TURKCE - cumlede anlam (Bölüm 7)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'karşılaştırma' anlamı yoktur?

• A) Toplantı öngörüldüğünden erken bitti.
• B) Kış ayları yaz aylarından daha uzun sürer.
• C) Bu sınıftaki öğrenciler geçen yılkilerden çalışkandır.
• D) Sabah kalktı, kahvaltısını yaptı ve işe gitti. ✓
• E) Büyük şehirler köylere göre daha kalabalıktır.

E seçeneğinde birbirini izleyen eylemler sıralanmakta, herhangi bir karşılaştırma yapılmamaktadır. A seçeneğinde 'göre daha', B seçeneğinde örtülü karşılaştırma, C seçeneğinde 'daha uzun', D seçeneğinde 'öngörüldüğünden' yapılarıyla karşılaştırma anlamı verilmiştir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlam belirsizliği' (çok anlamlılık) söz konusudur?

• A) Pencereyi kapattı ve uyudu.
• B) Kitabı masanın üzerine bıraktı.
• C) Köpek bahçede koşuyor.
• D) Çocuk okuldan eve geldi.
• E) Öğretmen öğrencileri seven biridir. ✓

C seçeneğindeki 'öğretmen öğrencileri seven biri' ifadesi iki türlü anlaşılabilir: öğretmenin öğrencileri sevmesi ya da öğrencilerin öğretmeni sevmesi. Bu yapı, Türkçede özne belirsizliğinden kaynaklanan bir anlam çokluğu yaratmaktadır. Diğer seçeneklerde anlam açık ve tek yönlüdür.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'sebep-sonuç' ilişkisi vardır?

• A) Tatile gitmeyi düşünüyor ama karar veremedi.
• B) Kitabı okuyunca çok etkilendi.
• C) Sağlam beslendiği için hastalıklara direnci yüksekti. ✓
• D) Eve geldiğinde kapılar zaten kapanmıştı.
• E) Akşam oldu, hava karardı.

B seçeneğinde 'sağlam beslenme' sebebin, 'hastalıklara direncin yüksek olması' ise sonucun ifadesidir. '-diği için' bağlacı sebep-sonuç ilişkisinin en belirgin göstergesidir. A seçeneğinde zaman-sıra, C seçeneğinde art ardalık, D seçeneğinde karşıtlık, E seçeneğinde eş zamanlılık anlamı bulunmaktadır.

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'istek' anlamı taşımaktadır?

• A) Hava güzel olursa pikniğe gideceğiz.
• B) Kitabı dün akşam bitirdi.
• C) Bugün çok yorulduğundan erken uyudu.
• D) Yarın mutlaka bu işi bitirmelisin.
• E) Keşke o toplantıya gitseydim. ✓

'Keşke' sözcüğü Türkçede gerçekleşmemiş ya da gerçekleşmesi zor durumlara duyulan isteği ve pişmanlığı ifade eder. B seçeneğinde konuşan kişi geçmişte yapamadığı bir şeyi yapmayı istediğini belirtmektedir. A seçeneğinde zorunluluk, D seçeneğinde koşul, C ve E'de bildirme anlamı vardır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sözcük kendi anlamı dışında bir anlamda kullanılmamıştır?

• A) Ekonomi giderek çöküyor.
• B) Sözleri kalbime ok gibi saplandı.
• C) Sıcak bir çorba içti. ✓
• D) Komşunun çocuğu çok tatlı.
• E) Masanın bacağı kırılmış.

E seçeneğinde 'sıcak' sözcüğü gerçek anlamıyla, yani ısısı yüksek olan bir çorba için kullanılmaktadır; mecaz anlam yoktur. A'da 'saplandı' (elem verdi), B'de 'çöküyor' (kötüye gidiyor), C'de 'bacak' (masanın ayağı → insan organı adının mecaza aktarımı), D'de 'tatlı' (güzel, sevimli) sözcükleri mecaz ya da terim anlam taşımaktadır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'olasılık' anlamı taşıyan bir kullanım vardır?

• A) Annem pazardan meyve aldı.
• B) Hava bulutlu; yağmur yağabilir. ✓
• C) Ödevini zamanında teslim etti.
• D) Bu gece erken yatacak.
• E) Toplantı saat üçte başladı.

C seçeneğindeki 'yağabilir' ifadesi '-ebil-' kipiyle olasılık anlamı taşımaktadır; yağmurun yağıp yağmayacağı kesin değil, mümkün görünmektedir. A seçeneğindeki '-acak' gelecek zaman kesinliği bildirir. B, D ve E seçeneklerinde ise kesin ve gerçekleşmiş olgular bildirilmektedir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'abartma' sanatı yapılmıştır?

