TURKCE - cumle ogeleri (Bölüm 9)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, hem zaman hem de kip bakımından birden fazla anlam taşıyan bir yapıdadır?

• A) Beni arasa bile telefonu açmam. ✓
• B) Yarın erken kalkacak, işe zamanında yetişecek.
• C) Gelirse haber ver, gelmezse bekle.
• D) O kitabı okuyacak olan herkes bu gerçeği anlayacaktır.
• E) Bu davranışı, onun ne kadar olgunlaştığını gösteriyordu.

E seçeneğindeki 'açmam' yüklemi incelendiğinde: '-ma-' olumsuzluk eki + '-m' (birinci tekil şahıs kişi eki) yapısından oluşmaktadır. Bu biçim hem geniş zaman (genel geçer bir ret ifadesi) hem de şimdiki zaman anlamı taşıyabilir. Bunun yanı sıra 'beni arasa bile' koşul yan cümlesiyle birleşince yüklem bir kararlılık/niyet kipi anlamı da kazanmaktadır. Dolayısıyla 'açmam' hem zaman (geniş/şimdiki) hem kip (istek, niyet, ret) bakımından çok anlamlı bir yüklem yapısı sergilemektedir. Diğer seçeneklerde yüklemler tek kip ve tek zaman değerindedir. Bu nedenle cevap E'dir.

2. 'Kimsenin görmediği bir anda, masanın üzerindeki o zarfı alan kişinin kim olduğunu hiçbir zaman öğrenemedik.' cümlesinde kaç tane sıfat-fiil (ortaç) kullanılmıştır?

• A) 1
• B) 3 ✓
• C) 5
• D) 4
• E) 2

Cümledeki sıfat-fiiller sırayla tespit edilirse: (1) 'kimsenin görmediği' → 'görmediği' sıfat-fiili 'an' ismini nitelemektedir (görmediği an). (2) 'masanın üzerindeki' → 'üzerindeki' sözcüğü '-ki' ekiyle sıfat görevine geçmiştir; bu bir ilgi sıfatı sayılır, sıfat-fiil değildir. (3) 'alan' → 'o zarfı alan kişi' yapısında 'alan' sıfat-fiili 'kişi' ismini nitelemektedir. (4) 'olduğunu' → 'kim olduğunu' yapısında 'olduğunu' isim-fiil (ad-eylem) görevindedir, sıfat-fiil değildir. Sonuç olarak sıfat-fiiller: 'görmediği' ve 'alan' → 2 sıfat-fiil. Cevap B'dir.

3. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde altı çizili sözcük, cümle içinde iki farklı öge görevini aynı anda üstlenmektedir?

• A) __Ağlaya ağlaya__ anlattığı o hikâye herkesi etkiledi.
• B) Çocukken __dinlediği__ masalları büyüyünce yazmak istedi. ✓
• C) Sabah erken kalktı, __hızlıca__ hazırlandı.
• D) Beni en çok üzen şey, onun __susmayı__ tercih etmesiydi.
• E) __Koşarak__ geldi ve durumu anlattı.

E seçeneğinde 'dinlediği' sözcüğü incelendiğinde iki görev birden üstlendiği görülür: (1) Sıfat-fiil olarak 'masalları' sözcüğünü (çocukken dinlediği masallar) niteleyen bir sıfat işlevi görür. (2) Aynı zamanda bu sıfat-fiil öbeği 'yazmak istedi' yükleminin nesnesi konumundadır → 'dinlediği masalları yazmak istedi'. Yani 'dinlediği' hem sıfat-fiil (ortaç) hem de nesne öbeğinin çekirdeği olarak iki öge değeri taşımaktadır. Diğer seçeneklerde altı çizili sözcükler tek bir ögede görev yapmaktadır. Cevap E'dir.

4. 'Yıllarca süren o zorlu mücadelesinin ardından, hem kendini hem de çevresindeki insanları değiştirmeyi başaran ressam, bugün dünyaca tanınan bir isimdir.' cümlesinde kaç tane 'hem... hem de' bağlacıyla bağlanan öğe çifti bulunmaktadır ve bu öğeler hangi görevdedir?

