TURKCE - fiil catisi (Bölüm 4)

1. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde verilen fiil çatısı analizi doğrudur?

• A) 'Tartışıldı' → işteş + edilgen çatı (tartış + ıl + dı) ✓
• B) 'Kesişti' → dönüşlü çatı (kes + iş + ti)
• C) 'Hazırlandı' → ettirgen çatı (hazırla + n + dı)
• D) 'Sevildi' → dönüşlü çatı (sev + il + di)
• E) 'Güldürdü' → işteş çatı (gül + dür + dü)

A'da 'sevildi' fiili 'sev-il-di' biçiminde edilgen çatıdadır, dönüşlü değil. B'de 'güldürdü' fiili 'gül-dür-dü' biçiminde ettirgen çatıdadır, işteş değil. D'de 'kesişti' fiili 'kes-iş-ti' biçiminde işteş çatıdadır, dönüşlü değil. E'de 'hazırlandı' fiili 'hazırla-n-dı' biçiminde dönüşlü çatıdadır, ettirgen değil. C seçeneğinde ise 'tartışıldı' fiili 'tartış-ıl-dı' biçiminde doğru çözümlenmektedir: '-ş-' işteş eki (tartış-) üzerine '-ıl-' edilgen eki getirilmiş, yani hem işteş hem de edilgen çatı özellikleri birlikte kullanılmıştır. Bu çatı yığılması 'tartışma eyleminin (işteş) pasif bir tümce yapısıyla (edilgen) aktarılmasını' sağlamaktadır.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen çatılı fiil, ettirgenlik değil olasılık ya da izin anlamı kazanmıştır?

• A) Doktor hastayı başka kliniğe sevk ettirdi.
• B) Müdür toplantıyı sekretere yaptırdı.
• C) Öğretmen ödev yazdırdı.
• D) Anne çocuğu uyuttu.
• E) Bu kapı kolayca açtırılır. ✓

Ettirgen çatıda temel anlam, öznenin eylemi bir aracı aracılığıyla yaptırmasıdır. A, B, C ve E'de bu anlam açıkça mevcuttur. D seçeneğinde 'açtırılır' fiili 'aç-tır-ıl-ır' biçiminde hem ettirgen hem de edilgen ek almıştır. Ancak bu cümlede 'Bu kapı kolayca açtırılır' ifadesi, gerçek anlamda birine bir şey yaptırma değil; 'bu kapı kolayca açılabilir, açılması mümkündür' biçiminde bir olasılık/kolaylık anlamı taşımaktadır. Dolayısıyla ettirgen ek burada gerçek ettirgenlik işlevini yitirmiş, kalıplaşmış bir kullanım içinde olasılık-kolaylık anlamına kaymıştır. Bu, ettirgen çatının anlam kayması yaşadığı nadir örneklerden biridir.

3. Bir fiilin çatısını belirlemede en güvenilir yöntem yapısal çözümleme yapmaktır. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde yapısal çözümleme ile anlam çözümlemesi birbirini çelişir biçimde verilmiştir?

• A) 'Koşturuldu': Yapı → ettirgen+edilgen / Anlam → biri koşturma eylemini yaptı ✓
• B) 'Yıkandı': Yapı → dönüşlü (yıka+n+dı) / Anlam → edilgen olabilir
• C) 'Dövüştü': Yapı → işteş (döv+üş+tü) / Anlam → karşılıklı eylem
• D) 'Sevdirildi': Yapı → ettirgen+edilgen / Anlam → birinin sevmesi sağlandı ve bu işlem edilgen aktarıldı
• E) 'Giydirildi': Yapı → ettirgen+edilgen / Anlam → giydirme işlemi yapıldı

'Koşturuldu' fiili 'koş-tur-ul-du' biçiminde ettirgen (-tur-) ve edilgen (-ul-) eklerini almıştır. Yapısal çözümleme doğrudur: ettirgen + edilgen çatı yığılması mevcuttur. Ancak D seçeneğindeki anlam çözümlemesi 'biri koşturma eylemini yaptı' biçiminde verilmiştir. Bu yanlıştır çünkü edilgen çatıda öznenin eylemi bizzat yapması söz konusu değildir; aksine 'koşturuldu' cümlesinde özne eylemin üzerinde gerçekleştiği varlıktır, eylemi yapan (ettirgenin kaynağı olan özne) belirsizdir ya da arka plandadır. Doğru anlam çözümlemesi 'birisine koşturma işlemi yaptırıldı' ya da 'koşturma eylemi edilgen biçimde aktarıldı' olmalıydı. Yapı ile anlam arasındaki bu çelişki D'yi doğru seçenek yapmaktadır.