• A) Sonbaharda yapraklar sararır ve dökülür.
• B) Geçen yıl çok yağmur yağdı.
• C) Bu yolu yüz kere anlattım, artık bil artık. ✓
• D) Kardeşim benden iki yaş küçüktür.
• E) Sabahları erken kalkmayı severim.

'Yüz kere anlattım' ifadesinde gerçek bir sayı söz konusu değildir; konuşmacı anlatma eylemini olduğundan çok göstererek abartma yapmıştır.

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisi dolaylı bir şikâyet bildirmektedir?

• A) Sınavda başarılı olman için çalışmalısın.
• B) Bugün hava çok güzel, dışarı çıksak iyi olur.
• C) Bu sokağın kaldırımları çok bozuk. ✓
• D) Kitabı bitirince bana ver.
• E) Marketten ekmek alabilirsin.

'Bu sokağın kaldırımları çok bozuk' cümlesi açıktan bir şikâyet bildirmeden, konunun kötü durumunu ifade ederek dolaylı yoldan şikâyeti dile getirmektedir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'geçmek' sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) Sınıftan sınıfa geçmek için çok çalıştı. ✓
• B) Tren köprüden geçti.
• C) Çocuklar sokaktan geçerken güldüler.
• D) Araç kavşaktan geçti.
• E) Yolcu kapıdan geçti.

'Sınıftan sınıfa geçmek' ifadesinde 'geçmek' sözcüğü fiziksel bir hareketi değil, eğitimde bir üst düzeye yükselmeyi anlatan mecaz bir kullanımdır.

10. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde koşul anlamı vardır?

• A) Çok çalıştığı için sınavı kazandı.
• B) Toplantıya katılmak istedi ama gidemedi.
• C) Dün sabahtan beri yağmur yağıyor.
• D) Kitabı okuyunca bir şeyler öğrenirsin. ✓
• E) Güneş battıktan sonra hava soğudu.

'Kitabı okuyunca bir şeyler öğrenirsin' cümlesinde 'okuyunca' zaman zarfı burada bir koşul bildirmekte; kitabı okuma eylemi gerçekleşirse öğrenme olacağı anlatılmaktadır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'pişmanlık' anlamı yoktur?

• A) Artık bu konuda karar verdim, geriye dönmem. ✓
• B) Ah, şu kararı vermeyebilirdim.
• C) Oysa farklı bir yol seçebilirdim.
• D) Keşke o gün oraya gitmeseydim.
• E) Ne oldu da bu karara vardım, anlayamıyorum.

'Artık karar verdim, geriye dönmem' cümlesi kararlılık ve kesinlik bildirir; pişmanlık değil, aksine aldığı kararın arkasında durma anlamı taşır.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'deyim' kullanılmıştır?

• A) Kitabı çantama koydum.
• B) Hava bugün çok sıcak.
• C) Arkadaşı onu eli boş bıraktı. ✓
• D) Sınavdan önce çok uyudum.
• E) Bu haberi duymak benim çok işime geldi.

'Eli boş bırakmak' deyim niteliğinde kalıplaşmış bir ifadedir; 'bir kimseye beklediği yardımı ya da karşılığı vermemek' anlamını taşımaktadır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'zaman' anlamı öne çıkmaktadır?

• A) Evden çıkarken yağmur başladı. ✓
• B) Bu işi sana verdiğimde memnun olmadın.
• C) Çalıştığı için başarılı oldu.
• D) Sınavı geçmek istiyorsan çalışmalısın.
• E) Yorgun olmasına karşın çalışmaya devam etti.

'Evden çıkarken yağmur başladı' cümlesinde iki eylemin aynı anda gerçekleştiği, yani 'çıkma' ve 'yağmurun başlaması' eylemlerinin eş zamanlı olduğu vurgulanmaktadır; cümlede zaman anlamı öne çıkmaktadır.

14. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde bir öneri söz konusudur?

• A) Yarın toplantı var.
• B) Dışarısı çok soğuk, üşütme kendini. ✓
• C) Geçen hafta tatile gittik.
• D) Sınav üç gün sonradır.
• E) Bu ay projemizi teslim etmedik.

'Üşütme kendini' ifadesi, uyarı niteliğinde bir öneri içermektedir. Konuşmacı karşısındakine bir şey yapmamasını tavsiye etmektedir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'karşılaştırma' anlamı vardır?