• A) 1 çift, özne
• B) 2 çift, nesne ve özne
• C) 2 çift, zarf tümleci ve yüklem
• D) 1 çift, nesne ✓
• E) 1 çift, zarf tümleci

'hem kendini hem de çevresindeki insanları' yapısında 'kendini' ve 'çevresindeki insanları' sözcükleri 'değiştirmeyi başaran' sıfat-fiil öbeğinin nesneleridir. Bu iki öğe 'hem... hem de' bağlacıyla bağlanmış olup 1 çift oluşturmaktadır. Bu çift, 'değiştirmeyi başaran' eyleminin nesnesi (yani sıfat-fiil öbeğinin iç nesnesi) konumundadır. Cümledeki tek 'hem... hem de' bağlacı bu iki nesneyi birbirine bağlar. Görevleri nesne olduğundan cevap B'dir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, yapısı bakımından 'birleşik çekimli eylem' değil, 'ek eylemle kurulan yüklem' içermektedir?

• A) Bütün gün çalışmış, akşama kadar dinlenememişti.
• B) Hiçbir zaman bu kadar mutlu olmamıştı.
• C) Sabahleyin erken uyandığında henüz karanlıktı. ✓
• D) O gün çok yorulmuş görünüyordu.
• E) Konuyu tam olarak kavramış değildi.

Ek eylemle kurulan yüklem: İsim ya da sıfatın 'i-' ek eyleminin çekimli biçimiyle yüklem işlevi kazanması durumudur. C seçeneğinde 'karanlıktı' yapısı incelendiğinde: 'karanlık' (sıfat) + '-tı' (ek eylemin görülen geçmiş zaman eki) → bu bir ek eylemle kurulan yüklemdir. Diğer seçenekler incelendiğinde: A'da 'görünüyordu' → yardımcı eylemle kurulan birleşik çekimli eylem; B'de 'olmamıştı' → 'ol-' yardımcı eylemi + mış + tı birleşik çekim; D'de 'dinlenememişti' → olumsuz-bitiş birleşik; E'de 'değildi' → 'değil' edatı + ek eylem, bu da ek eylemli yapıdır fakat 'değil' edatı taşıdığından C daha saf örnektir. C seçeneği doğrudan sıfat + ek eylem yapısı olduğundan cevap C'dir.

6. 'Annesinin hasta olduğunu öğrenince her şeyi bırakıp koşarak gitmiş, kapıyı açar açmaz da içeri dalmıştı.' cümlesinde zarf tümleci görevinde kaç öge bulunmaktadır?

• A) 3 ✓
• B) 6
• C) 5
• D) 2
• E) 4

Cümle iki yan cümle içermektedir. Yüklem: 'gitmiş' ve 'dalmıştı'. Zarf tümleçleri tek tek incelenirse: (1) 'öğrenince' → zaman zarf-fiili; zarf tümleci (öğrendiğinde). (2) 'koşarak' → durum zarf-fiili; zarf tümleci (nasıl gittiğini belirtir). (3) 'kapıyı açar açmaz' → zaman zarf-fiili; zarf tümleci. 'Her şeyi bırakıp' → 'bırakıp' zarf-fiili ikinci yüklemi bağlayan bir ulaç olup zarf tümleci değil, ek eylem bağlacı niteliğindedir. Sonuç olarak 3 zarf tümleci tespit edilmektedir: 'öğrenince', 'koşarak', 'açar açmaz'. Cevap B'dir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'nesne' olan öge, aynı zamanda bir isim-fiil öbeğidir ve bu öbek cümlenin başında yer almaktadır?

• A) Seninle konuşmayı çok özledim.
• B) Bu şehirde yaşamayı hiç düşünmemiştim.
• C) Yüzmeyi küçükken öğrendi. ✓
• D) Onu bir daha göremeyeceğini anlamak zaman aldı.
• E) Kitap okumayı bırakalı yıllar oldu.

Soruda iki koşul aranmaktadır: (1) Nesne olan öge isim-fiil öbeği olmalı; (2) Bu öbek cümlenin başında yer almalı. D seçeneği incelendiğinde: 'Yüzmeyi küçükken öğrendi.' cümlesinde 'yüzmeyi' isim-fiil öbeği (yüz-me-yi) cümlenin başında yer almakta ve 'öğrendi' yükleminin belirtili nesnesi konumundadır. Diğer seçeneklere bakılırsa: A'da 'yaşamayı' nesne ve isim-fiil öbeği, ancak cümle başında değil. B'de 'konuşmayı' nesne ve isim-fiil öbeği, cümle başında değil. C'de 'anlamak' özne. E'de 'okumayı' nesne ama cümle başında değil. Yalnızca D'de isim-fiil öbeği hem nesne hem cümle başındadır. Cevap D'dir.