4. Aşağıdaki cümle gruplarından hangisinde her iki cümledeki fiilin çatısı da aynıdır?

• A) İki takım karşılaştı. / Duvarlar yıkıldı.
• B) Duvarlar boyadı. / Kumaş yıkandı.
• C) Çocuklar güldürüldü. / Hastalar taşıtıldı.
• D) Adam kendini savundu. / Kapı kapandı.
• E) Çiçekler solduruldu. / Raporlar imzalatıldı. ✓

A seçeneğinde her iki fiil de ettirgen + edilgen (çatı yığılması) yapısındadır: 'solduruldu' = sol-dur-ul-du (ettirgen+edilgen), 'imzalatıldı' = imzala-t-ıl-dı (ettirgen+edilgen). Her iki cümlede de aynı çatı yapısı mevcuttur. B'de 'boyadı' etken geçişli, 'yıkandı' dönüşlü/edilgen — çatılar farklı. C'de 'güldürüldü' ettirgen+edilgen, 'taşıtıldı' ettirgen+edilgen olduğu için aynı görünse de bu seçenek A ile birlikte değerlendirildiğinde A'nın daha kesin eşleşme sunduğu görülür; C'yi incelediğimizde 'hastalar taşıtıldı' cümlesinde 'taşı-t-ıl-dı' yapısı da ettirgen+edilgendir ve aynıdır. Ancak şıklar arasında KPSS mantığıyla en güçlü ve hatasız eşleşme A'da gerçekleşmektedir. D ve E'de ise çatılar açıkça farklıdır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem etken hem de edilgen anlamı barındıran bir fiil yapısı kullanılmıştır?

• A) Mektup sabah postacı tarafından getirildi.
• B) Kitaplar raftan alındı.
• C) Çamaşırlar balkonda kurutuluyor.
• D) Bu kapı kolayca açılır. ✓
• E) Yemek masaya konuldu.

'Bu kapı kolayca açılır.' cümlesinde 'açılır' fiili hem 'kapının kendiliğinden açılma' özelliğini (dönüşlülük) hem de 'birinin kapıyı açması' eylemini (edilgenlik) çağrıştırmaktadır. Bu tür fiiller 'orta çatı' olarak da değerlendirilir; yani cümle hem etken hem edilgen yoruma kapı açar. Diğer seçeneklerde ise anlam açık biçimde ya etkendir ya da edilgendir, iki yorum aynı anda mümkün değildir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından bir çelişki vardır?

• A) Ahmet kendini aynada seyretti.
• B) Çocuklar bahçede koşuşturdu.
• C) Öğretmen tahtaya formülü yazdı.
• D) Askerler düşmana saldırıldı. ✓
• E) Annem bana güzel bir elbise dikti.

'Askerler düşmana saldırıldı.' cümlesinde çatı çelişkisi vardır. 'Saldır-' fiili etken ve geçişsiz bir fiildir; geçişsiz fiillere edilgen çatı eki getirildiğinde ortaya anlamsal çelişki ya da özne belirsizliği çıkar. Burada 'askerler' hem özne gibi hem de edilgen yapıda nesne gibi algılanmakta, bu da çatı çelişkisi doğurmaktadır. Gerçek edilgen cümlede öznenin eylemden etkilenmesi gerekir; oysa 'saldır-' fiilinin nesneye yönelim bildirmesi bu yapıyı anlamsal olarak sorunlu kılar.

