TURKCE - fiil catisi (Bölüm 8)

1. "Terziye elbise diktirdi." cümlesindeki ettirgen yapıyla aynı işlevi taşıyan cümle aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Levhalar rüzgârda devrildi.
• B) Sporcu yarışmada birinci oldu.
• C) Şoför arabayı durdurdu.
• D) Çocuk ağladı.
• E) Öğretmen öğrencilere şiir ezberlettti. ✓

Hem 'diktirdi' hem de 'ezberletti' fiilleri ettirgen çatıdadır: her iki cümlede de özne eylemi bizzat yapmamış, başkasına yaptırmıştır. B seçeneğindeki 'durdurdu' fiili de '-dur-' ekiyle ettirgen görünse de burada şoförün bizzat eylemi yönetmesi söz konusudur. C seçeneği ise tam bir ettirgenlik içerir: öğretmen ezberlememiş, ezberletmiştir.

2. Aşağıdaki altı çizili fiillerden hangisi geçişli çatıya girmez?

• A) Çocuk bardağı devirdi.
• B) Dağcı zirveye ulaştı. ✓
• C) Yağmur toprağı ıslattı.
• D) Ressam tabloyu sergiledi.
• E) Kasap eti doğradı.

'Ulaştı' fiili bu cümlede nesne almamaktadır; 'zirveye' ifadesi dolaylı tümleçtir (yönelme durumu eki almıştır), nesne değildir. Nesne yalnızca belirtme ya da belirtisiz nesne olabilir. Diğer seçeneklerde fiillerin hepsinin belirtili nesnesi bulunmakta olup bunlar geçişli çatıdadır.

3. "Öğrenciler sınavdan önce birbirlerini motive etti." cümlesindeki fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İşteş - Geçişli ✓
• B) Edilgen - Geçişsiz
• C) Ettirgen - Geçişli
• D) Etken - Geçişli
• E) Dönüşlü

'Motive etti' fiilinde 'birbirlerini' ifadesi işteşliğin belirtisidir: öğrenciler bu eylemi birbirleri üzerinde karşılıklı gerçekleştirmiştir. Aynı zamanda 'birbirlerini' belirtili nesne olduğundan fiil geçişlidir. Bu nedenle çatı 'işteş - geçişli' olarak nitelendirilir.

4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde dönüşlü çatı, edilgen çatıyla karıştırılmaya en elverişli biçimde kullanılmıştır?

• A) Kapı rüzgârda kapandı. ✓
• B) Sporcu müsabaka öncesinde hazırlandı.
• C) Bahçe sulama robotuyla sulandı.
• D) Çocuk kendine bir oyun kurdu.
• E) Ağaçlar kasırgada devrildi.

'Kapandı' fiili biçim olarak '-n-' dönüşlülük/edilgenlik ekini taşır; ancak bağlama göre dönüşlü (kapının kendiliğinden kapanması) ya da edilgen (birinin kapatması, ama kim olduğunun belli olmaması) yorumuna açıktır. Bu çatı muğlaklığı bu seçeneği özellikle yanıltıcı kılar. D seçeneği de dönüşlü içermekle birlikte 'hazırlandı' daha açık biçimde dönüşlüdür.

5. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiilin çatısı etken geçişsizdir?

• A) Bahçıvan çiçekleri suladı.
• B) Arkadaşlar uzun süre tartıştı.
• C) Misafirler salona alındı.
• D) Aşçı kendine kahve demled.
• E) Çocuklar parkta koştu. ✓

'Koştu' fiili etken çatıdadır (özne eylemi bizzat yapıyor), nesne almadığı için geçişsizdir. A seçeneğinde geçişli etken, B seçeneğinde edilgen, D seçeneğinde dönüşlü ve E seçeneğinde işteş çatı bulunmaktadır.

6. "Su ısıtıcıda kaynatıldı." cümlesindeki fiilin çatı eklerini doğru çözümleyen seçenek hangisidir?

• A) Yalnızca ettirgen eki vardır; fiil geçişsizdir.
• B) Ettirgen ve edilgen eki bir arada bulunmakta olup fiil geçişlidir. ✓
• C) Yalnızca edilgen eki vardır; fiil geçişsizdir.
• D) İşteş ve edilgen eki birlikte kullanılmıştır.
• E) Ettirgen eki vardır; fiil dönüşlü çatıya girmiştir.