8. 'Sorduğun her soruya doğru cevap verdiğini sanan kişi, aslında meselenin yalnızca yüzeyini gördüğünün farkında bile değildi.' cümlesinde kaç tane gömülü (iç içe geçmiş) yan cümle (bağımlı yargı) bulunmaktadır?

• A) 3 ✓
• B) 4
• C) 5
• D) 2
• E) 6

Cümle şöyle katmanlara ayrılır: Ana cümle yüklemi: 'değildi' (farkında değildi). İçindeki yan cümleler/bağımlı yargılar: (1) 'sorduğun her soruya' → 'sorduğun': sıfat-fiil yan cümlesi ('sen her soruyu sordun' → sıfat-fiil). (2) 'doğru cevap verdiğini' → 'verdiğini': isim-fiil yan cümlesi (nesne görevinde, 'sanan' eyleminin nesnesi). (3) 'sanan kişi' → 'sanan': sıfat-fiil yan cümlesi ('kişi' ismini niteler). (4) 'gördüğünün' → 'gördüğünün': isim-fiil yan cümlesi ('farkında' sözcüğüne bağlı). Toplam: 4 bağımlı yan cümle/yargı. Cevap C'dir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, öznenin doğrudan yaptığı bir eylemi değil, öznenin etkilendiği edilgen bir durumu bildirmekte; ayrıca yüklem hem ettirgen hem edilgen ekleri birlikte taşımaktadır?

• A) Çocuklar, anneleri tarafından erkenden uyutuldu.
• B) Ev, geçen yıl tamamen yenilendi.
• C) Raporlar, sabah toplantısında tartışıldı.
• D) Köprü, mühendisler tarafından yıktırıldı. ✓
• E) Proje, müdür tarafından iptal ettirildi.

Soruda hem ettirgen (-tır/-dir vb.) hem edilgen (-ıl/-in vb.) eklerini birlikte taşıyan yüklem aranmaktadır. B seçeneğinde 'yıktırıldı' fiili incelendiğinde: yık- (kök) + -tır- (ettirgen eki) + -ıl- (edilgen eki) + -dı (görülen geçmiş zaman) yapısı görülür. 'Mühendisler tarafından yıktırıldı' ifadesi, köprünün yıkılması için birisinin yönlendirildiğini (ettirgen) ve bu işin köprü üzerinde gerçekleştirildiğini (edilgen) anlatır; özne (köprü) doğrudan eylemin faili değil, edilgen konumdadır. Diğer seçeneklerde: C'de 'uyutuldu' → uyu- + -t- (ettirgen) + -ul- (edilgen) + -du → bu da hem ettirgen hem edilgen taşır. Ancak B'deki 'yıktırıldı' fiili de aynı yapıdadır. İki seçenek de uygun görünse de B'de 'mühendisler tarafından' ibaresiyle edilgen yapı ve ettirgenlik açıkça vurgulandığından ve soru 'öznenin etkilendiği' ifadesini kullandığından cevap B'dir.

10. 'Ne zaman geleceğini bilmiyorum.' ve 'Ne zaman geleceksin?' cümleleri yapı bakımından karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Her iki cümlede de 'ne zaman' soru zarfı olarak aynı öge görevini üstlenir.
• B) İlk cümlede 'ne zaman' özne, ikinci cümlede ise zarf tümleci görevindedir.
• C) Her iki cümlede de 'ne zaman' sözcüğü cümle ögesi değil, bağlaç işlevi görür.
• D) İlk cümlede 'ne zaman geleceğini' isim-fiil yan cümlesi nesne, ikinci cümlede 'ne zaman' soru zarfı zarf tümleci görevindedir. ✓
• E) Her iki cümlede de 'ne zaman' zarf tümleci görevindedir.

İki cümle yapısal olarak farklıdır. İkinci cümlede 'Ne zaman geleceksin?' basit soru cümlesidir; 'ne zaman' soru zarfı olup 'geleceksin' yükleminin zarf tümleci görevindedir. İlk cümlede ise 'ne zaman geleceğini bilmiyorum' yapısında 'ne zaman geleceğini' bir isim-fiil yan cümlesidir (geleceğini → isim-fiil + belirtme hâli); bu öbek 'bilmiyorum' yükleminin belirtili nesnesidir. Bu öbek içinde 'ne zaman' soru zarfı iç zarf tümleci olsa da, öbeğin bütünü nesne görevindedir. Dolayısıyla B seçeneği doğrudur: İlk cümlede bütün öbek nesne, ikinci cümlede 'ne zaman' zarf tümleci görevindedir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, sözdizimsel işlevi bakımından ne özne ne nesne ne dolaylı tümleç ne zarf tümleci ne de yüklem olan; yalnızca 'ara söz / dışarıdan ekleme (parantez öge)' niteliği taşımaktadır?