7. Aşağıdaki seçeneklerde verilen fiil kökü ve eklerin oluşturduğu çatı değerlendirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) 'Dövül-' → edilgen çatı
• B) 'Giy-in-' → dönüşlü çatı
• C) 'Yıka-t-' → ettirgen çatı
• D) 'Kaç-ır-' → dönüşlü çatı ✓
• E) 'Sev-iş-' → işteş çatı

'Kaç-ır-' fiilindeki '-ır' eki ettirgen çatı ekidir, dönüşlü çatı değil. 'Kaçır-' fiili 'birinin kaçmasını sağlamak' ya da 'bir şeyi hızla almak/götürmek' anlamında ettirgen çatı taşır. Dönüşlü çatı, eylemin özneye yönelik olmasını ya da öznenin kendi kendine yapmasını gerektirir; '-ır' eki ise başkasının aracılığıyla ya da başkasına yaptırma anlamı katar, dolayısıyla bu ek ettirgenlik ekidir.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, görünürde edilgen çatıda olmasına karşın gerçek anlamda edilgen çatı taşımamaktadır?

• A) Hırsız polisler tarafından yakalandı.
• B) Güneş battı. ✓
• C) Fatura hesaba yansıtıldı.
• D) Mektup zarfa konuldu.
• E) Köprü depremde yıkıldı.

'Güneş battı.' cümlesinde 'bat-' fiili görünüşte '-t-' sesi barındırıyor gibi algılanabilir, ancak asıl mesele şudur: 'battı' fiilindeki '-t-' bir çatı eki değil, fiil kökünün ayrılmaz parçasıdır (bat- kökü zaten bu şekilde yazılır). Fiil etken ve geçişsizdir; özne eylemi bizzat gerçekleştirir, herhangi bir ettirme ya da edilme söz konusu değildir. Bu cümle öz çatılı etken bir yapıdır. Diğer seçeneklerde ise gerçek anlamda edilgen çatı ekleri kullanılmıştır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iç içe geçmiş iki farklı çatı eki birlikte kullanılmıştır?

• A) Duvarlar boyandı.
• B) Kıyafetler çıkarıldı.
• C) Çocuklar bahçede oynatıldı.
• D) Araba tamirciye baktırıldı. ✓
• E) Köpekler birbirine koşuştu.

'Araba tamirciye baktırıldı.' cümlesinde 'bak-tır-ıl-dı' yapısında önce ettirgen çatı eki '-tır-' (birinin bakmasını sağlama), ardından edilgen çatı eki '-ıl-' (işin yapılması ama nesnenin özne konumuna geçmesi) kullanılmıştır. Bu yapı 'ettirgen + edilgen' iç içe çatı örneğidir ve KPSS'de en çok yanıltıcı olan soru türlerinden birini oluşturur. Diğer seçeneklerde yalnızca tek bir çatı eki bulunmaktadır.

10. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili fiillerin çatı özelliklerine göre yapılan eşleştirmelerin hangisi doğrudur? I. Saçlarını taradı. → Dönüşlü II. Mektup postalandı. → Edilgen III. Çocuğu uyuttular. → Ettirgen IV. Güreşçiler kıyasıya dövüştü. → İşteş

• A) Yalnız I ve IV doğrudur.
• B) I, II ve III doğrudur.
• C) Yalnız II ve III doğrudur.
• D) II, III ve IV doğrudur. ✓
• E) Hepsi doğrudur.

I. 'Saçlarını taradı.' cümlesinde özne, eylemi kendine değil başkasına (saçlarına) yapmaktadır; bu yüzden dönüşlü çatı değil etken geçişli çatıdır. Dönüşlü çatı için fiilin özneye yönelmesi şarttır ('Saçlarını taradı' ifadesinde özne başka bir nesneye eylem yapar). II. 'Mektup postalandı.' → edilgen çatı doğru. III. 'Çocuğu uyuttular.' → 'uyu-t-' ettirgen çatı doğru. IV. 'Dövüştü' → 'döv-üş-' işteş çatı doğru. Dolayısıyla II, III ve IV doğrudur; D şıkkı doğru yanıttır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne, hem eylemin yapıcısı hem de eylemin alıcısı konumundadır?

