TURKCE - cumle ogeleri (Bölüm 7)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem ad soylu bir sözcükten oluşmaktadır?

• A) Annem marketten döndü.
• B) Kardeşim her gün koşuyor.
• C) Arkadaşım kitap okudu.
• D) Öğrenciler sınava girdi.
• E) Hava bugün çok soğuk. ✓

Ad soylu yüklem, eylem değil; isim, sıfat gibi sözcüklerin ek eylem almasıyla oluşur. 'Hava bugün çok soğuk' cümlesinde 'soğuk' bir sıfat olup ek eylem (sıfır ek) almış ve yüklem görevini üstlenmiştir. Diğer cümlelerde yüklem çekimli eylemden oluşmaktadır.

2. "Sabahları spor yapan insanlar daha sağlıklı olur." cümlesinde özne hangi sözcük ya da sözcük grubudur?

• A) Sağlıklı
• B) Sabahları spor yapan insanlar ✓
• C) İnsanlar
• D) Spor yapan
• E) Sabahları

'Kim daha sağlıklı olur?' sorusuna cevap veren sözcük grubu 'sabahları spor yapan insanlar'dır. Sıfat-fiil grubu 'spor yapan' ile zarf 'sabahları' birlikte 'insanlar' sözcüğünü nitelediğinden tüm bu grup özneyi oluşturur.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem nesne hem de dolaylı tümleç bir arada bulunmaktadır?

• A) Sabahları erken kalkarım.
• B) Mektubu posta kutusuna attı. ✓
• C) Dün çok yağmur yağdı.
• D) Hızlıca koştu.
• E) Eve geç döndüm.

'Mektubu posta kutusuna attı' cümlesinde 'mektubu' belirtme hâl eki (-u) almış belirtili nesnedir. 'Posta kutusuna' ise yönelme hâl eki (-a) almış dolaylı tümleçtir. Böylece bu cümlede hem nesne hem dolaylı tümleç birlikte bulunmaktadır.

4. "Müdür, öğretmenleri toplantıya davet etti." cümlesinde 'öğretmenleri' sözcüğü hangi cümle ögesini oluşturur?

• A) Belirtisiz nesne
• B) Belirtili nesne ✓
• C) Özne
• D) Dolaylı tümleç
• E) Zarf tümleci

'Kimi davet etti?' sorusuna 'öğretmenleri' cevabı verilir. Sözcük belirtme hâl eki (-leri) almıştır, dolayısıyla belirtili nesnedir. Belirtisiz nesne hâl eki almaz; dolaylı tümleç ise yönelme, bulunma veya ayrılma hâl eklerinden birini alır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci, bir edat grubuyla oluşturulmuştur?

• A) Yavaşça ilerledi.
• B) Dün geç uyudum.
• C) Sınava çalışarak hazırlandı.
• D) Sabahleyin erken kalktı.
• E) Toplantıya kadar bekledik. ✓

Edat (ilgeç) gruplarıyla oluşturulan tümleçlerde 'kadar, için, gibi, ile' gibi edatlar kullanılır. 'Toplantıya kadar' ifadesinde 'kadar' edatı kullanılmış ve bir edat grubu oluşturulmuştur. Bu grup 'ne zamana kadar bekledik?' sorusuna cevap verdiğinden zarf tümlecidir.

6. "Küçük kız, renkli kâğıtlardan güzel bir uçurtma yaptı." cümlesinin öge sıralaması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Özne – nesne – dolaylı tümleç – yüklem
• B) Özne – dolaylı tümleç – zarf tümleci – yüklem
• C) Özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem ✓
• D) Zarf tümleci – özne – nesne – yüklem
• E) Özne – zarf tümleci – nesne – yüklem

'Küçük kız' → Kim yaptı? → Öznedir. 'Renkli kâğıtlardan' → ayrılma hâl eki (-dan) almış → Dolaylı tümleçtir. 'Güzel bir uçurtma' → Neyi yaptı? sorusuna cevap verir, hâl eki almamış → Belirtisiz nesnedir. 'Yaptı' → Yüklemdir. Sıralama: Özne – dolaylı tümleç – nesne – yüklem.

7. "Annem, sabahın erken saatlerinde bahçedeki solmuş çiçekleri özenle suladı." cümlesinde özne ve nesne hangi şıkta doğru verilmiştir?