• A) Çocuklar, __sanki__ uzun zamandır beklermiş gibi koşmaya başladı.
• B) Sen __bile__ bu soruya cevap veremezsin.
• C) Adam, __korkuyla__, etrafa bakındı.
• D) Kitabı, __dün__, masanın üzerine bıraktı.
• E) Kardeşim, __tabii ki__, bu teklifi hemen kabul etti. ✓

Dışarıdan ekleme (parantez öge / ara söz) niteliği taşıyan sözcük ya da ifadeler cümlenin hiçbir temel ögesine bağlanmaz; çıkarıldığında cümle anlam ve yapı bakımından tam kalır. B seçeneğinde 'tabii ki' sözcüğü incelendiğinde: 'Kardeşim bu teklifi hemen kabul etti.' cümlesi 'tabii ki' çıkarıldığında tüm anlamını ve yapısal bütünlüğünü korur. 'Tabii ki' ne zarf tümleci ne özne ne nesne ne dolaylı tümleç işlevi görür; yalnızca konuşmacının tutumunu yansıtan bir modalite (kiplik) ifadesidir ve ara söz niteliğindedir. Diğer seçeneklerde: A'da 'sanki' karşılaştırma zarf tümlecinin parçası, C'de 'korkuyla' zarf tümleci, D'de 'bile' pekiştirme edatı, E'de 'dün' zarf tümleci görevindedir. Cevap B'dir.

12. Aşağıdaki cümlede altı çizili sözcük öbeklerinden hangisi yanlış öge adıyla eşleştirilmiştir? 'Yaşlı adam, yıllarca emek verdiği bahçesini torunlarına bırakarak köyden ayrıldı.' A) Yaşlı adam → Özne B) yıllarca emek verdiği → Sıfat fiil grubu (belirtme) C) bahçesini → Belirtili nesne D) torunlarına → Dolaylı tümleç E) köyden ayrıldı → Yüklem

• A) torunlarına → Dolaylı tümleç
• B) köyden ayrıldı → Yüklem
• C) yıllarca emek verdiği → Sıfat fiil grubu (belirtme) ✓
• D) bahçesini → Belirtili nesne
• E) Yaşlı adam → Özne

'yıllarca emek verdiği' ifadesi, 'bahçesini' sözcüğünü niteleyen bir sıfat fiil (ortaç) grubudur. Ancak bu öbek tek başına bir cümle ögesi değildir; 'bahçesini' sözcüğünün sıfatı konumunda olup onu nitelendirerek belirtili nesnenin parçasını oluşturur. Seçenekte bu öbek bağımsız bir öge gibi, üstelik 'belirtme' gibi var olmayan bir öge adıyla verilmiştir; bu nedenle eşleştirme yanlıştır. Diğer eşleştirmeler doğrudur.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne hem gizli hem de sıfat fiil grubunun içinde çakışık biçimde yer almaktadır? A) Gelen mektupları okuyarak saatlerce oturdu. B) Çocuklar, bahçede oynarken yağmura yakalandı. C) Aldığı karardan pişman olan adam sessizce odadan çıktı. D) Kitaplarını toplayan öğrenci sınıfı terk etti. E) Hava karardıkça sokaklar ıssızlaştı.

• A) Hava karardıkça sokaklar ıssızlaştı.
• B) Aldığı karardan pişman olan adam sessizce odadan çıktı.
• C) Çocuklar, bahçede oynarken yağmura yakalandı.
• D) Gelen mektupları okuyarak saatlerce oturdu. ✓
• E) Kitaplarını toplayan öğrenci sınıfı terk etti.

A seçeneğinde cümlenin öznesi gizlidir (o). 'Gelen mektupları okuyarak' zarf fiil grubunda ise 'mektupları' sıfat fiiliyle nitelenmektedir; asıl gizli özne hem temel yüklemin hem de zarf fiilinin öznesiyle çakışmaktadır, bu çakışma aynı kişiye (gizli 'o') ait olduğundan ortaklaşma söz konusudur. D'de özne 'öğrenci' açıktır ve sıfat fiil grubunun içindeki özneyle de aynı kişiyi gösterir; ancak D'de özne gizli değildir. A, gizlilik ve çakışma koşulunun birlikte sağlandığı tek seçenektir.

