TURKCE - noktalama (Bölüm 4)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kullanımına ilişkin hata yoktur?

• A) Evet, bu kararın doğru olduğuna inanıyorum. ✓
• B) Güzel, akıllı ve çalışkan olan öğrenci sınıfın birincisi oldu.
• C) İstanbul, Türkiye'nin, en kalabalık şehridir.
• D) Seni, seviyorum her zaman.
• E) Ne yazık ki, bu sorunu çözmek mümkün değil.

C seçeneğinde 'evet' bir cevap zarfıdır ve cümleden virgülle ayrılması zorunlu kurallara uygundur; bu kullanım tamamen doğrudur. A seçeneğinde bir sorun olmadığı ilk bakışta düşünülebilir; ancak sıralı sıfatlar arasında virgül kullanılırken son virgülden önce 've' bağlacı varsa o noktaya virgül konulmaz. Burada 'güzel, akıllı ve çalışkan' arasında zaten son noktada 've' kullanılmış ve virgül yoktur; bu nedenle A da doğru görünmektedir. Fakat sorunun odağı şudur: A'da sıfatlar öğeyi doğrudan nitelendiriyorsa virgül kullanımı normaldir. B'de özne ile yüklem arasına giren virgül anlamsız bir duraksamaya yol açmaktadır. D'de özne olan 'İstanbul'dan sonra konulan virgül doğruyken, 'Türkiye'nin' tamlayan grubu ile yüklem arasına virgül koymak sözdizimi hatasıdır. E'de 'ne yazık ki' zarf tümleci olarak cümlenin başına geldiğinde virgül alması tartışmalıdır; TDK'ya göre bu tür kalıplaşmış ifadelerden sonra virgül isteğe bağlıdır ancak kullanılması hatalı sayılmaz. En net doğru seçenek C'dir.

2. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde ünlem işaretinin kullanımı yanlıştır?

• A) Ne kadar güzel bir manzara!
• B) Allah'ım! Bu mümkün değil.
• C) Dur! Oraya gitme!
• D) Dikkat! Yüksek gerilim hattı!
• E) Hayır! Bu kabul edilemez bir durum! ✓

C seçeneğinde 'Bu kabul edilemez bir durum!' ifadesinde ünlem işareti kullanılmıştır; ancak bu cümle bir ünlem değil, haber cümlesidir. 'Kabul edilemez bir durum' haber bildirimi niteliği taşımakta olup duygusal vurgu için ünlem kullanımı zorlama olmaktadır. ÖSYM anlayışına göre ünlem işareti; coşku, korku, şaşkınlık, sevinç gibi güçlü duygular içeren ünlem cümlelerinde, seslenme ve hitap cümlelerinde kullanılır. 'Bu kabul edilemez bir durumdur.' biçiminde bir haber cümlesi yapısına ünlem eklemek, ünlemi kötüye kullanmaktır. A, B, D ve E'deki kullanımların tamamı doğrudur: A'da emir ve uyarı, B'de beğeni coşkusu, D'de dinî çağrı-nida, E'de uyarı bildirimi için ünlem doğru kullanılmıştır.

3. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde birden fazla farklı noktalama işareti hatasız ve birlikte doğru kullanılmıştır?

• A) "Yarın geleceğim" dedi, ama gelmedi.
• B) 'Yarın geleceğim' dedi; ama gelmedi.
• C) "Yarın geleceğim." dedi, ama gelmedi.
• D) "Yarın geleceğim" dedi; ama gelmedi.
• E) "Yarın geleceğim," dedi; ama gelmedi. ✓

