TURKCE - noktalama (Bölüm 6)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta, diğerlerinden farklı bir amaçla kullanılmıştır?

• A) Yıllarca bekledi, umdu, inandı...
• B) 'Ah, keşke o günler geri gelse...' diye iç geçirdi.
• C) Bana şunu söyle: Neden gelin... vazgeçtin? ✓
• D) Çocukken çok şey yaşadım: acı, sevinç, yalnızlık...
• E) O kadar sinirlenmiştim ki...

A seçeneğinde üç nokta, sözün kasıtlı olarak kesildiğini ya da atlandığını (sansür veya öz-sansür) göstermek için kullanılmıştır: 'gel...' sözcüğünde bir hece gizlenmiştir. B, C, D ve E seçeneklerinde ise üç nokta ya anlatımın belirsiz bırakılması, düşüncenin tamamlanmaması ya da sözün uzayıp gittiğini ima etmek için kullanılmıştır; hepsinde anlatımsal eksiklik söz konusudur. A'daki kullanım yapısal-sözcüksel, diğerleri ise söylemsel-anlatımsal işlev taşır.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta üst üste, yanlış bir işlevde kullanılmıştır?

• A) Saat tam üçtü: kapı çalındı. ✓
• B) Bana tek bir şey söyle: Neden yalan söyledin?
• C) Düşündüm, taşındım: gitmemeye karar verdim.
• D) Çantana şunları koy: kalem, silgi, cetvel.
• E) Hayatımın en güzel anı: seni ilk gördüğüm gündü.

D seçeneğinde iki nokta üst üste yanlış kullanılmıştır. 'Saat tam üçtü: kapı çalındı' cümlesinde iki önerme arasında açıklama ya da sıralama ilişkisi yoktur; iki bağımsız olayın art arda gerçekleşmesi söz konusudur. Bu durumda noktalı virgül ya da sadece virgül kullanılmalıdır. A'da açıklama, B'de soru aktarımı, C'de sonuç bildirme, E'de tanımlama ilişkisi ile iki nokta üst üste işlevine uygundur.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işareti, anlam değişikliğine yol açacak biçimde yanlış konumlandırılmıştır?

• A) 'Korkma' şiiri Türk edebiyatının en güzel şiirlerinden biridir.
• B) 'Çalışmak' kelimesi bu cümlede mecaz anlamda kullanılmış.
• C) Bu sözlerin 'doğru' olduğunu kimse ispat edemez.
• D) Bana 'aptal' dedi, bu söz çok canımı yaktı.
• E) Öğretmen 'Yarın sınav var' dedi. ✓

D seçeneğinde tırnak işareti yanlış konumlandırılmıştır. Aktarılan söz cümle sonunda nokta ile bitiyorsa nokta tırnak işaretinin içinde kalmalıdır: 'Yarın sınav var.' dedi. Nokta dışarıda bırakıldığında noktalama kuralı ihlal edilmiş olur; bu durum özellikle resmi metinlerde anlam belirsizliğine yol açabilir. Diğer seçeneklerde tırnak işareti doğru konumda kullanılmıştır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgülün kaldırılması, cümlenin anlamını köklü biçimde değiştirir?

• A) Güzel, sarı bir elbise almak istiyordu.
• B) Ali, gelecek mi bilmiyorum.
• C) Koşarak, eve döndü.
• D) Akıllı, çalışkan öğrenciler ödüllendirildi. ✓
• E) Bugün, hava çok güzeldi.

E seçeneğinde virgülün varlığı ve yokluğu cümlenin anlamını köklü biçimde değiştirir. 'Akıllı, çalışkan öğrenciler ödüllendirildi' cümlesinde virgül olduğunda 'akıllı ve çalışkan' olan öğrenciler kastedilir (her iki özelliği taşıyanlar). Virgül olmadan 'Akıllı çalışkan öğrenciler ödüllendirildi' denildiğinde ise 'çalışkan öğrencilerin akıllı olanları' anlamına gelir; yani 'akıllı' sıfatı 'çalışkan öğrenciler' tamlamasını nitelendirmiş olur. Anlam tamamen değişir. Diğer seçeneklerde virgülün kaldırılması anlamı bu ölçüde değiştirmez.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işaretinin kullanımı Türk Dil Kurumu yazım kurallarına aykırıdır?

• A) 2023'te büyük değişimler yaşandı.
• B) Ali'nin kalemi kaybolmuş.
• C) Ankara'dan İstanbul'a gittik.
• D) Müdür'ün odası kapalıydı. ✓
• E) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.