'Kaynatıldı' fiili şöyle çözümlenir: kayna- (kök) + -t- (ettirgen eki) + -ıl- (edilgen eki) + -dı (geçmiş zaman eki). Kök olan 'kaynamak' geçişsiz olsa da '-t-' ekiyle geçişli hale gelmiş (kaynat-), ardından '-ıl-' edilgenlik ekiyle özne belirsizleştirilmiştir. Sonuç olarak fiil hem ettirgen hem edilgen ek taşır ve geçişli çatıdadır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ettirgen hem de dönüşlü çatı özellikleri aynı anda bir eylemde birleşmiştir?

• A) Öğretmen sınavı asistanına düzelttirdi.
• B) Müdür raporu sekreterine yazdırdı.
• C) Sporcu maçtan önce iyice hazırlandı.
• D) Çocuk aynada kendini süslendirdi. ✓
• E) Annem bana yeni bir elbise diktirdi.

'-süslendirdi' fiili hem '-dir-' ettirgen ekini (süsle-n-dir) hem de '-n-' dönüşlü ekini (süsle-n) bünyesinde taşıyan 'süslendir-' kökünden gelmektedir. Bu fiilde özne hem eylemi başkasına yaptırır hem de eylemin sonucu kendisine yönelir. A, C, E yalnızca ettirgen; D yalnızca dönüşlü çatıdadır.

8. Aşağıdaki altı çizili fiillerden hangisinin çatısı, diğerlerinden farklı bir sözdizimsel zorunluluk yaratır?

• A) Çiçekler her sabah sulanıyor.
• B) Kitaplar raftan düşürüldü.
• C) Bu mektup Ankara'da yazıldı.
• D) Toplantı ertelendi. ✓
• E) Haber dün akşam duyuldu.

'Ertelendi' fiili '-n-' ekiyle dönüşlü (öznel edilgen) çatı kurmuştur; bu fiilde mantıksal özne cümlede hiçbir biçimde yer alamaz çünkü toplantı eylemi kendiliğinden gerçekleşmektedir. A, B, D, E'deki fiiller ise meçhul edilgen çatısındadır; bu cümlelerde 'tarafından' ile bir etken özne eklenebilir. Dönüşlü çatıda bu sözdizimsel olanak kapalıdır.

9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde fiil çatısı yanlış belirlenmiştir?

• A) 'Asker terhis edildi.' → Edilgen çatı
• B) 'Yaralı hastaneye kaldırıldı.' → Ettirgen çatı ✓
• C) 'Kuşlar gökyüzünde uçuştu.' → İşteş çatı
• D) 'O her sabah yüzünü yıkıyor.' → Dönüşlü çatı
• E) 'Çocuklar parkta dövüştü.' → İşteş çatı

'Kaldırıldı' fiili 'kaldır-ıl-dı' şeklinde çözümlenir; '-ıl-' eki edilgen çatı ekidir. Dolayısıyla bu cümle ettirgen değil, edilgen çatıdadır. 'Kaldır-' zaten ettirgen bir kök (kal-dır) olduğundan yapı [ettirgen kök + edilgen ek] biçiminde çift katmanlıdır; ancak son belirleyici ek '-ıl-' olduğu için çatı EDİLGENdir. Bu ince ayrım sıkça yanılgıya yol açar.

10. Türkçede bir fiilin hem geçişli hem de geçişsiz kullanılabilmesine 'çatı değişkenliği' denir. Aşağıdakilerin hangisinde bu durum söz konusu değildir?

• A) Kapı açıldı. / Bekçi kapıyı açtı. ✓
• B) Güneş battı. / Denizci gemiyi batırdı.
• C) Süt aktı. / Çocuk sütü aktardı.
• D) Araba durdu. / Şoför arabayı durdurdu.
• E) Yara iyileşti. / Doktor yarayı iyileştirdi.

A, C, D, E seçeneklerinde her iki cümlede de aynı fiil kökünden türeyen biçimler kullanılmış ve geçişli/geçişsiz ayrımı doğal çatı değişkenliğiyle sağlanmıştır. B seçeneğinde ise 'açıldı' cümlesi geçişsiz değil, edilgen çatıdadır (-ıl- eki); gerçek özne gizlenmiş, nesne özne konumuna geçmiştir. Bu nedenle bu çift çatı değişkenliği değil, edilgenleştirme işlemini göstermektedir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-n-' eki dönüşlü çatı değil, edilgen çatı işlevi üstlenmiştir?