Bu soruda üç ayrı noktalama kuralı aynı anda sınanmaktadır: (1) aktarılan söz tırnak içindeyken virgülün yerleşimi, (2) 'dedi' ile 'ama' arasındaki noktalama ve (3) tırnak işaretinin türü. B seçeneğinde: 'Yarın geleceğim,' — aktarılan sözün sonuna, tırnak kapanmadan önce virgül konulmuştur (doğru: aktarma fiilinden önce virgül tırnak içinde kalır); 'dedi' ardından noktalı virgül kullanılmıştır — bu, 'dedi'nin bitişine yerleştirilerek sonraki zıtlık bağlacı 'ama' ile bağlanan bağımsız yargıyı ayırmaktadır; bu kullanım stilistik olarak doğrudur. A'da tırnak içinde virgül yok; doğrudan alıntının tamamlanmış biçimde aktarılmasında iç noktalama gerekir. C'de tırnak içinde nokta var; aktarma fiiliyle birlikte kullanıldığında alıntı bitmişse tırnak dışında yeniden noktalama gerekmez ama 'dedi' ardından virgül yetersizdir. D, tırnak içinde hiç noktalama barındırmadığından eksiktir. E'de tek tırnak, doğrudan söz aktarımı için değil; özel anlam, alıntı içi alıntı için kullanılır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?

• A) Türkiye'nin nüfusu her geçen yıl artıyor.
• B) Ankara'ya yarın gidecekmiş.
• C) Türk'çe dersinde başarılı olan öğrenciler ödüllendirildi. ✓
• D) Ali'nin sözleri herkesi duygulandırdı.
• E) Ahmet'in babası emekli bir öğretmendir.

Özel adlara getirilen yapım ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz; yalnızca çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır. 'Türkçe' sözcüğü 'Türk' özel adından '-ce' yapım ekiyle türetilmiş bir sözcüktür ve artık bütünleşik bir kelime olarak yazılır, kesme işareti konulmaz. Doğru yazılışı 'Türkçe'dir.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti doğru kullanılmıştır?

• A) Acaba yarın hava güzel mi olacak.
• B) Nereye gittiğini? sormak istiyorum.
• C) Bana yardım eder misiniz, lütfen?
• D) Ne zaman geleceksin diye sordu?
• E) Bu işi kim yaptı, neden yaptı? ✓

Soru işareti, soru bildiren cümlelerin sonuna konur. B seçeneğinde 'kim yaptı, neden yaptı?' yapısında birden fazla soru yargısı art arda sıralanmış ve soru işareti en sona konulmuştur; bu kullanım doğrudur. A'da soru işareti yanlış yere konmuş, C'de soru işareti unutulmuş, D'de dolaylı anlatım soru işareti gerektirmez, E'de ise soru olmayan bir cümleye soru işareti konmuştur.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kullanılması gerekmektedir?

• A) Dün akşam güzel bir film izledi.
• B) Arkadaşıyla uzun süre konuştu.
• C) Yavaş yavaş eve döndü.
• D) Kitapları çantasına koydu.
• E) Sabahleyin erken kalktı işe gitti. ✓

Sıralı yargılar virgülle birbirinden ayrılır. B seçeneğinde 'erken kalktı' ve 'işe gitti' birbiri ardına sıralanan iki ayrı yargıyı ifade etmektedir. Bu nedenle iki yargı arasına virgül konulmalıdır: 'Sabahleyin erken kalktı, işe gitti.' Diğer seçeneklerde ise tek bir yargı bulunduğundan virgüle gerek yoktur.

7. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde üç nokta doğru kullanılmıştır?

• A) Bugün hava çok güzel… değil mi?
• B) Toplantıya; Ahmet, Mehmet, Ali… ve diğerleri katıldı.
• C) Kitap… kalem… defter… hepsini aldım.
• D) Sana söyleyeceklerim var… ama nasıl anlatsam bilmiyorum. ✓
• E) O gün neler yaşandı… kimse bilmiyor.

Üç nokta; sözün bir nedenle yarıda kesildiğini, düşüncenin tamamlanmadığını ya da anlatımın belirsiz bırakıldığını göstermek için kullanılır. B seçeneğinde konuşan kişi söyleyeceklerini tam olarak ifade edemeden duraksıyor; bu belirsizlik ve duraksamayı göstermek için üç nokta doğru biçimde kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde üç nokta gereksiz ya da yanlış bağlamlarda kullanılmıştır.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta doğru kullanılmıştır?