D seçeneğinde 'Müdür'ün' yazımı yanlıştır. Kesme işareti, özel adlara gelen ekleri ayırmak için kullanılır; ancak 'müdür' sözcüğü bir unvan olup cümlede özel ad işleviyle kullanılmamışsa kesme işareti gerekmez: 'Müdürün odası kapalıydı.' yazılmalıdır. Yalnızca kişi adıyla birlikte kullanıldığında (örn. 'Müdür Ahmet Bey'in') ya da o kişiyi doğrudan adlandırırken özel ad niteliği kazanabilir. Diğer seçeneklerde yer adları ve kişi adı olan özel adlara gelen ekler kurallı biçimde ayrılmıştır.

6. Aşağıdakilerin hangisinde parantez içindeki bilginin işlevi diğerlerinden farklıdır?

• A) Mustafa Kemal (Atatürk) 1881'de Selanik'te doğdu.
• B) Bu olay gerçekten (?!) çok şaşırtıcıydı. ✓
• C) William Shakespeare (1564-1616) İngiliz edebiyatının en önemli yazarıdır.
• D) Savaş (1914-1918) milyonlarca insanın ölümüne yol açtı.
• E) Türk Dil Kurumu (TDK) bu konuda bir açıklama yaptı.

D seçeneğinde parantez içinde '(?!)' kullanılmıştır; bu kullanım şaşkınlık ve kuşkunun bir arada dile getirilmesi için kullanılan özel bir noktalama biçimidir ve anlam pekiştirme/alaycılık işlevi taşır. A seçeneğinde parantez kısaltma açıklar, B ve E'de yaşam tarihleri verilir, C'de ise tanınan adı belirtir. Bunların hepsi açıklayıcı/tanıtıcı işlevdeyken D'deki kullanım yazarın duygusal tepkisini yansıtan tamamen farklı bir işleve sahiptir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısa çizgi (bağlama çizgisi) ile tire işlevi birbirine karıştırılmıştır?

• A) Türk-İslam sentezi tartışmalı bir kavramdır. ✓
• B) Ankara-İstanbul arası 450 kilometredir.
• C) 2020-2023 yılları arasında çok şey değişti.
• D) İstanbul-Ankara treninin bileti pahalandı.
• E) Sana -açıkçası- hiç güvenmiyordum.

C seçeneğinde 'Türk-İslam sentezi' yazımında kullanılan çizgi, bağlama çizgisi (kısa çizgi) olmalıdır ve doğru kullanılmıştır; ancak bu seçenek yanıltıcıdır. Asıl sorun D seçeneğindedir: '-açıkçası-' ifadesinde kullanılan tire (uzun çizgi) ara söz işlevini doğru karşılar. Fakat C'de aynı çizgi karakteriyle farklı işlev gösterildiğinde (birleştirme) ile D'nin (ayırma/ara söz) karıştırıldığı görülür. Bu soruda C seçeneği, birleştirme çizgisiyle yazılması gereken bileşik sıfatı tiresiyle değil kısa çizgiyle yazmaktadır; ancak Türkçede bu iki işaret görsel olarak aynı '-' karakteriyle gösterildiği için bağlam belirleme esastır. Analitik düzeyde C'deki çizgi tipi doğru, D'deki ise farklı işlevli olmakla birlikte en yaygın karıştırma C seçeneğinde gerçekleşmektedir.

8. Aşağıdaki metinde numaralandırılmış noktalama işaretlerinden hangisi yanlış kullanılmıştır? 'Sabah (1) uyandığımda her şey değişmişti (2) ; sanki bir rüzgâr geçmiş (3) , her şeyi yerinden etmişti. Annem (4) 'Uyan artık (5) !' diye bağırdı.'

• A) 2. noktalama işareti ✓
• B) 1. noktalama işareti
• C) 5. noktalama işareti
• D) 3. noktalama işareti
• E) 4. noktalama işareti

2. noktalama işareti olan noktalı virgül yanlış kullanılmıştır. 'Sabah uyandığımda her şey değişmişti' ile 'sanki bir rüzgâr geçmiş, her şeyi yerinden etmişti' cümleleri arasında anlam açısından yakın bir bağ olduğundan noktalı virgül yerine virgül ya da iki nokta üst üste kullanılmalıdır. Ayrıca noktalı virgülden önce boşluk bırakılması da yanlıştır; noktalama işaretleri kendinden önceki sözcüğe bitişik yazılır. 1. virgül zarf-fiil grubunu ayırdığı için doğrudur. 3. virgül sıralı ögeleri bağlar, doğrudur. 4. tire (ya da kesme) aktarılan söz için doğrudur. 5. ünlem ise 'Uyan artık!' emrinden sonra doğrudur.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgülün kullanımı diğerlerinden farklı bir işlev üstlenmektedir?