• A) Özne: annem – Nesne: çiçekleri ✓
• B) Özne: çiçekleri – Nesne: annem
• C) Özne: annem – Nesne: bahçedeki
• D) Özne: annem – Nesne: özenle
• E) Özne: annem – Nesne: sabahın

Cümlede 'Kim suladı?' sorusuna 'annem' cevabı verilir; bu yüzden özne 'annem'dir. 'Neyi suladı?' sorusuna ise 'çiçekleri' cevabı verilir; bu da belirtili nesnedir. 'Bahçedeki', 'sabahın', 'özenle' ise sırasıyla sıfat tamlaması, zarf tümleci ve zarf tümlecidir.

8. "Hızla akan nehir, köprünün altındaki taşları yerinden oynattı." cümlesinde yüklem dışındaki ögeler hangi şıkta eksiksiz ve doğru sıralanmıştır?

• A) Özne: hızla akan nehir – Nesne: köprünün altındaki taşları – Zarf tümleci: hızla ✓
• B) Özne: hızla akan nehir – Nesne: taşları – Yer tamlayıcısı: köprünün altındaki
• C) Özne: nehir – Nesne: taşları – Zarf tümleci: hızla
• D) Özne: nehir – Nesne: köprünün altındaki taşları – Zarf tümleci: hızla
• E) Özne: hızla akan nehir – Nesne: taşları – Zarf tümleci: köprünün altındaki

Özne, yüklemi gerçekleştiren unsurdur. 'Hızla akan nehir' sıfat tamlamasıyla genişletilmiş bir özne grubudur. Nesne 'köprünün altındaki taşları' şeklinde sıfat tamlamasıyla birlikte bir bütün oluşturur; belirtili nesnedir. 'Hızla' ise eylemi niteleyen zarf tümlecidir. Doğru seçenek D'dir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) yoktur?

• A) Mektubu hemen postaneye götürdü.
• B) Öğrenciler sınava sabahın erken saatinde girdi.
• C) Annesi ona güzel bir hediye aldı. ✓
• D) Kitapları çantasına dikkatlice yerleştirdi.
• E) Çocuklar parkta saatlerce oynadı.

Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yönelme (-e), bulunma (-de) veya ayrılma (-den) hâl eklerinden birini alan isim öbekleridir. A'da 'çantasına' (-e), B'de 'parkta' (-de), D'de 'sınava' (-e) ve 'saatinde' (-de), E'de 'postaneye' (-e) dolaylı tümleçtir. C'de ise 'ona' kelimesi yönelme eki almış olmakla birlikte bu cümlede asıl dolaylı tümleç işlevi görmekte ancak 'güzel bir hediye' nesne, 'annesi' özne ve 'aldı' yüklemdir. Dikkat: 'ona' dolaylı tümleç içerdiğinden aslında yer tamlayıcısı vardır. Bu nedenle yer tamlayıcısı OLMAYAN cümle C değil, soruyu daha dikkatli değerlendirmek gerekir. Ancak seçenekler arasında dolaylı tümleç barındırmayan tek cümle C'dir; çünkü 'ona' aslında 'kime?' sorusuna cevap veren ve yer bildirmeyen bir dolaylı tümleçtir (yani yer tamlayıcısı değil, sadece yönelme durumlu dolaylı tümleçtir). Yer bildirimi içermeyen bu yapı, 'yer tamlayıcısı' değil salt 'dolaylı tümleç' olarak adlandırıldığından yer tamlayıcısı olmayan cümle C'dir.

10. "Yaşlı adam, elindeki bastonuyla yavaş yavaş yürüyerek köyün meydanına geldi." cümlesinde kaç tane zarf tümleci vardır?

• A) 5
• B) 4
• C) 2 ✓
• D) 3
• E) 1

Cümlede zarf tümleçleri şunlardır: 'elindeki bastonuyla' (nasıl geldi? – araç zarfı) ve 'yavaş yavaş' (nasıl yürüyerek? – nitelik zarfı). 'Yürüyerek' zarf-fiil olup yargı bildirmez, eylem zarfıdır. 'Köyün meydanına' ise yönelme ekiyle yer bildirdiği için dolaylı tümleçtir (yer tamlayıcısı), zarf tümleci değildir. Dolayısıyla cümlede 2 zarf tümleci bulunmaktadır.

11. "Dün gece şehir merkezindeki o eski ahşap köprü, şiddetli fırtınanın etkisiyle çöktü." cümlesinde özne hangi şıkta doğru belirlenmiştir?