• A) Bu şehirde uzun yıllar yaşadım.
• B) Sabah erken kalktım.
• C) Dün çok yoruldum.
• D) Kardeşim benden daha hızlı koşuyor. ✓
• E) Bu kitap hem ucuz hem de kaliteli.

'Kardeşim benden daha hızlı koşuyor' cümlesinde 'daha' sözcüğüyle iki kişi arasında açık bir karşılaştırma yapılmaktadır.

16. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'olasılık' bildiren bir ifade kullanılmıştır?

• A) Sınav sonuçları açıklandı.
• B) Dün okula gittim.
• C) Toplantı saat üçte başladı.
• D) Yarın kesinlikle gelecek.
• E) Bugün belki yağmur yağabilir. ✓

'Belki' ve '-ebilir' eki bir arada kullanılarak olasılık bildirilmiştir. Bu cümlede yağmurun yağıp yağmayacağı kesin değil, olası bir durum olarak sunulmuştur.

17. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde anlatılanların gerçekleşmediği anlaşılmaktadır?

• A) Tatile gitmeyi çok isterdim ama param yoktu. ✓
• B) Bu ay çok kitap okudum.
• C) Sabah erkenden yola çıktık.
• D) Sınava girdim ve başarıyla geçtim.
• E) Arkadaşıma yardım ettim.

'Tatile gitmeyi çok isterdim ama param yoktu' cümlesinde 'ama' bağlacı ve geçmiş zaman koşul kipi (-rdim) tatile gitme isteğinin gerçekleşmediğini açıkça ortaya koymaktadır.

18. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'neden-sonuç' ilişkisi vardır?

• A) Sınava girdi ya da eve gitti.
• B) Ya erken gel ya da toplantıyı kaçır.
• C) Hava güzeldi, biz de pikniğe gittik. ✓
• D) Bu kitabı oku, o kitabı da oku.
• E) Hem çalıştı hem de dinlendi.

'Hava güzeldi, biz de pikniğe gittik' cümlesinde havanın güzel olması (neden), pikniğe gitme eylemini (sonuç) doğurmuştur. Cümleler arasında neden-sonuç ilişkisi kurulmaktadır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük gerçek anlamıyla kullanılmıştır? 'Sanatçının yeni albümü eleştirmenler tarafından sert bir dille karşılandı.'

• A) Bu haberin ardından piyasalar sert bir düşüş yaşadı.
• B) Komutan astlarına sert bir uyarıda bulundu.
• C) Rakip takımın sert oyunu maçı gölgeledi.
• D) Soğuk ve sert bir rüzgar eserek dalları kırdı. ✓
• E) Ahşap zemin oldukça sert bir malzemeden yapılmıştı.

Soruda verilen cümlede 'sert' sözcüğü mecaz anlamda (acı, keskin, eleştirel) kullanılmıştır. Seçeneklerde A'da 'ani ve keskin' (mecaz), B'de maddenin fiziksel özelliği olup gerçek anlama yakın görünse de örnekteki ile kıyaslandığında E seçeneği tam gerçek anlamla örtüşmektedir. C'de 'katı, toleranssız' (mecaz), D'de 'acımasız, kaba' (mecaz) anlamları mevcuttur. E seçeneğinde 'sert rüzgar' ifadesi doğrudan havanın fiziksel şiddetini tanımladığından gerçek anlamda kullanılmıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'anlam belirsizliği' yoktur?

• A) Kitabı okumayı seven çocuklar başarılı olur.
• B) Ahmet ile Mehmet dün buluştu ve o çok sevinçliydi.
• C) Müdür, öğretmenlerle görüşen velileri toplantıya çağırdı.
• D) Kardeşimin arkadaşı olan öğrenci ödül aldı. ✓
• E) Güzel bir bahçede oturuyordu.

A'da 'öğretmenlerle görüşen' sıfat tamlaması belirsizdir; 'velileri mi yoksa müdürü mü öğretmenlerle görüştü?' sorusu yanıtsız kalır. B'de 'okumayı seven' öznesinin kim olduğu, C'de 'o' zamirinin kime işaret ettiği, D'de ise 'güzel'in bahçeye mi, başka bir unsura mı ait olduğu belirsizdir. E seçeneğinde özne ve nesne ilişkileri açık biçimde kurulmuş olup herhangi bir anlam karmaşası yoktur.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'abartma (mübalağa)' sanatı yapılmıştır?