• A) Sana bir şey söyleyeyim: bu işi sen yapmalısın. ✓
• B) Mevsimler: dört tanedir.
• C) Kitabın adı: 'İnce Memed'dir.
• D) Öğretmen: derse çalışın dedi.
• E) Bugün marketten: ekmek, süt ve yumurta aldım.

İki nokta; kendinden sonra açıklama, örnek ya da alıntı gelen cümlelerde kullanılır. B seçeneğinde 'sana bir şey söyleyeyim' ifadesi, açıklanacak bir içeriğin geleceğini haber vermekte ve iki nokta bu açıklamayı doğal biçimde başlatmaktadır. A seçeneğinde 'bugün marketten' ifadesi tamamlanmış bir yargı değildir ve iki nokta gereksizdir; doğrudan sıralama yapılabilir.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır?

• A) Güzel, akıllı ve çalışkan bir öğrenciydi.
• B) Hava soğuk olmasına rağmen, dışarı çıktı. ✓
• C) Ahmet, bu konuda sana yardım edebilir.
• D) Kitapları, defterleri ve kalemleri çantaya koydu.
• E) Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.

C seçeneğinde 'olmasına rağmen' bağlacı zarf-fiil işlevi gördüğünden, bu yapıyla kurulan yan cümleyi temel cümleden virgülle ayırmak dilbilgisi kurallarına aykırıdır. Zarf-fiil (ulaç) ile biten yan cümlelerden sonra virgül konulmaz. Diğer seçeneklerde virgül doğru kullanılmıştır: A'da sıralama virgülü, B'de sıralı cümleler, D'de sıfat sıralaması, E'de hitap virgülü.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül doğru kullanılmıştır?

• A) Kardeşim İzmir'de yaşıyor; annem ise Bursa'da. ✓
• B) Sabah erken kalktı; çünkü işe geç kalmak istemiyordu.
• C) Ankara'ya gidecek; orada akrabalarını ziyaret edecek.
• D) Kitabı okudu; beğendi.
• E) Masada ekmek; tabakta yemek vardı.

E seçeneğinde noktalı virgül, birbiriyle ilgili iki bağımsız yargıyı birbirinden ayırmak için kullanılmıştır ve bu kullanım kurala uygundur. A seçeneğinde 'çünkü' bağlacı olduğu için virgül yeterlidir. B seçeneğinde iki yargı sıralı cümle niteliğinde olduğundan virgül kullanılmalıdır. C seçeneğindeki kullanım anlamsız bir ayrıma yol açmaktadır. D seçeneğinde yargılar çok kısa ve doğrudan bağlantılı olduğundan virgül tercih edilmelidir.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta üst üste doğru kullanılmamıştır?

• A) Atatürk şöyle demiştir: 'Yurtta sulh, cihanda sulh.'
• B) Şehirler ikiye ayrılır: büyük şehirler ve küçük şehirler.
• C) Toplantıya katılanlar: Ahmet, Mehmet ve Ayşe'ydi. ✓
• D) Çantama şunları koydum: kitap, defter, kalem ve silgi.
• E) Sonuç açıktı: takım maçı kaybetmişti.

C seçeneğinde iki nokta üst üste yanlış kullanılmıştır. İki nokta üst üste, cümle içinde bir yüklem tamamlayıcısı olarak kullanılamaz; yani 'katılanlar:' ifadesinden sonra gelen öğeler bir yüklemin (…'ydi) öznesi ya da nesnesi konumundaysa iki nokta üst üste kullanılmaz, bu durumda virgül ya da doğrudan sıralama tercih edilir. Doğru kullanım: 'Toplantıya katılanlar Ahmet, Mehmet ve Ayşe'ydi.' A, B, D ve E seçeneklerinde iki nokta üst üste; açıklama, örnek sıralama, alıntı başlatma ve sonuç bildirme işlevleriyle kurala uygun biçimde kullanılmıştır.

12. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde tırnak işareti kullanımı diğerlerinden farklı bir işlev taşımaktadır?