• A) Sporcu yarışmadan önce iyice gerdirindi.
• B) Küçük kız sabah uyandığında yıkandı ve giyindi.
• C) Bu yol sonbaharda tamir edildi.
• D) Genç adam aynada saatlerce tarandı.
• E) Çocuk akşam geç yatırıldı derken, bakıcı çocuğu geç yatırmıştı. ✓

A seçeneğinde 'yatırıldı' fiili 'yatır-ıl-dı' biçiminde çözümlenir: '-ıl-' eki kullanılmıştır, '-n-' eki değil. Yanıltıcı olan, parantez içindeki açıklamanın ettirgen çatıya işaret etmesidir. B seçeneğinde 'tarandı' (tara-n-dı) dönüşlüdür. D'de 'gerdirindi' (geril-in-di → gerdir-in-di) ise tartışmalı olmakla birlikte dönüşlü eğilimlidir. Soru '-n-' ekinin gerçek işlevini sormaktadır; A'da '-n-' zaten yoktur, bu da onu diğerlerinden ayırır.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde işteş çatı, karşılıklılık değil ortaklık (birliktelik) anlamı taşımaktadır?

• A) Çift nikah töreninde öpüştü.
• B) Arkadaşlar havalimanında kucaklaştı.
• C) İki kardeş bütün gün tartıştı.
• D) Öğrenciler sınav kâğıtlarına baktılar.
• E) Çocuklar bahçede koşuştular. ✓

'Koşuştular' fiilinde '-uş-' işteş çatı eki kullanılmıştır; ancak koşma eylemi karşılıklı yapılan bir eylem değildir, birden fazla kişinin aynı eylemi birlikte (ortaklaşa) yaptığını ifade eder. A'da tartışma, B'de öpüşme, E'de kucaklaşma karşılıklılık gerektiren eylemlerdir. C'de ise işteş ek yoktur, fiil çoğul öznelidir. İşteş ekin ortaklık işlevi akademik düzeyde sıkça sorgulanır.

13. Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili eylemin çatı eki, çatı işlevi taşımayan yapım eki olarak kullanılmıştır?

• A) Kitap masaya bırakıldı.
• B) Asker nöbette dondu.
• C) Adam uzun süre düşündü.
• D) Ev uzun yıllar sonra yeniden boyandı.
• E) Çocuk parkta oynadı. ✓

'Oynadı' fiilinde '-n-' eki görünürde dönüşlü çatı eki gibi algılanabilir; ancak 'oyna-' fiilinin kökü 'oy-' değil, 'oyna-'dır. Buradaki '-n-' Türkçe tarihsel gelişimde sözcüğün kökünde yer alan ve artık ayrıştırılamayan bir sestir. Benzer durum 'inan-', 'uzan-', 'özlen-' gibi fiillerde de görülür. Gerçek çatı eki ise ayrıştırılabilir ve işlev değişikliği yaratır. Bu soruyla morfolojik çözümleme becerisi ölçülmektedir.

14. Bir fiilin edilgen çatıda kullanılabilmesi için öncelikle geçişli olması gerektiği bilinmektedir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu kurala aykırı gibi görünen ancak dilbilgisel açıdan kabul edilen bir yapı vardır?

• A) Bu parkta her gece yürünür. ✓
• B) Bardak masadan düşürüldü.
• C) Mektup postaneye götürüldü.
• D) Raporlar dosyaya kaldırıldı.
• E) Çanta askıya asıldı.

'Yürünür' fiili 'yürü-' kökünden türemiştir; 'yürü-' geçişsiz bir eylemdir (nesne alamaz). Geçişsiz eylemler edilgen çatıya girmez; ancak Türkçede 'meçhul edilgen' (öznesiz edilgen) denilen özel kullanımda geçişsiz eylemler de edilgenleştirilebilir. 'Bu parkta yürünür' cümlesinde gerçek bir edilgen ilişki yoktur, özne gizlenmiş bir 'genellik/olağanlık' ifadesidir. Bu yapı dilbilgisi kuralının görünür istisnasıdır ve KPSS'de sıkça sorgulanır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı belirlenirken 'yüzey yapı' ile 'derin yapı' arasındaki farklılık en belirgin biçimde ortaya çıkar?

• A) Çocuğa ilaç içirildi. ✓
• B) Kapı rüzgârda sallandı.
• C) Kuşlar sabah öttü.
• D) Öğretmen tahtaya yazdı.
• E) Araba yıkandı.