• A) Gözlerinden akan yaşlar yüreğimi dağladı.
• B) Çocuğun gülüşü herkesi mutlu etti.
• C) Sesinin tonu beni derin düşüncelere daldırdı.
• D) O gün öyle bir yağmur yağdı ki seller gökyüzünden indi. ✓
• E) Yaşlı adam usulca yürüyerek bahçeye çıktı.

Mübalağa (abartma), gerçekte mümkün olmayan ya da gerçeği aşan ifadelerle anlatımı güçlendirme sanatıdır. B seçeneğindeki 'seller gökyüzünden indi' ifadesi gerçekte yaşanması mümkün olmayan bir durumu tasvir etmekte, yağmurun yoğunluğunu abartılı biçimde anlatmaktadır. Diğer seçeneklerde böyle bir abartma öğesi bulunmamaktadır.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'dolaylı anlatım' söz konusudur?

• A) "Bu yolu bir daha yürümeyeceğim" dedi ve döndü.
• B) "Yarın gelemem" dedi, üzgün görünüyordu.
• C) Öğretmen, sınavın ertelendiğini sınıfa duyurdu. ✓
• D) "Sizi çok özledim" diye bağırdı.
• E) "Nereye gidiyorsun?" diye sordu arkadaşı.

Dolaylı anlatım (aktarma), bir kişinin söylediklerinin tırnak işareti kullanılmadan ve söyleyen kişinin bakış açısından aktarılmasıdır. B seçeneğinde öğretmenin sözleri tırnak içine alınmadan, 'sınıfa duyurdu' fiiliyle dolaylı biçimde aktarılmıştır. A, C, D ve E seçeneklerinde ise tırnak içinde doğrudan alıntıya başvurulmuş, yani doğrudan anlatım kullanılmıştır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'koşul-sonuç' ilişkisi kurulmuştur?

• A) Ya erken geleceksin ya da seni beklemeyeceğim.
• B) Ne zaman uyku bastırsa kahve içer. ✓
• C) Güzel hava sayesinde piknik yapılabildik.
• D) Hem yorgundu hem de aç kalmıştı.
• E) Çalışmasına rağmen sınavı geçemedi.

Koşul-sonuç ilişkisinde bir durum ya da eylem, başka bir durumu ya da eylemi zorunlu kılar veya doğurur. B seçeneğinde 'uyku bastırmak' koşulu gerçekleştiğinde 'kahve içmek' sonucu ortaya çıkmaktadır; bu bir koşul-sonuç bağıntısıdır. A'da 'karşıtlık/zıtlık', C'de 'birliktelik/ekleme', D'de 'sebep-sonuç', E'de ise 'ya...ya da' yapısıyla 'seçenek/alternatif' ilişkisi kurulmuştur.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'amaç' anlamı taşıyan bir yan cümle vardır?

• A) Yorgun olmasına karşın çalışmaya devam etti.
• B) Sağlığını korumak amacıyla her sabah yürüyüş yapıyor. ✓
• C) O konuşurken herkes derin bir sessizliğe büründü.
• D) Hava soğuduğu için evde kaldık.
• E) Yağmur dinince dışarı çıkacağız.

Amaç cümleleri, temel eylemin hangi hedef ya da niyet doğrultusunda gerçekleştirildiğini belirtir. B seçeneğinde 'sağlığını korumak amacıyla' ifadesi yürüyüş yapmanın gerekçesini değil amacını ortaya koymaktadır. A'da sebep-sonuç ('için'), C'de karşıtlık ('karşın'), D'de zaman ('iken'), E'de ise zaman/koşul ('ince') ilişkisi bulunmaktadır.

25. Aşağıdaki cümlelerden hangisi anlamca ötekilerden farklıdır?

• A) Hiç kimse onu başarılı bulmuyordu.
• B) Kimse onun başarılı olacağını düşünmüyordu.
• C) Onun başarısız kalacağı herkesçe bilinir bir gerçekti.
• D) Bu işte başarısız olacağını herkes biliyordu.
• E) Herkes onun bu işte tutunabileceğine inanıyordu. ✓

A, B, D ve E seçeneklerinin tamamı 'kişinin başarısız olacağına dair genel bir kanı bulunduğu' anlamını taşımakta, birbirini desteklemektedir. C seçeneği ise tam tersi bir anlam taşımakta; 'herkesin onun başarılı olacağına inandığını' belirtmektedir. Bu nedenle C, anlamca diğerlerinden ayrılmaktadır.