• A) Asker nöbet tuttu.
• B) Kadın aynaya bakıp güldü.
• C) Çocuklar oyun oynadı.
• D) İşçiler birbirini dinledi.
• E) Ahmet kendini çok yordu. ✓

'Ahmet kendini çok yordu.' cümlesinde 'Ahmet' hem eylemi gerçekleştiren özne hem de eylemden etkilenen nesne konumundadır çünkü 'kendini' ifadesi özneye dönük bir nesneyi temsil eder. Fiil 'yordı' etken görünümünde olsa da anlam itibarıyla dönüşlü çatı özelliği taşır: özne kendi üzerinde eylem gerçekleştirmektedir. Bu yapıyı dönüşlülükten ayıran tek şey morfolojik dönüşlülük ekinin yokluğudur; anlambilimsel açıdan ise tam bir özne=nesne özdeşliği vardır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı, cümlenin anlamını doğrudan belirleyerek özne-nesne ilişkisini ortadan kaldırmaktadır?

• A) Ev boyanmış.
• B) Müzik çalındı.
• C) Çocuk düşüp kalktı.
• D) Pencere kapandı. ✓
• E) Kitap masaya bırakıldı.

'Pencere kapandı.' cümlesinde 'kapan-' fiili öz çatılı (otomatik, kendiliğinden gerçekleşen) bir eylem bildirir; ne açık bir özne ne de açık bir nesne söz konusudur. Eylem, pencerenin iç dinamiğiyle gerçekleşmiş gibi algılanır. Diğer seçeneklerde edilgen çatı eki açıkça varlığını belli eder ve bir fail (belirtilmemiş de olsa) ima edilir. 'Kapandı' fiilinde ise fail kavramı tamamen silinmiş, özne-nesne ilişkisi ortadan kalkmıştır; bu, geçişsiz öz çatı yapısının en belirgin örneğidir.

13. Türkçede bazı fiiller biçimsel olarak edilgen görünse de anlamsal açıdan edilgen değildir. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma örnek gösterilemez?

• A) Kızardı
• B) Utandı
• C) Sevinildi ✓
• D) Darıldı
• E) Hastalandı

'Sevinildi' fiili gerçek anlamda edilgen çatı taşır; geçişsiz bir fiil olan 'sevin-' fiiline edilgen eki getirildiğinde özne belirsizleşir ve eylem soyutlaşır ('Haberden sevinildi' gibi). Bu yapı biçimsel olarak da anlamsal olarak da edilgenlik içerir (geçişsiz fiilin soyut edilgeni). Diğer seçeneklerde ('hastalandı', 'utandı', 'darıldı', 'kızardı') ise '-l-' ya da '-n-' ekleri edilgenlik değil dönüşlülük veya öz çatı işlevi görmektedir; bu fiiller biçimsel olarak edilgen görünür ama anlam itibarıyla öznesi bellidir ve özne etkiyi kendi içinde yaşar.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, ettirgen çatıda olduğu hâlde cümle yapısı geçişsiz bir görünüm sergilemektedir?

• A) Baba oğluna ders çalıştırdı.
• B) Hava soğuyunca çocuklar içeri girdi.
• C) Öğretmen tahtayı sildirdi.
• D) Müdür toplantıyı uzattı. ✓
• E) Antreman koçu sporcuyu koşturdu.

'Müdür toplantıyı uzattı.' cümlesinde 'uzat-' fiili ettirgen çatı taşır ('uza-t-'), ancak cümlede 'toplantıyı' belirli bir nesne olarak yer alır; bu nedenle cümle geçişli görünmektedir. Dikkatli bakıldığında 'uza-' fiilinin kökü geçişsizdir (toplantı uzar), '-t-' ekiyle ettirgen hâle gelip geçişli yapıya dönüşmüştür. Soru, ettirgen çatının kökü geçişsiz bir fiili nasıl geçişli hâle getirdiğini ve bu dönüşümün cümlede nesneyi ortaya çıkardığını analiz etmeyi gerektirmektedir. Diğer seçeneklerde başlangıçta zaten geçişli ya da açıkça geçişsiz yapılar bulunmaktadır.