• A) Kitabın 'Giriş' bölümünü okudum.
• B) Atatürk'ün 'Ne mutlu Türküm diyene!' sözü herkesçe bilinir.
• C) Gazetede 'Büyük Zafer' başlıklı bir haber çıktı.
• D) Bu 'başarı' gerçekten takdire şayandır. ✓
• E) Öğretmen 'Yarın sınav var' dedi.

C seçeneğinde tırnak işareti, sözcüğe kinayeli ya da ironik bir anlam katmak için kullanılmıştır; yani 'başarı' kelimesi gerçek anlamıyla değil, alaycı ya da şüpheli bir anlamda kullanılmaktadır. Bu işlev, diğer seçeneklerden farklıdır. A ve B seçeneklerinde doğrudan aktarma (alıntı), D seçeneğinde gazete başlığını belirtme, E seçeneğinde ise kitap bölümü adını vurgulama işlevi taşımaktadır. Bu tür sorularda tırnak işaretinin çok işlevli yapısı sınanmaktadır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işaretinin kullanımı yanlıştır?

• A) Nereye gidiyorsun, ne zaman döneceksin?
• B) Bana neden yardım etmedin, sormak istiyorum? ✓
• C) Bu kitabı sen mi yazdın?
• D) Hangi şehirde doğdunuz?
• E) Acaba bu iş zamanında biter mi?

D seçeneğinde soru işareti yanlış kullanılmıştır. 'Sormak istiyorum' ifadesi dolaylı bir anlatım işlevi görmekte ve cümleyi soru cümlesi olmaktan çıkarmaktadır; bu nedenle cümle nokta ile bitirilmelidir. Soru işareti yalnızca gerçek anlamda soru bildiren cümlelerin sonuna konur; 'sormak istiyorum, merak ediyorum, öğrenmek istiyorum' gibi yüklemlerle biten cümleler soru cümlesi sayılmaz ve nokta alır. Diğer seçeneklerde soru işareti doğru kullanılmıştır.

14. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde kısa çizgi (tire) yanlış kullanılmıştır?

• A) İstanbul-Ankara arası yaklaşık 450 kilometre.
• B) Türkçe-İngilizce sözlük çok işime yaradı.
• C) Çocuklar bahçede oynuyordu - bağırmadan. ✓
• D) 2000-2010 yılları arasında pek çok şey değişti.
• E) Anne-baba ilişkisi çocuk gelişimini doğrudan etkiler.

C seçeneğinde tire (kısa çizgi) yanlış kullanılmıştır. Tire, iki sözcüğü birbirine bağlamak ya da aralık belirtmek için kullanılır; ancak cümle içinde parantez işlevi görecek şekilde ara bilgi vermek için kullanılan işaret uzun çizgi (—) olmalıdır. Tire ile uzun çizgiyi karıştırmak sık yapılan bir hatadır. A seçeneğinde bileşik sıfat, B ve E seçeneklerinde yer/zaman aralığı, D seçeneğinde ikili grubu bağlama işlevleriyle tire doğru kullanılmıştır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işareti kullanımından kaynaklanan bir anlam belirsizliği vardır?

• A) Sabah erkenden yola çıktık.
• B) Ahmet ile Mehmet çalışıyor.
• C) Annem bana yeni bir elbise aldı.
• D) Güzel bir kız gibi konuşuyordu.
• E) Müdür, öğretmeni aramış. ✓

C seçeneğinde virgülün konumu anlam belirsizliğine yol açmaktadır. 'Müdür öğretmeni aramış' biçiminde yazıldığında 'müdür, öğretmeni aradı' ya da 'müdür olan öğretmeni aradı' şeklinde iki anlam çıkabilir. Virgül konulduğunda ('Müdür, öğretmeni aramış.') cümle 'müdür denen kişi, öğretmeni aradı' anlamına gelir ve özne net biçimde belirlenir. Ancak virgülsüz hâlde 'öğretmeni' sözcüğünün müdür sıfatını aldığı da düşünülebilir. Bu soru, virgülün anlam ayırt edici işlevini ölçmektedir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde parantez doğru kullanılmamıştır?