'Çocuğa ilaç içirildi' cümlesinde yüzey yapıda edilgen çatı görünmektedir. Ancak derin yapıda bu cümlenin açılımı 'Biri çocuğa ilaç içirdi' → 'içir-' ettirgen çatı + '-il-' edilgen çatı şeklindedir. Dolayısıyla fiil 'iç-ir-il-di' biçiminde hem ettirgen hem de edilgen eki üst üste taşır. Bu çok katmanlı çatı yapısı yüzey çözümlemede gözden kaçabilir. B ve E'de dönüşlü-edilgen karışıklığı olsa da çift katmanlı ek yoktur.

16. Türkçe dilbilgisinde 'oldurgan çatı' ve 'ettirgen çatı' ayrımı tartışmalıdır. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde bu ayrım en net biçimde gözlemlenir?

• A) 'Öğrenci sınavı geçti.' ile 'Hoca sınavı geçirdi.'
• B) 'Adam uyudu.' ile 'Hemşire hastayı uyuttu.'
• C) 'Annesi çocuğu uyuttu.' ile 'Müdür raporu yazdırdı.'
• D) 'Çocuk güldü.' ile 'Komedyen izleyiciyi güldürdü.' ✓
• E) 'Kuş uçtu.' ile 'Çocuk uçurtmayı uçurdu.'

Oldurgan çatıda özne eylemi bizzat gerçekleştirir ve sonuç doğrudan nesneye yansır ('güldürdü' → izleyicinin gülme eylemini doğrudan komedyen tetikler). Ettirgen çatıda ise özne eylemi başka bir iradeye sahip varlığa yaptırtır, aradaki fail belirgindir. 'Güldürdü' fiilinde 'izleyici' kendi eylemini gerçekleştirir, komedyen yalnızca tetikler; bu oldurgandır. A ve E'de ise 'uyuttu' gerçek ettirgendir; biri diğerini uyku eylemine sevk eder. C bu farkı en keskin biçimde ortaya koyar.

17. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde edilgen çatılı fiil, özne belirtilmeksizin kullanılmış olup cümleye 'her zaman/genellikle' anlamı katmaktadır?

• A) Bu dağda kışın yürünmez. ✓
• B) Toplantı salonu dün temizlendi.
• C) Çocuğun kolu ameliyatta düzeltildi.
• D) Dün akşam pencere kırıldı.
• E) Mektup bugün postaya verildi.

'Yürünmez' cümlesinde fiil geçişsiz 'yürü-' kökünden türeyen edilgen bir yapıdadır. Özne tamamen silinmiştir ve cümle belirli bir zamanı değil, genel bir olguyu ifade etmektedir. Bu yapı 'genel geçer edilgen' ya da 'gnomic edilgen' olarak adlandırılır. A, B, D, E cümlelerinde ise edilgen fiil belirli bir olayı ve zamanı işaret etmektedir; geniş zaman kipinde olsa da anlam genellik değil, bağlam içi belirlilik taşır.

18. Aşağıdaki cümle çiftlerinden hangisinde iki cümle arasındaki anlam farkı yalnızca fiil çatısından kaynaklanmaktadır?

• A) 'Kapı açıldı.' / 'Kapı kırıldı.'
• B) 'Sporcu koştu.' / 'Sporcu yürüdü.'
• C) 'Asistan raporu yazdı.' / 'Asistan raporu yazdırdı.'
• D) 'Adam düştü.' / 'Adam devrildi.'
• E) 'Çocuk uyudu.' / 'Çocuk uyutuldu.' ✓

A seçeneğinde 'uyudu' temel (etken) çatıdaki eylem iken 'uyutuldu' hem ettirgen (-t-) hem de edilgen (-ul-) çatı eki almıştır. İki cümle arasındaki tek fark çatıdır: eylem aynı (uyuma), özne aynı (çocuk), zaman aynıdır. Birinde çocuk kendi iradesiyle uyurken diğerinde bir başkası tarafından uyutulmuştur. B ve D'de farklı kök fiiller kullanılmıştır. C'de öznenin rolü değişir ama fiilin kökü de değişir (yaz → yazdır). E'de tamamen farklı eylemler söz konusudur.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-l-' eki edilgen çatı değil, sözcük yapımı işleviyle kullanılmıştır?

• A) Orman yangında sarıldı. ✓
• B) Bu sabah erken kalktı.
• C) Mektup dün yazıldı.
• D) Çocuk eve götürüldü.
• E) Demir ısıtıldı.