14. 'Müdür, sabah toplantısında aldığı notları akşam raporuna geçirmemişti.' Bu cümlede kaç farklı cümle ögesi bulunmaktadır? A) 3 B) 4 C) 5 D) 6 E) 7

• A) 5 ✓
• B) 7
• C) 3
• D) 6
• E) 4

Cümlenin ögeleri şöyle belirlenir: 1) Özne: 'Müdür', 2) Zarf tümleci (zaman): 'sabah toplantısında', 3) Belirtili nesne: 'aldığı notları' ('sabah toplantısında aldığı' sıfat fiil grubu 'notları'yı nitelediğinden tüm öbek nesne işlevi görür), 4) Dolaylı tümleç: 'akşam raporuna', 5) Yüklem: 'geçirmemişti'. Toplam 5 farklı öge bulunmaktadır. 'Sabah toplantısında' ifadesi 'aldığı' sıfat fiilinin zarfı olduğundan ayrı bir zarf tümleci olarak değil, nesnenin iç yapısına ait bir unsur olarak da yorumlanabilir; ancak ÖSYM geleneğinde bu tür ifadeler bağımsız zarf tümleci sayılır ve cevap 5 olarak kabul edilir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç, eylemin anlamına göre 'yönelme' değil 'bulunma' ilişkisi kurmaktadır? A) Çocuk, ağacın dalına tırmandı. B) Kitabı masanın üstüne bıraktı. C) Yarışmacılar pistinde koştu. D) Mektubu arkadaşına gönderdi. E) Hasta, yatağına uzandı.

• A) Kitabı masanın üstüne bıraktı.
• B) Hasta, yatağına uzandı.
• C) Çocuk, ağacın dalına tırmandı.
• D) Yarışmacılar pistinde koştu. ✓
• E) Mektubu arkadaşına gönderdi.

Dolaylı tümleç yönelme (-e), bulunma (-de) veya ayrılma (-den) hâli eklerinden birini alarak eyleme bağlanır. C seçeneğinde 'pistinde' sözcüğü '-de' bulunma hâl ekiyle gelmiş olup eylemin gerçekleştiği yeri bildirmektedir; bu nedenle dolaylı tümleç 'bulunma' ilişkisi kurmaktadır. Diğer seçeneklerdeki dolaylı tümleçler '-e' yönelme hâlindedir (A: dalına, B: üstüne, D: arkadaşına, E: yatağına).

16. 'Kardeşim, benim için saatlerce yağmurda beklemiş.' Bu cümlede 'benim için' öbeğinin cümle içindeki ögesi ve bu ögenin türü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Dolaylı tümleç – yönelme B) Zarf tümleci – amaç zarfı C) Belirtisiz nesne – yalın D) Zarf tümleci – neden/sebep zarfı E) Yüklem – ek eylem

• A) Belirtisiz nesne – yalın
• B) Yüklem – ek eylem
• C) Zarf tümleci – neden/sebep zarfı
• D) Zarf tümleci – amaç zarfı ✓
• E) Dolaylı tümleç – yönelme

'Benim için' öbeği, eylemin ne amaçla ya da kimin için yapıldığını bildiren bir amaç zarfıdır ve cümlede zarf tümleci görevindedir. Bu öbek yönelme hâl ekiyle değil 'için' edatıyla bağlandığından dolaylı tümleç değil; nesne olmadığından da C şıkkı yanlıştır. 'İçin' edatının kurduğu ilişki ÖSYM'de 'amaç' bildirdiği için B doğrudur. D yanlıştır çünkü sebep bildiren zarflar genellikle '-den, -den dolayı, -den ötürü' gibi yapılarla kurulur; 'için' genellikle amacı işaret eder.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, hem kip hem de kişi bakımından bileşik çekimlidir ve bu yüklem bir zarf tümleci görevindeki yan cümleyle birlikte kullanılmıştır? A) Ders çalıştığı için sınavda başarılı olmuş olmalı. B) Eve gelince bize haber ver. C) Yemekten önce elleri yıkamak gerekir. D) Kitabı okuyan çocuk sessizce ağladı. E) O kadar yorulmuştu ki gözlerini açamıyordu.

• A) O kadar yorulmuştu ki gözlerini açamıyordu.
• B) Kitabı okuyan çocuk sessizce ağladı.
• C) Ders çalıştığı için sınavda başarılı olmuş olmalı. ✓
• D) Yemekten önce elleri yıkamak gerekir.
• E) Eve gelince bize haber ver.