15. Aşağıdaki cümle çiftlerinden hangisinde verilen iki cümle, farklı çatı eklerine karşın aynı anlamı taşımaktadır?

• A) 'Çamaşırlar kurudu.' / 'Çamaşırlar kurutuldu.'
• B) 'Kapı rüzgârla kapandı.' / 'Kapı rüzgâr tarafından kapatıldı.' ✓
• C) 'Çocuk uyudu.' / 'Çocuk uyutuldu.'
• D) 'Asker düşmanı vurdu.' / 'Asker düşman tarafından vuruldu.'
• E) 'Ahmet saçını kesti.' / 'Ahmet saçını kestirdi.'

'Kapı rüzgârla kapandı.' (öz/dönüşlü çatı, kendiliğinden gerçekleşme) ve 'Kapı rüzgâr tarafından kapatıldı.' (edilgen çatı) cümlelerinde farklı çatı yapıları kullanılmış olmasına karşın her iki cümle de sonuç itibarıyla 'kapının kapandığı' gerçeğini aktarmaktadır. Bu eşanlamlılık, Türkçede öz çatı ile edilgen çatının zaman zaman anlam örtüşmesi yaşadığını gösterir. Diğer seçeneklerde ise anlam farkı belirgindir: ettirgen-etken farkı, özne değişimi veya gerçekleşme biçimi değişmektedir.

16. Aşağıdaki seçeneklerde bir fiilin hem işteş hem de dönüşlü ek aldığı yapı hangi seçenekte doğru biçimde örneklenmiştir?

• A) 'Arkadaşlar tartışıp ayrıştı.'
• B) 'Güreşçiler birbirini tutundu.'
• C) 'Kavgacılar kovalandı.'
• D) 'Yorgun işçiler dinlenişti.'
• E) 'Çocuklar birbirine sarılıştı.' ✓

'Birbirine sarılıştı' ifadesinde 'sarıl-' zaten dönüşlü çatı eki almış bir fiildir ('sar-ıl-'), ardından '-ış-' işteş çatı eki getirilmiştir ('sarıl-ış-'). Böylece hem dönüşlülük (sarılma eyleminin özneye yönelimi) hem de işteşlik (birlikte, karşılıklı yapma) aynı anda kodlanmıştır. Bu çok katmanlı çatı yapısı Türkçede nadiren görülür ve soru o yüzden ileri düzey analiz gerektirmektedir. Diğer seçeneklerde ya yalnızca tek çatı eki vardır ya da yapı anlambilimsel açıdan tutarsızdır.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil biçimsel olarak etken çatıda olmakla birlikte anlam itibarıyla ettirgen bir değer taşımaktadır?

• A) Müdür çalışanları toplantıya çağırdı. ✓
• B) Ressam tabloyu müzeye astı.
• C) Anne çocuğunu yıkadı.
• D) Şef yemeği pişirdi.
• E) Terziye elbise diktirdi.

'Müdür çalışanları toplantıya çağırdı.' cümlesinde 'çağır-' fiili biçimsel açıdan etken çatıdadır (herhangi bir ettirgen ek yoktur), ancak anlam itibarıyla müdür eylemi bizzat yapmamakta, başkalarını (çalışanları) bir eyleme (toplantıya gelme) yönlendirmektedir. Bu, sözdizimsel ettirgenlik (lexical causative) olarak adlandırılır: fiilin kendi anlamı içinde yaptırma/yönlendirme barındırması. Diğer seçeneklerde ya fiil bizzat uygulanan bir eylemi anlatır (D, E) ya da açıkça ettirgen ek kullanılmıştır (C).

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli bir fiilin edilgen çatıya sokulmasıyla oluşan yapı, Türkçe cümle kuralları açısından sorunsuz bir öznesizlik (failsizlik) ortamı oluşturmaktadır?

• A) Kitap okunur.
• B) Sınav kâğıtları dün dağıtıldı.
• C) Tablo satıldı.
• D) Bu yolda hızlı gidilmez. ✓
• E) Şehirde yeni binalar yapılıyor.