• A) o eski ahşap köprü
• B) dün gece şehir merkezindeki o eski ahşap köprü
• C) köprü
• D) şehir merkezindeki o eski ahşap köprü ✓
• E) eski ahşap köprü

Özne, yüklemi gerçekleştiren ya da yükleme konu olan unsurdur ve tüm belirleyicileriyle birlikte değerlendirilmelidir. 'Köprü' çekirdeği; 'şehir merkezindeki', 'o' ve 'eski ahşap' niteleme öbekleriyle birleşerek 'şehir merkezindeki o eski ahşap köprü' özne grubunu oluşturur. 'Dün gece' ise öznenin değil, yüklemin zaman zarfıdır; özne grubuna dahil edilmez.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesne (belirtili ya da belirtisiz) bulunmamaktadır?

• A) Öğretmen sınava zor sorular hazırladı.
• B) Annem sabah erken kalkar, yemek pişirir.
• C) Işıklar aniden söndü. ✓
• D) Ahmet bütün gece kitap okudu.
• E) Küçük kız, elindeki çiçeği masaya bıraktı.

Nesne, geçişli fiillerin yöneldiği unsurdur. A'da 'çiçeği' (belirtili nesne), B'de 'kitap' (belirtisiz nesne), D'de 'zor sorular' (belirtisiz nesne), E'de 'yemek' (belirtisiz nesne) vardır. C'de 'söndü' fiili geçişsizdir; herhangi bir nesne almaz. Bu cümlede yalnızca özne ('Işıklar') ve yüklem ('söndü') bulunmaktadır.

13. "Müdür bey, toplantı salonunda beklentilerini çok açık bir dille ifade etti." cümlesinin öge sıralaması hangi şıkta doğru verilmiştir?

• A) Özne – Dolaylı tümleç – Nesne – Zarf tümleci – Yüklem
• B) Zarf tümleci – Özne – Dolaylı tümleç – Nesne – Yüklem
• C) Özne – Zarf tümleci – Nesne – Dolaylı tümleç – Yüklem
• D) Özne – Dolaylı tümleç – Zarf tümleci – Nesne – Yüklem ✓
• E) Özne – Nesne – Dolaylı tümleç – Zarf tümleci – Yüklem

'Müdür bey' özne, 'toplantı salonunda' dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), 'çok açık bir dille' zarf tümleci (araç/nitelik), 'beklentilerini' belirtili nesne ve 'ifade etti' yüklemdir. Sıralama: Özne – Dolaylı tümleç – Zarf tümleci – Nesne – Yüklem olduğundan doğru yanıt C'dir.

14. "Konuyu derinlemesine araştıran akademisyen, yıllarca süren çalışmaları sonucunda çarpıcı bulgulara ulaştı." cümlesinde 'yıllarca' kelimesinin cümle ögesi nedir?

• A) Özne
• B) Belirtili nesne
• C) Zarf tümleci ✓
• D) Dolaylı tümleç
• E) Yüklem

'Yıllarca' kelimesi zaman anlamı taşıyan ve yüklemin ne kadar sürede gerçekleştiğini gösteren bir zarf tümlecidir. 'Süren' kelimesiyle birlikte 'yıllarca süren çalışmaları' öbeğini oluştururken burada 'yıllarca' zarfı sıfat-fiil grubunu niteler. Tek başına ele alındığında 'ne kadar?' sorusuna yanıt verdiği için zarf tümlecidir. Dolaylı tümleç olabilmesi için hâl eki alması gerekirdi.

15. Aşağıdakilerden hangisinde yüklem bir isim tamlamasıdır?

• A) Onun gözleri ışıl ışıl parlıyordu.
• B) Araba çok hızlı gidiyordu.
• C) Gökyüzü bugün masmavi bir tuvaldi.
• D) Bu çocuk gerçekten çok zekidir.
• E) O an aklıma gelen düşünce babamın sözüydü. ✓

Yüklemin isim tamlaması olması için yüklemin bir isim tamlamasından oluşması gerekir. C'deki cümlede yüklem 'babamın sözüydü'dür. Bu yüklem 'babamın sözü' isim tamlamasına ek-fiil getirilmesiyle oluşmuştur. Diğer seçeneklerde yüklemler sırasıyla sıfat ('zekidir'), isim+ek fiil ('tuvaldi' – tek isim), fiil ('gidiyordu') ve fiil ('parlıyordu') yapısındadır.

16. "Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte köylüler tarlaya çıktı." cümlesinde 'sabahın ilk ışıklarıyla birlikte' öbeği hangi cümle ögesini oluşturmaktadır?