'Sarıldı' fiilinin çözümlemesi 'sar-ıl-dı' biçimindedir. Burada '-ıl-' eki, 'sar-' fiiline edilgen anlamı katmıştır; yani orman (ateş tarafından) sarıldı. Ancak dilbilgisel açıdan bu fiil aynı zamanda 'sarıl-' (kucaklamak, yapışmak) anlamıyla bağımsız kullanılmakta ve bu kullanımda '-ıl-' artık çatı eki değil sözcükleşmiş bir yapım ekidir. Bu çift anlamlılık cümleyi derin çözümlemede en yanıltıcı seçenek kılar. Diğer fiillerde '-l-' ya da '-il-' eki açıkça edilgen çatı işlevi görür.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil birden fazla çatı eki almış olup bu eklerin sıralaması Türkçe ek dizilim kurallarına göre doğru verilmiştir?

• A) Kapı içeriden kilitlendi. (kilit + len + di)
• B) Hasta hastaneye kaldırıldı. (kaldır + ıl → kald + ır + ıl)
• C) Çocuklar bahçede koşuşturuldu. (koş + uş + tur + ul) ✓
• D) Ödev yaptırıldı. (yap + tır + ıl)
• E) Bina yıkıştırıldı. (yık + ış + tır + ıl)

A seçeneğinde 'koşuşturuldu' fiilinin ek dizilimi şöyledir: koş (kök) + -uş- (işteş) + -tur- (ettirgen) + -ul- (edilgen) + -du (geçmiş zaman). Bu dizilim Türkçe çatı eki sırasına (işteş → ettirgen → edilgen) tam uymaktadır ve dilbilgisel açıdan doğrudur. D'de yaptırıldı doğru olsa da iki ek içerir. B'de 'kaldır' zaten ettirgen bir kök olup ayrıştırma tartışmalıdır. C ve E seçeneklerinde yapay ya da hatalı çözümlemeler yapılmıştır.

21. Türkçede bazı fiiller çatı eki almadan geçişlilik özelliği değiştirebilir. Aşağıdaki cümle çiftlerinden hangisinde bu 'eklemsiz çatı' durumu en belirgin biçimde görülür?

• A) 'Su ısındı.' / 'Komşu suyu ısıttı.'
• B) 'Öğrenci bitti.' / 'Öğretmen görevi bitirdi.'
• C) 'Çocuk büyüdü.' / 'Anne çocuğu büyüttü.'
• D) 'Kapı açıldı.' / 'Ahmet kapıyı açtı.'
• E) 'Adam geçti.' / 'Araba adamı geçti.' ✓

'Geçti' fiili A grubundaki cümlelerin hiçbirinde çatı eki almamıştır: 'Adam geçti' (geçişsiz) ve 'Araba adamı geçti' (geçişli) cümlelerinde aynı yalın kök kullanılmış, geçişlilik ek almadan sağlanmıştır. Bu, Türkçede sınırlı sayıda fiilde görülen 'homofon çatı' ya da 'eklemsiz çatı değişkenliği'dir. Diğer seçeneklerde ise -(ı)t-, -ır-, -ür- gibi ettirgen ekler belirgindir ve geçişlilik ek aracılığıyla kurulur.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ettirgen hem de dönüşlü çatı özelliği gösteren bir fiil kullanılmıştır?

• A) Anne, çocuğu doktora muayene ettirdi.
• B) Sporcu, her antrenman sonrası masaja yatırılıyor.
• C) Yaşlı adam, saçını berbere tıraş ettiriyor.
• D) Yaralı asker, yarasını sargıya sardırdı.
• E) Çocuk her sabah kendini soğuk suyla yıkıyor. ✓

'Yıkıyor' fiili 'yıka-' köküne '-n-' dönüşlülük eki getirilerek oluşturulan 'yıkan-' fiilinden değil, doğrudan 'yıka-' fiilinden gelir; ancak 'kendini' nesnesiyle kullanıldığında özne kendi üzerinde eylem gerçekleştirdiği için dönüşlü anlam taşır. Asıl yanıltıcı olan A seçeneğidir. Bu soruda aranılan ise hem ettirgen hem dönüşlü çatıyı biçimbirimsel olarak taşıyan fiildir. 'Sardırdı' fiili 'sar-dır-' ettirgen ekini içerir ve nesne özneye aittir, ancak dönüşlü ek içermez. 'Yıkıyor' fiili ise biçimsel olarak yalnızca dönüşlü değildir. Seçeneklerin hiçbiri çift çatı eki taşımaz; A seçeneği yalnızca bağlamsal dönüşlülük içeren, yapısal olarak en karmaşık seçenektir ve soruyu doğru analiz eden öğrenci bu incelikteki ayrımı fark etmelidir. Doğru yanıt A'dır: 'yıkıyor' bağlamsal dönüşlülüğü en belirgin biçimde sunan seçenektir.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil çatısı bakımından bir sınıflandırma hatası yapılmıştır?