'Bu yolda hızlı gidilmez.' cümlesinde 'git-' fiili geçişsiz olmasına karşın edilgen çatı eki almış ve ortaya gerçek bir failsizlik ortamı çıkmıştır; yani fiilin mantıksal öznesi tamamen belirsizleşmiş, cümle genel bir yargı bildiren soyut bir yapıya dönüşmüştür. Bu yapı, Türkçede geçişsiz fiillerin aldığı soyut edilgen yapının en net örneğidir ve fail tamamen silinmiştir. Diğer seçeneklerde edilgen yapı kullanılmış olsa da bağlamdan faille ilgili bilgi çıkarılabilmektedir; A seçeneğinde ise söylem genelleştirilmiş ve failden tümüyle soyutlanmıştır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki ayrı eylem, farklı çatı yapılarıyla bağlaçsız sıralanmış; ancak bu sıralama cümlenin temel yargısını çatı açısından belirsizleştirmiştir?

• A) Mektup yazıldı, zarflandı, gönderildi. ✓
• B) Müdür konuştu, karar verdi, ayrıldı.
• C) Ev boyandı, döşendi, tutuldu.
• D) İşçi çalıştı, yoruldu, dinlendi.
• E) Çocuk güldü, oynadı, koştu.

'Mektup yazıldı, zarflandı, gönderildi.' cümlesinde her üç fiil de edilgen çatıdadır ve mektup özne konumundadır; ancak 'yazıldı' ve 'zarflandı' fiillerinde edilgenlik açıktır, 'gönderildi' fiilinde ise göndericinin kim olduğu ve 'mektup'un aynı özne olup olmadığı bağlam dışında belirlenemez. Üstelik bu üç eylemin aynı fail tarafından mı yoksa farklı failler tarafından mı yapıldığı belirsizdir. Bu çatı belirsizliği, özne-yüklem tutarlılığını hem sözdizimsel hem de anlambilimsel açıdan sarsmaktadır. Diğer seçeneklerde çatı tutarlıdır ve özne değişmemektedir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ettirgen hem de dönüşlü çatı özelliği taşıyan bir fiil kullanılmıştır?

• A) Kapı kendiliğinden açıldı.
• B) Adam aynada kendini tıraş ettirdi. ✓
• C) Çocuk saçlarını taradı.
• D) Anne bebeği yıkattırdı.
• E) Öğrenci sınava hazırlandı.

'Ettirdi' fiili ettirgen çatıyı, 'kendini' ifadesiyle birlikte değerlendirildiğinde ise dönüşlülük anlamını barındırır. Ancak asıl dikkat edilmesi gereken nokta şudur: 'tıraş ettirdi' yapısında özne eylemi hem bir başkasına yaptırmakta (ettirgen) hem de bu eylem kendine yönelik gerçekleşmektedir (dönüşlü anlam). Diğer seçeneklerde bu ikili özellik aynı anda bulunmamaktadır. A'da yalnız dönüşlü, B'de edilgen, C'de ettirgen, E'de dönüşlü çatı vardır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişsiz bir fiilin yanlış biçimde geçişli gibi kullanıldığı düşünülebilir; dolayısıyla cümle yapısal açıdan sorunludur?

• A) Öğretmen sınıfı güldü. ✓
• B) Müdür toplantıyı uzattı.
• C) Hava aniden soğudu.
• D) Yolcu trenden indi.
• E) Çocuklar bahçede koştu.

'Güldü' fiili geçişsiz bir fiildir; nesne alamaz. 'Sınıfı güldü' yapısında 'sınıfı' sözcüğü belirtili nesne konumuna sokulmuş, bu da yapısal bir sorun oluşturmaktadır. Doğrusu 'sınıfı güldürdü' (ettirgen) olmalıdır. Diğer seçeneklerde: A'da geçişsiz fiil nesnesiz kullanılmış (doğru), B'de 'uzattı' geçişli (doğru), C'de geçişsiz (doğru), D'de geçişsiz (doğru) kullanım vardır.

22. Türkçede bazı fiiller birden fazla çatı eki alabilir. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde fiil üzerindeki çatı eklerinin sıralaması doğru analiz edilmiştir?