A seçeneğinde yüklem 'olmuş olmalı' biçimindedir: 'olmuş' geçmiş zaman kipiyle 'olmalı' gereklilik kipi birleşerek bileşik zamanlı kip yapmış; kişi ise üçüncü tekil (gizli) olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla yüklem hem kip hem kişi bakımından bileşik çekimlidir. Aynı cümlede 'ders çalıştığı için' öbeği, eylemin sebebini bildiren zarf tümleci işlevi gören yan cümledir. Diğer seçeneklerde ya yüklem bileşik çekimli değildir ya da zarf tümleci niteliğinde yan cümle bulunmamaktadır.

18. 'Her gün aynı yolda yürüyen bu ihtiyar, şehrin en tenha sokaklarına bile alışmıştı.' Bu cümlede belirtili nesne ile dolaylı tümleç arasındaki farkı ortaya koyan dilbilgisel ölçüt aşağıdakilerin hangisinde doğru açıklanmıştır? A) Belirtili nesne özneyi etkilerken dolaylı tümleç yüklemi etkiler. B) Belirtili nesne '-i' hâl ekiyle, dolaylı tümleç '-e/-de/-den' hâl ekleriyle kurulur ve ikisi de yüklemin zorunlu ya da isteğe bağlı tamamlayıcısıdır. C) Belirtili nesne her zaman somut varlıkları, dolaylı tümleç ise soyut kavramları karşılar. D) Belirtili nesne yüklemden önce, dolaylı tümleç yüklemden sonra gelir. E) Belirtili nesne yalnızca geçişli eylemlerle, dolaylı tümleç yalnızca geçişsiz eylemlerle kullanılır.

• A) Belirtili nesne '-i' hâl ekiyle, dolaylı tümleç '-e/-de/-den' hâl ekleriyle kurulur ve ikisi de yüklemin zorunlu ya da isteğe bağlı tamamlayıcısıdır. ✓
• B) Belirtili nesne özneyi etkilerken dolaylı tümleç yüklemi etkiler.
• C) Belirtili nesne yalnızca geçişli eylemlerle, dolaylı tümleç yalnızca geçişsiz eylemlerle kullanılır.
• D) Belirtili nesne yüklemden önce, dolaylı tümleç yüklemden sonra gelir.
• E) Belirtili nesne her zaman somut varlıkları, dolaylı tümleç ise soyut kavramları karşılar.

Belirtili nesne '-i' belirtme hâl ekiyle kurulur ve geçişli eylemlerde eylemin doğrudan etkilediği varlığı gösterir. Dolaylı tümleç ise '-e (yönelme), -de (bulunma), -den (ayrılma)' hâl ekleriyle ya da bu anlamları veren edatlarla kurulur. Her ikisi de yüklemin tamamlayıcılarıdır. A yanlıştır çünkü nesne özneyi değil eylemi tamamlar. C yanlıştır; somut/soyut ayrımı bu iki ögeyi belirlemez. D yanlıştır; Türkçede söz dizimi esnektir. E yanlıştır; dolaylı tümleç geçişli eylemlerle de kullanılabilir ('Kitabı ona verdi' cümlesinde hem nesne hem dolaylı tümleç geçişli eylemle kullanılmıştır).

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tek bir sözcük aynı anda hem zarf tümleci hem de özneyle anlam ilişkisi içinde kullanılmıştır (yani yüklemin hem nasıl gerçekleştiğini hem de öznenin niteliğini belirtmektedir)? A) Hızlı araç geçemez bu yoldan. B) Adam, yorgun bir şekilde eve döndü. C) Çocuk, mutlu mutlu koştu. D) Sessiz bir ses duydu uzaktan. E) Güzel haberler bizi neşelendirdi.

• A) Adam, yorgun bir şekilde eve döndü.
• B) Sessiz bir ses duydu uzaktan.
• C) Güzel haberler bizi neşelendirdi.
• D) Çocuk, mutlu mutlu koştu. ✓
• E) Hızlı araç geçemez bu yoldan.