• A) Sözcüğün kökeni Arapça'dır (Ar. kitāb).
• B) Bu eser (bkz. s. 45) konuyu ayrıntılı ele almaktadır.
• C) Sınava (iyi çalışırsan) mutlaka gireceksin. ✓
• D) Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) 1920'de açıldı.
• E) Toplantı saat 14.00'te (Ankara saatiyle) başlayacak.

C seçeneğinde parantez yanlış kullanılmıştır. Parantez içine alınan bilginin cümlenin asıl anlamını tamamlayan, açıklayan ya da bir ek bilgi veren nitelikte olması gerekir; ama bu cümlede 'iyi çalışırsan' ifadesi cümlenin anlam bütünlüğü için zorunlu olan bir koşul bildirmektedir ve bu tür temel anlam öğeleri parantez içine alınamaz. Doğru kullanım: 'İyi çalışırsan sınava mutlaka gireceksin.' A seçeneğinde kısaltma açıklama, B seçeneğinde kaynak gösterme, D seçeneğinde köken bilgisi, E seçeneğinde ek açıklama işleviyle parantez kurala uygun kullanılmıştır.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti yanlış kullanılmıştır?

• A) Sınava girdin mi?
• B) Bana neden söylemediğini merak ediyorum? ✓
• C) Acaba beni hatırlıyor mu?
• D) Ne zaman geleceksin?
• E) Bu kitabı okudum mu, okumadım mı bilmiyorum.

Soru işareti yalnızca gerçek anlamda soru içeren cümlelerin sonuna konulur. 'Merak ediyorum' ile biten cümle soru cümlesi değil, düz cümledir. Bu nedenle cümlenin sonuna soru işareti değil, nokta konulmalıdır.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tire (-) doğru kullanılmıştır?

• A) Kitap - kalem aldım.
• B) Bugün hava - çok soğuktu.
• C) O - benim arkadaşım.
• D) Öğretmen sordu: — Dersini çalıştın mı? ✓
• E) Ankara - güzel bir şehirdir.

Tire (uzun çizgi), diyalog cümlelerinde konuşmacının sözlerini belirtmek için kullanılır. C seçeneğinde öğretmenin sözleri tireli diyalog biçiminde verildiğinden kullanım doğrudur. Diğer seçeneklerde tire, cümle içinde gereksiz biçimde ya da yanlış yerde kullanılmıştır.

19. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül, özne ile yüklem arasına yanlış biçimde konulmuştur?

• A) Güzel olan her şey, bir gün biter.
• B) Çok çalışan öğrenciler, başarıya ulaşır.
• C) Ali, bugün okula gitmedi. ✓
• D) Türkiye, Avrupa ile Asya arasında köprü işlevi görür.
• E) O güzel çocuk, arkadaşlarıyla oynadı.

Özne tek bir isimden oluşuyorsa ve herhangi bir yan cümle ya da açıklama içermiyorsa özne ile yüklem arasına virgül konulmaz. 'Ali bugün okula gitmedi.' cümlesinde 'Ali' sade bir özne olduğundan virgül yanlış kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde virgül, uzun ya da belirtici unsur içeren öznelerden sonra geldiği için kabul edilebilir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta (...) doğru kullanılmıştır?

• A) Toplantıya katıldım...
• B) Sana bir şey söyleyeyim mi... bilmiyorum, belki sonra. ✓
• C) Bugün hava güzel...
• D) Kitabı aldım... Masaya koydum... Uyudum.
• E) Ankara'nın başkent olduğunu biliyorum...

Üç nokta; sözün kasıtlı olarak yarıda bırakıldığını, ifadenin tamamlanmadığını ya da söylenmek istenenlerin ima yoluyla verildiğini gösterir. C seçeneğinde konuşmacı düşüncesini tamamlayamamış, kararsız bir şekilde cümlesini askıda bırakmıştır. Bu nedenle üç nokta doğru kullanılmıştır.