• A) 'Adam kendini duvara vurdu.' → Dönüşlü çatı
• B) 'Kapı rüzgârla kapandı.' → Edilgen çatı ✓
• C) 'Kedi, fare tarafından kovalandı.' → Edilgen çatı
• D) 'O, saçını boyattırdı.' → Ettirgen çatı
• E) 'Çocuklar bahçede koşuştu.' → İşteş çatı

A seçeneğinde 'kapandı' fiili '-n-' ekini içerdiği için yapısal olarak dönüşlü çatı ekini taşımaktadır. Ancak özne (kapı) eylemi kendi iradesiyle gerçekleştirmemiş, rüzgâr etkisiyle kapanmıştır. Bu durumda fiil, dilbilgisi çevrelerince genellikle 'edilgen anlamlı dönüşlü çatı' olarak değerlendirilir. ÖSYM perspektifinden bakıldığında 'kapandı' fiili biçimsel olarak dönüşlü çatı eki (-n-) taşır, edilgen değildir; edilgen çatı eki olan '-(I)l-' veya '-(I)n-' burada özneyi belirsizleştirme işleviyle değil dönüşlülük işleviyle kullanılmıştır. Bu nedenle A'daki sınıflandırma hatalıdır. E seçeneğindeki 'kovalandı' ise '-n-' ekiyle edilgen anlam taşıdığından doğru sınıflandırılmıştır.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişli bir fiil, geçişsiz bir anlamda kullanılmıştır?

• A) Küçük çocuk annesinin elini sıktı.
• B) Yaşlı adam bu kış çok üşüdü.
• C) Ressam bu tabloyu üç günde çizdi.
• D) Kaptan, gemiyi limana yanaştırdı. ✓
• E) Yazar, hikâyeyi yeniden kaleme aldı.

'Yanaştırdı' fiili 'yana-ş-' işteş tabanından '-tır-' ettirgen ekiyle türetilmiştir: 'yanaş-tır-'. 'Yanaşmak' fiili geçişsiz bir fiildir (nesne almaz). 'Yanaştırmak' ise bu geçişsiz fiilin ettirgen biçimidir ve nesne alabilir hâle gelmiştir ('gemiyi'). Bu soruda yanıltıcı olan, görünürde ettirgen ekiyle geçişli yapıya dönüşmüş gibi görünmesidir. Asıl soru geçişli fiilin geçişsiz kullanımıdır. Seçenekler yeniden değerlendirildiğinde C'deki 'yanaştırdı' ettirgenleşme yoluyla geçişli kılınmış bir geçişsiz fiil tabanına sahiptir. Bu, geçişliliğin çatı ekleriyle değiştirilmesine en belirgin örnektir ve ÖSYM'nin sıklıkla sınadığı bir inceliktir.

25. Türkçede bazı fiiller çatı eki almadan da edilgen, dönüşlü ya da işteş anlam taşıyabilir. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde bu özelliği taşıyan bir fiil yoktur?

• A) Çiçekler bahar gelince açtı.
• B) Düğün dün sabah gerçekleşti.
• C) Sular çekildi, topraklar göründü.
• D) Müdür odaya girdi ve herkese baktı. ✓
• E) İki kardeş kapıda buluştu.

A'daki 'gerçekleşti', '-leş-' eki içermekle birlikte öznenin kendi kendine oluşunu ifade eder (örtük edilgen/dönüşlü). B'deki 'buluştu' işteş anlam taşır. C'deki 'açtı' fiili geçişli bir fiil olmasına rağmen burada nesnesiz ve geçişsiz (açıldı anlamında) kullanılmıştır; bu 'gizli edilgen' ya da bağlamsal geçişsizlik örneğidir. D'deki 'çekildi' biçimsel edilgen ek taşır, 'göründü' ise '-n-' ekiyle dönüşlü/edilgen anlam katar. E'deki 'girdi' ve 'baktı' ise ne çatı eki almadan ne de bağlamsal olarak başka bir çatı anlamı taşır; her ikisi de olağan geçişsiz fiildir. Bu nedenle E seçeneği 'örtük ya da biçimsel ek olmadan başka çatı anlamı taşıyan fiil' kriterini karşılamamaktadır.