C seçeneğinde 'mutlu mutlu' tekrarlı zarf, yüklem olan 'koştu' eyleminin nasıl gerçekleştiğini (zarf tümleci işlevi) anlatırken aynı zamanda koşan öznenin (çocuğun) ruh halini de yansıtmaktadır. Bu çift yönlü anlam ilişkisi söz konusu sözcüğü hem eylem zarfı hem özne niteleyicisi konumuna taşır. A'da 'hızlı' sıfat işlevindedir. B'de 'yorgun bir şekilde' zarf tümleci işlevini yapar ancak özneyi doğrudan nitelendiren bir sıfat değildir. D ve E'de ise benzer çift yönlü ilişki kurulmamaktadır.

20. 'Sınıfın en zeki öğrencisinin bile çözemediği bu problem, herkesi şaşırttı.' Bu cümlede özne kaç sözcükten oluşmaktadır? A) 4 B) 5 C) 6 D) 7 E) 8

• A) 7 ✓
• B) 8
• C) 5
• D) 6
• E) 4

Cümlenin öznesi 'bu problem' değil, tüm 'sıfat fiil grubu + isim' yapısıdır: 'Sınıfın en zeki öğrencisinin bile çözemediği bu problem'. Bu öbek yüklem olan 'şaşırttı' eyleminin öznesidir. Sözcükler tek tek sayıldığında: 1-Sınıfın, 2-en, 3-zeki, 4-öğrencisinin, 5-bile, 6-çözemediği, 7-bu, 8-problem → 8 sözcük eder. Ancak ÖSYM tarzı analizde 'en zeki' bir öbek sayılıp 7 sözcük olarak da kabul edilebilir; soru bu tartışmalı noktayı test etmektedir. Standart sözcük sınırları korunduğunda (her yazım birimi ayrı sözcük) özne 8 sözcüklüdür; E doğrudur.

21. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilen cümle, yüklem dışında hiçbir zorunlu öge bulundurmayan (yani tüm diğer ögelerin isteğe bağlı/zarf tümleci niteliğinde olduğu) bir yapıya sahiptir? A) Çocuk düştü. B) Ona mektup yazdım. C) Ev yandı. D) Uzaktan trenlerin sesini duyuyordu. E) Dün gece çok sert yağmur yağdı.

• A) Çocuk düştü.
• B) Dün gece çok sert yağmur yağdı. ✓
• C) Uzaktan trenlerin sesini duyuyordu.
• D) Ona mektup yazdım.
• E) Ev yandı.

E seçeneğinde 'yağdı' yüklemi doğa olayı bildiren bir eylemdir ve özne doğa güçleri tarafından sağlandığından gizlidir ya da öznesiz kabul edilir. 'Dün gece' zaman zarfı, 'çok sert' derece zarfı, 'yağmur' ise belirtisiz nesne değil zarf tümlecine yakın bir sözcük olarak yorumlanır (yağmur yağmak → yağmur, eylemin türünü belirtir, nesne değildir). Böylece yüklem dışındaki tüm ögeler isteğe bağlıdır. A ve C'de 'çocuk/ev' zorunlu öznedir. B'de 'ona' zorunlu dolaylı tümleç, D'de 'sesini' zorunlu nesnedir. E tek seçenektir.

22. 'Arkadaşlarının kendisini bırakıp gittiğini öğrenince içi burkuldu.' Bu cümlede aşağıdaki ögelerden hangisi yoktur? A) Özne B) Nesne C) Zarf tümleci D) Dolaylı tümleç E) Yüklem

• A) Nesne
• B) Yüklem
• C) Özne
• D) Dolaylı tümleç ✓
• E) Zarf tümleci

Cümleyi çözümleyelim: Yüklem → 'burkuldu'. Özne → 'içi' (gizli özne 'onun' + iyelik: 'içi'). Nesne → 'Arkadaşlarının kendisini bırakıp gittiğini' (isim fiil cümlesi, '-i' ekiyle belirtili nesne). Zarf tümleci → 'öğrenince' (zaman/koşul bildiren zarf fiil). Dolaylı tümleç → cümlede '-e/-de/-den' hâl ekiyle ya da edatla kurulmuş bir öge bulunmamaktadır. Dolayısıyla cümlede dolaylı tümleç yoktur.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne ile yüklem arasındaki kişi-sayı uyumsuzluğu, Türkçenin dilbilgisel bir kuralına dayanmaktadır ve bu nedenle yanlış sayılmaz? A) Öğrenciler derse geç geldi. B) Biz onu hiç görmedik. C) Kitaplar rafta duruyor. D) Sen ve ben bu işi birlikte yapalım. E) Onlar konuştu, biz sustuk.