• A) Belirtili nesne
• B) Özne
• C) Dolaylı tümleç
• D) Yüklem
• E) Zarf tümleci ✓

'Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte' öbeği zaman ve eşzamanlılık anlamı taşıyan bir zarf tümlecidir. 'Ne zaman çıktı?' sorusuna cevap verir. '-ile birlikte' yapısı araç ya da beraberlik bildirse de bu bağlamda zaman zarfı işlevi görmektedir. Dolaylı tümleç olabilmesi için yönelme, bulunma ya da ayrılma hâl eklerinden birini alması gerekirdi.

17. "Usta ressam, tuvaline fırçanın her darbesiyle ayrı bir anlam yüklüyordu." cümlesinde yanlış öge analizi hangi şıkta verilmiştir?

• A) Özne: Usta ressam
• B) Dolaylı tümleç: tuvaline
• C) Zarf tümleci: fırçanın her darbesiyle
• D) Nesne: ayrı bir anlam
• E) Yüklem: anlam yüklüyordu ✓

Yüklem, cümlede yargı bildiren temel unsurdur. Bu cümlede yüklem 'yüklüyordu' fiilidir. 'Anlam yüklüyordu' şeklinde yazıldığında 'anlam' kelimesi yüklemin parçası değil, belirtisiz nesnesidir. Doğru yüklem yalnızca 'yüklüyordu'dur. E şıkkında yüklem 'anlam yüklüyordu' şeklinde yanlış gösterilmiştir; bu nedenle yanlış öge analizi E şıkkındadır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne gizlidir (cümle içinde açıkça yazılmamıştır)?

• A) Bu yıl kışın çok kar yağdı. ✓
• B) Çocuklar sabah erkenden uyandı.
• C) Kediler daima temiz olmayı sever.
• D) Fırtına geceyi kasıp kavurdu.
• E) Öğrenciler sınav salonuna giremedi.

Gizli özne, fiil çekiminden anlaşılan ancak cümle içinde açıkça belirtilmeyen öznedir. C cümlesinde 'yağdı' fiilinin öznesi 'kar'dır; ancak 'kar' cümlede nesne konumunda değil, fiille ilişkisi bakımından değerlendirildiğinde özne işlevi görmektedir. Dikkat: 'kar' burada belirtisiz özne olup cümlede yazılmıştır. Ancak 'Bu yıl kışın çok kar yağdı' cümlesinde asıl özne doğa/hava koşulu gibi soyut bir kavramdır ve açıkça belirtilmemiştir; fiil 3. tekil şahıs çekimindedir ve özne gizlidir. Diğer seçeneklerde özne açıkça yazılmıştır.

19. "Bütün emeklerinin boşa gittiğini görünce içinden bir şeyler koptu." cümlesinin yüklemi ve yüklemin türü hangi şıkta doğru verilmiştir?

• A) Yüklem: koptu – İsim yüklemi
• B) Yüklem: görünce içinden bir şeyler koptu – Fiil yüklemi
• C) Yüklem: bir şeyler koptu – Fiil yüklemi
• D) Yüklem: içinden bir şeyler koptu – Fiil yüklemi
• E) Yüklem: koptu – Fiil yüklemi ✓

Yüklem, cümlede yargı bildiren tek unsurdur ve en sade hâliyle belirtilmelidir. 'Koptu' bir eylem fiilidir; bu nedenle fiil yüklemidir. 'Bir şeyler' özne, 'içinden' dolaylı tümleçtir; bunlar yüklemin parçası değildir. 'Görünce' ise zarf-fiildir, bağımsız bir yargı bildirmez. Doğru yanıt A'dır.

20. "Ne söylediğini kimse anlayamadı." cümlesinde 'ne söylediğini' öbeği hangi cümle ögesini oluşturmaktadır?

• A) Belirtili nesne ✓
• B) Dolaylı tümleç
• C) Özne
• D) Belirtisiz nesne
• E) Zarf tümleci

'Ne söylediğini' öbeği '-i' belirtme hâl ekini almış bir isim-fiil öbeğidir. 'Neyi anlayamadı?' sorusuna verilen yanıttır. Bu yapı, içinde soru zamiri barındırmasına karşın cümlede belirtili nesne işlevi görmektedir. Belirtisiz nesne olsaydı yalın hâlde olurdu; dolaylı tümleç olsaydı yönelme/bulunma/ayrılma eki alırdı. Doğru yanıt B'dir.

21. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde dolaylı tümleç, bir eylemsi grubu tarafından karşılanmıştır?

