gitti.
• D) Öğretmen, tahtaya bir şeyler yazarak dersi anlattı.
• E) O, büyük bir heyecanla konuşmaya başladı.

C seçeneğinde 'çay içerek' yapısı hem bir zarf-fiil grubu olarak yüklemin nasıl gerçekleştiğini belirten zarf tümleci işlevi görmekte hem de 'içerek' eylemi kendi içinde 'çay'ı nesne olarak alan bir zarf-fiil yüklemi konumundadır. Bu yapı, tek bir sözcük grubunun hem cümlenin zarfı hem de iç yapısında yüklem işlevi taşıdığı özel bir kullanımdır. Diğer seçeneklerde ögeler tek işlevlidir.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, fiilden önce gelmesine karşın cümlenin anlamsal odağı özne üzerinde değil yüklem üzerindedir; aynı zamanda cümle, gizli özne taşıyan bir yapıyla dönüştürüldüğünde anlam kaymasına uğrar?

• A) Karanlık basınca herkes evine çekildi.
• B) Deneyimli ressam, tabloyu tek seferde tamamladı.
• C) Rüzgâr, ağaçların dallarını kırdı.
• D) Bu kitabı ancak sabırlı okuyucular anlayabilir. ✓
• E) Çocuk, bütün gece ağladı.

C seçeneğinde 'bu kitabı ancak sabırlı okuyucular anlayabilir' cümlesinde özne 'sabırlı okuyucular' fiilden önce gelmektedir; ancak cümlenin anlamsal ağırlığı nesne olan 'bu kitabı' ve yüklemdeki 'ancak' vurgusu üzerindedir. Özne gizlendiğinde ('Bu kitabı ancak anlayabilir') cümle eksik ve anlamca zayıf kalır, asıl kısıtlayıcı anlam kayar. Bu durum, sözdizimsel konum ile anlamsal odağın örtüşmediği özgün bir yapıyı yansıtır.

24. Türkçede bazı cümlelerde nesne hem belirtili hem de yüklemle anlam bütünlüğü bakımından çift işlevli olabilir. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde belirtili nesne, aynı zamanda cümlenin anlamını tamamlayan bir yüklem unsuru niteliği de taşımaktadır?

• A) Müdür, raporu masanın üzerine bıraktı.
• B) Savcı, sanığı masum ilan etti. ✓
• C) Mühendis, köprüyü üç yılda inşa etti.
• D) Öğrenci, ödevi zamanında teslim etti.
• E) Çocuk, elmayı büyük bir iştahla yedi.

B seçeneğinde 'sanığı masum ilan etti' yapısında 'sanığı' belirtili nesnedir; ancak 'masum' sözcüğü nesnenin yüklendiği bir sıfattır ve nesneyi nitelendirirken yüklemin anlamını tamamlar. Bu yapı Türkçede 'ettirgen-yüklem tümleyeni' olarak da değerlendirilen özel bir yapıdır: nesne hem belirtili nesne hem de yüklemin nesneye yüklediği özelliği taşır. Diğer seçeneklerde nesne tek işlevlidir.

25. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde zarf tümleci, cümleden çıkarıldığında yalnızca anlam daralması değil, yüklemin geçişlilik/geçişsizlik niteliğinde de bir değişim meydana gelir?

• A) Çocuk, hızla koşarak parktan uzaklaştı.
• B) Hasta, uzun süre bekledikten sonra içeri alındı.
• C) Yönetici, konuyu dikkatle inceledi.
• D) Adam, sinirle masaya vurdu. ✓
• E) Öğrenci, sabaha kadar ders çalıştı.

D seçeneğinde 'sinirle masaya vurdu' cümlesinde 'sinirle' zarf tümleci, 'masaya' ise dolaylı tümleçtir. Ancak 'vurdu' yüklemi burada nesnesiz (geçişsiz) kullanılmıştır. Zarf tümleci çıkarıldığında 'masaya vurdu' yapısı kalır; bu yapıda 'masaya' dolaylı tümleç olarak geçişsiz bir yüklemle bütünleşir. Farklı bir zarf tümleci eklendiğinde ise yüklemin anlam katmanı ve geçişlilik ilişkisi değişebilir. Bu seçenek, zarfın yüklem niteliğini dolaylı biçimde etkilediği yapıyı en iyi örnekler.