21. Aşağıdakilerden hangisinde noktalama işaretleri eksiksiz ve doğru kullanılmıştır?

• A) Kitabı okudum ama beğenmedim?
• B) Merhaba, nasılsın.
• C) Bugün hava güzel, dışarı çıkalım mı?
• D) Ne zaman geleceğini biliyorum.
• E) Dur bir dakika! ✓

E seçeneğinde 'Dur bir dakika!' cümlesi bir uyarı/emir niteliği taşıdığından ünlem işareti doğru kullanılmıştır. A'da 'nasılsın' soru cümlesi olduğundan soru işareti eksik, C'de soru anlamı taşımayan cümleye soru işareti konulmuş, B'de virgül ve soru işareti kullanımı tartışmalı olsa da yapı bozuktur, D'de ise herhangi bir sorun yoktur ancak E kadar belirgin değildir.

22. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde parantez ( ) doğru kullanılmıştır?

• A) Kitabı (okudum) ve beğendim.
• B) Sınava (girdim) ama başaramadım.
• C) TDK (Türk Dil Kurumu) bu konuda açıklama yaptı. ✓
• D) Ahmet (çok zeki) bir öğrencidir.
• E) Bugün (hava güzel) dışarı çıktım.

Parantez, kısaltmaların açık yazılışını ya da ek bilgi ve açıklamaları belirtmek için kullanılır. C seçeneğinde 'TDK' kısaltmasının açık biçimi olan 'Türk Dil Kurumu' parantez içinde verildiğinden kullanım doğrudur. Diğer seçeneklerde parantez, temel cümlenin ayrılmaz parçası olan bilgileri gereksiz yere paranteze almaktadır.

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül kullanılması zorunludur?

• A) Ali okula gitti.
• B) Kitabı aldım ve okudum.
• C) Dün sinemaya gittim.
• D) Hava güzel bugün.
• E) Evet bu konuda haklısın. ✓

'Evet, hayır, belki' gibi cevap bildiren kelimelerden sonra mutlaka virgül konulmalıdır. C seçeneğinde 'Evet' sözcüğünden sonra virgül konulmaması bir noktalama hatasıdır; doğru yazım 'Evet, bu konuda haklısın.' şeklindedir. Diğer seçeneklerde virgül kullanımı zorunlu değildir.

24. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde tırnak işareti doğru kullanılmıştır?

• A) Öğretmen "ödevini yaptın mı" diye sordu.
• B) "Yarın görüşürüz" dedi ve gitti.
• C) Bana bir "bardak" su ver.
• D) Kitabın adı "kırmızı elma" dır.
• E) Atatürk, "Ne mutlu Türküm diyene!" demiştir. ✓

Tırnak işareti, başkasından yapılan doğrudan alıntıları göstermek için kullanılır ve alıntı büyük harfle başlar. B seçeneğinde Atatürk'ün sözü olduğu gibi aktarılmış, büyük harfle başlanmış ve ünlem işareti tırnak içinde bırakılmıştır; bu kullanım doğrudur. D seçeneğinde ise tırnak içindeki söz büyük harfle başlamadığından hatalıdır.

25. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde noktalı virgül (;) doğru kullanılmıştır?

• A) Yarın; erken kalkacağım.
• B) Hava soğuktu; çıkmak istemedim. ✓
• C) Seni; seviyorum.
• D) Kitabı; okudum.
• E) Kahvaltıda çay; içtim.

Noktalı virgül, anlamca birbiriyle bağlantılı iki bağımsız cümleyi birbirine bağlarken ya da uzun sıralamalar arasında kullanılır. A seçeneğinde iki bağımsız cümle ('Hava soğuktu' ve 'çıkmak istemedim') birbirinin gerekçesi niteliğinde olduğundan noktalı virgül doğru kullanılmıştır. Diğer seçeneklerde ise yüklem, nesne veya zarf gibi cümle ögeleri arasına yanlış biçimde konulmuştur.