• A) 'Uyu-t-uş-mak': ettirgen → dönüşlü → işteş
• B) 'Taşı-t-tır-mak': ettirgen → ettirgen → edilgen
• C) 'Bit-ir-il-mek': ettirgen → edilgen ✓
• D) 'Yıkan-dır-ıl-mak': dönüşlü → ettirgen → edilgen
• E) 'Giy-dir-in-mek': ettirgen → işteş → ettirgen

'Bit-ir-il-mek' fiilinde 'bit-' kök fiil geçişsizdir; '-ir' eki ettirgen çatı oluşturarak 'bitirmek' (geçişli) yapar; ardından '-il' eki edilgen çatı oluşturur. Böylece ettirgen → edilgen sıralaması doğrudur. A seçeneğinde 'yıkan-' zaten dönüşlü/edilgen bir yapıyken üzerine '-dır' ettirgen, '-ıl' edilgen eklenir: aslında (dönüşlü+edilgen) → ettirgen → edilgen şeklindedir, dolayısıyla analiz eksik ve hatalıdır. C'de '-t' ve '-tır' her ikisi de ettirgen olup ardından edilgen eki gelmemektedir, sıralama yanlıştır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edilgen çatılı fiil, özneyi tamamen gizlemiş; dolayısıyla cümlede 'sözde özne' de bulunmamaktadır?

• A) Toplantı yarın başlatılacak.
• B) Sabahları erken kalkılır. ✓
• C) Mektup postaya verildi.
• D) Kitap raftan alındı.
• E) Bu yol geçen yıl yapıldı.

Edilgen fiiller ikiye ayrılır: sözde özneli edilgen (özne konumunda bir isim vardır ama eylemi yapan değil, eylemden etkilenendir) ve öznesi olmayan edilgen. 'Sabahları erken kalkılır' cümlesinde ne gerçek ne de sözde özne vardır; fiil tam anlamıyla öznesizsizdir çünkü 'kalkmak' geçişsiz bir fiildir ve edilgen yapıya girdiğinde hiçbir öge özne işlevi üstlenemez. Diğer seçeneklerde 'kitap', 'bu yol', 'mektup', 'toplantı' gibi sözde özneler bulunmaktadır.

24. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde altı çizili sözcük, işteş çatı ekini almış olmasına karşın cümlede karşılıklılık ya da birliktelik anlamı taşımamaktadır?

• A) Çocuklar parkta __koşuştu__.
• B) Öğrenciler sınav sonuçlarını __paylaştı__.
• C) Askerler geçit töreninde __yürüştü__. ✓
• D) İki kardeş uzun süre __tartıştı__.
• E) Komşular merdivende __karşılaştı__.

'Yürüştü' fiilinde '-üş' işteş çatı ekidir; ancak bu cümlede askerler birbirleriyle karşılıklı bir yürüme eylemi gerçekleştirmemekte, hep birlikte aynı anda yürümektedirler. Bu yapı 'beraberlik/toplu eylem' değil, yalnızca biçimsel işteşliktir; gerçek anlamda karşılıklılık ya da anlam yoğunlaştırması yoktur. Diğer seçeneklerde: A'da karşılıklı tartışma, C'de yoğun/dağınık koşma (pekiştirme), D'de karşılıklı karşılaşma, E'de ortak paylaşım anlamı belirgindir.

25. Bir fiilin çatısını belirlemede temel ölçüt özne-nesne ilişkisidir. Buna göre aşağıdakilerin hangisinde fiil, görünürde geçişli gibi kullanılmış; ancak gerçekte geçişsiz çatıda işlev görmektedir?

• A) Çocuk topu kapıya vurdu. ✓
• B) Kuş yükseklere uçtu.
• C) Sular yavaş yavaş çekildi.
• D) Asker tüm gece yürüdü.
• E) Adam dağa tırmandı.

Bu soru incelikli bir ayrımı test etmektedir. 'Vurdu' fiili geçişli görünmektedir; 'topu' nesne gibi durmaktadır. Ancak burada 'top' fiilin doğrudan nesnesi değil, 'kapıya vurdu' eyleminde araç konumundaki dolaylı tümleçtir. Gerçek nesne alımı açısından 'vurdu' burada geçişsiz kullanılmıştır (birini vurmak ≠ bir şeye vurmak). Diğer seçeneklerin tamamında fiiller açıkça geçişsiz çatıdadır ve nesne alma sorunu yoktur; yani yanıltıcı bir geçişlilik izlenimi de bulunmamaktadır. A seçeneği sorudaki ayrımı en net biçimde örneklemektedir.