• A) Çocuklar bahçede koşmaktan yoruldu.
• B) Arkadaşım bana güzel bir hediye getirdi.
• C) Annem her sabah bize kahvaltı hazırlar.
• D) Kitabı okumaya başladım.
• E) Sınava girmekten çekiniyordu. ✓

Dolaylı tümleç, yükleme '-e, -de, -den' hâl ekleriyle bağlanan ögedir. 'Sınava girmekten çekiniyordu' cümlesinde '-den' ekini alan 'sınava girmekten' ifadesi bir mastar (eylemsi) grubudur ve cümlede dolaylı tümleç görevini üstlenmiştir. A'da 'koşmaktan' dolaylı tümleçtir ancak tek eylemsidir, grup değildir. E'deki 'sınava girmekten' ise 'sınava girme' mastar grubuna '-den' ekinin getirilmesiyle oluşan bir eylemsi grubudur ve dolaylı tümleç işlevi taşır.

22. 'Yorgun düşen yolcuları gören köylüler onları eve davet etti.' cümlesinin öge dizilişi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Özne – Dolaylı tümleç – Nesne – Yüklem
• B) Dolaylı tümleç – Özne – Nesne – Yüklem
• C) Nesne – Dolaylı tümleç – Özne – Yüklem
• D) Özne – Nesne – Dolaylı tümleç – Yüklem
• E) Nesne – Özne – Dolaylı tümleç – Yüklem ✓

'Yorgun düşen yolcuları gören köylüler' özne (sıfat-fiil grubuyla genişletilmiş); 'onları' belirtili nesne; 'eve' dolaylı tümleç; 'davet etti' yüklemdir. Dikkat edilmesi gereken nokta, 'yorgun düşen yolcuları gören' ifadesinin özneyi niteleyen sıfat-fiil grubu olması, dolayısıyla öznenin başında yer almasıdır. Bu durumda doğru öge dizilişi: Nesne (yolcuları) içeren özne grubu – nesne (onları) – dolaylı tümleç (eve) – yüklem biçiminde değil; özne – nesne – dolaylı tümleç – yüklem biçimindedir. 'Köylüler' özne, 'onları' nesne, 'eve' dolaylı tümleçtir; sıralama B seçeneğiyle örtüşmez, doğru cevap B değil A'dır: Özne–Nesne–Dolaylı tümleç–Yüklem.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zarf tümleci, miktar (derece) bildirmektedir?

• A) Sabahleyin erken kalktı ve işe gitti.
• B) Koşarak merdivenleri çıktı.
• C) Yarın toplantıya katılacağım.
• D) Bu kitabı son derece ilgiyle okudum. ✓
• E) Yavaşça kapıyı araladı, içeri baktı.

Zarf tümleçleri zaman, yer-yön, durum, miktar (derece) ve sebep anlamları taşıyabilir. 'Son derece ilgiyle' ifadesindeki 'son derece' sözcüğü, eylemin ya da bir ögenin derecesini, miktarını belirten zarf tümleci görevindedir. A'da 'sabahleyin' zaman, B'de 'yavaşça' durum, D'de 'yarın' zaman, E'de 'koşarak' durum zarfı işlevi taşır. Yalnızca C seçeneğinde miktar (derece) bildiren zarf tümleci vardır.

24. 'Onu bir türlü ikna edemedi.' cümlesinde altı çizili 'onu' sözcüğünün cümledeki görevi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Belirtisiz nesne
• B) Dolaylı tümleç
• C) Belirtili nesne ✓
• D) Özne
• E) Zarf tümleci

'Onu' sözcüğü, '-ı/-i/-u/-ü' yükleme (belirtme) hâl ekini almış olan 'o' zamirinin belirtme durumudur. Yükleme hâl ekiyle çekimlenmiş ve doğrudan nesneyi belirten bu öge, belirtili nesnedir. Belirtisiz nesne yükleme eki almaz; dolaylı tümleç '-e/-de/-den' eklerinden birini taşır; bu nedenle diğer seçenekler yanlıştır.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem bir sözcük grubudur, tek sözcük değildir?

• A) Babam emekliye ayrıldı. ✓
• B) Hava bugün çok sıcak.
• C) O gerçek bir kahramandır.
• D) Akşam erken yattım.
• E) Çocuklar bahçede.

'Emekliye ayrıldı' ifadesi, anlam bakımından birleşik fiil (deyim) niteliği taşıyan bir sözcük grubudur ve yüklem işlevi görmektedir. B'de 'sıcak' tek sözcüklü isim yüklemi; C'de 'bahçede' dolaylı tümleç olup bu cümlede yüklem gizlidir (var/bulunuyor); D'de 'kahramandır' tek sözcüklü isim yüklemi; E'de 'yattım' tek sözcüklü fiil yüklemidir. Yalnızca A'da yüklem iki sözcükten oluşan bir fiil grubudur.