• A) Sen ve ben bu işi birlikte yapalım.
• B) Öğrenciler derse geç geldi. ✓
• C) Kitaplar rafta duruyor.
• D) Onlar konuştu, biz sustuk.
• E) Biz onu hiç görmedik.

Türkçede insan dışı varlıkları ve insan topluluklarını karşılayan çoğul özneler, yüklemde tekil çekim alabilir; bu kurala 'öge uyumsuzluğu kuralının istisnası' ya da 'topluluk anlamı' denir. A seçeneğinde 'öğrenciler' çoğul özneye karşın yüklem 'geldi' tekil üçüncü şahıs çekimindedir; bu Türkçede kabul gören standart bir yapıdır. B'de 'biz' ile 'görmedik' birinci çoğul şahıs olarak uyumludur, uyumsuzluk yoktur. C'de 'kitaplar' insan dışı varlık olduğundan tekil çekim kurala uygundur (doğrudur ama A'yı sorgulamak için karşılaştırma gerekir). D'de 'sen ve ben' → 'yapalım' birinci çoğul şahıs olarak dilbilgisel uyum içindedir. Soruda özne-yüklem 'uyumsuzluğunun kural gereği kabul edildiği' yapı A'dır.

24. 'Bütün gece yanan ışıkların altında çalışan işçiler, sabahın ilk ışıklarıyla birlikte fabrikayı terk etti.' Bu cümlede birden fazla sıfat fiil (ortaç) grubu bulunmaktadır. Bu grupların sayısı ve cümle içindeki işlevleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? A) 1 sıfat fiil grubu – özneyi niteler B) 2 sıfat fiil grubu – biri özneyi, biri nesneyi niteler C) 2 sıfat fiil grubu – ikisi de özneyi niteler D) 3 sıfat fiil grubu – biri özneyi, biri dolaylı tümleci, biri nesneyi niteler E) 2 sıfat fiil grubu – biri dolaylı tümleci, biri özneyi niteler

• A) 2 sıfat fiil grubu – ikisi de özneyi niteler
• B) 2 sıfat fiil grubu – biri özneyi, biri nesneyi niteler
• C) 1 sıfat fiil grubu – özneyi niteler
• D) 2 sıfat fiil grubu – biri dolaylı tümleci, biri özneyi niteler ✓
• E) 3 sıfat fiil grubu – biri özneyi, biri dolaylı tümleci, biri nesneyi niteler

Cümlede iki sıfat fiil grubu vardır: 1) 'Bütün gece yanan' → 'ışıkların' sözcüğünü niteleyen sıfat fiil grubu; 'ışıkların altında' bir dolaylı tümleç/zarf konumundadır ve bu grubun unsuru olan 'ışıkların'ı niteler. 2) 'çalışan' → 'işçiler' sözcüğünü niteleyen sıfat fiil; 'işçiler' cümlenin öznesidir. Dolayısıyla birinci sıfat fiil grubu dolaylı tümlecin içindeki bir ismi (ışıklar), ikinci sıfat fiil ise özneyi (işçiler) nitelemektedir. E doğrudur.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtisiz nesne, cümleden çıkarıldığında yüklemin anlamı temel olarak değişmez; oysa diğerlerinde nesnenin çıkarılması yüklemin anlamını ya da geçişlilik özelliğini doğrudan etkiler? A) Bahçede çiçek ekti. B) Eline kalemi aldı. C) Sabahları gazete okuyor. D) Her gün yüz kelime ezberler. E) Arkadaşına kitap getirdi.

• A) Arkadaşına kitap getirdi.
• B) Her gün yüz kelime ezberler.
• C) Eline kalemi aldı.
• D) Sabahları gazete okuyor. ✓
• E) Bahçede çiçek ekti.

C seçeneğinde 'gazete okuyor' yapısındaki 'gazete' belirtisiz nesnedir. Ancak 'okumak' eylemi nesnesiz kullanıldığında da ('Sabahları okuyor') temel anlamını korur; dinleyici eylemi anlayabilir. B'de 'kalemi' belirtili nesnedir ve çıkarılması büyük anlam boşluğu yaratır. A'da 'çiçek' çıkarılırsa 'ekti' eyleminin anlamı bağlamsız kalır. D'de '100 kelime' çıkarılırsa 'ezberler' anlamını büyük ölçüde yitirir. E'de 'kitap' çıkarılırsa 'getirdi' anlamını korur görünse de nesneli kullanım beklenir. C, nesne kaldırıldığında eylem anlamını en az yitiren seçenektir.