• A) Seni seviyorum, biliyorsun. ✓
• B) Kitapları, defterleri, kalemleri çantasına koydu.
• C) Sabah kalktı, yüzünü yıkadı, kahvaltısını yaptı.
• D) Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.
• E) Çalışkan, zeki, azimli bir öğrenciydi.

A, B, C ve D seçeneklerinde virgül sıralama (birden fazla öge ya da yüklem arasında) işlevi görmektedir. E seçeneğinde ise virgül, cümleye sonradan eklenen 'biliyorsun' seslenme/pekiştirme unsurunu ana cümleden ayırmak için kullanılmıştır. Bu işlev diğerlerinden farklı olup 'ara söz/ek cümle' ayırma işlevidir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgülün kullanımı yanlıştır?

• A) Ahmet kitap okumayı sever; Mehmet ise sinemaya gitmeyi tercih eder.
• B) Bazıları erken geldi; bazıları geç, bazıları ise hiç gelmedi.
• C) Hayatta en hakiki mürşit ilimdir; diğer her şey ikincil kalır.
• D) Toplantıya Ankara'dan üç kişi; İzmir'den beş kişi, İstanbul'dan iki kişi katıldı. ✓
• E) Gün geçtikçe yoruluyordu; yine de çalışmaktan vazgeçmiyordu.

B seçeneğinde noktalı virgül ve virgül birlikte kullanılmış; ancak paralel yapıdaki ögelerin tamamı ya virgülle ya da noktalı virgülle ayrılmalıdır. 'Ankara'dan üç kişi; İzmir'den beş kişi, İstanbul'dan iki kişi' ifadesinde İzmir ve İstanbul grupları virgülle, Ankara grubu ise noktalı virgülle ayrılmıştır. Doğru kullanım: 'Ankara'dan üç kişi; İzmir'den beş kişi; İstanbul'dan iki kişi katıldı.' biçiminde olmalıdır.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tire (-) yanlış kullanılmıştır?

• A) İstanbul – Ankara hattında yeni bir tren seferi başlatıldı.
• B) Türk – Japon dostluk toplantısı büyük ilgi gördü.
• C) "Yarın gelebilir misin?" diye sordu. – "Tabii ki gelirim," dedi.
• D) Yaşlı adam – elleri titreyerek – mektubu masaya koydu.
• E) "Bizi bırakıp gideceksin öyle mi – hiç düşünmüyorsun bizi." ✓

C seçeneğinde tire, diyalogda konuşmacının sözünü kendi kesmesi ya da söze ara vermesi işleviyle kullanılmıştır; ancak bu kullanım sözdizimsel olarak sorunludur. Tire burada hem söz kesme hem de cümle içi duraklamayı tek işaretle karşılamaya çalışmaktadır. Söz kesme için tek tire yeterli olup ardından cümleye devam edilmez; ayrı bir cümle kurulur. Doğru kullanım: 'Bizi bırakıp gideceksin öyle mi –' ve ardından yeni cümle olarak devam etmelidir. Çift tire ise E'deki gibi ara söz işlevi için geçerlidir.

12. Aşağıdakilerin hangisinde üç nokta (...) farklı bir işlevle kullanılmıştır?

• A) "Bilmiyorum, belki evet, belki hayır..." dedi düşünceli bir sesle.
• B) Yıllar geçti, insanlar değişti, hayat...
• C) Kitabın başlığı şöyleydi: Yalnızlık, Özlem ve... ✓
• D) "Sen de mi..." diyerek sustu.
• E) Gözlerini kapattı ve düşünmeye başladı: Annem, babam, kardeşim...

A, B, C ve E seçeneklerinde üç nokta; sözün bitirilmemesi, duygu yoğunluğu ya da söylenmek istenip söylenemeyen ifadeyi temsil etme işleviyle kullanılmıştır. D seçeneğinde ise üç nokta, bir başlıkta eksiltme değil, künye/listeleme bağlamında eksik bırakılan bilgiyi göstermektedir. Bu durum, üç noktanın alıntılarda atlanan bölümü gösterme işlevine yakın olup diğerlerindeki 'söz tamamlanmama' işlevinden farklıdır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işaretinin (') kullanımı zorunlu değildir?

• A) 1923'te Cumhuriyet ilan edildi.
• B) Ahmet'in söyledikleri herkesi şaşırttı.
• C) İstanbul'un tarihi dokusu korunmalıdır.
• D) Türk Dil Kurumu'nun kararları bağlayıcıdır.
• E) Türkçe'nin kuralları oldukça zengindir. ✓

C seçeneğinde 'Türkçe'nin' yazımında kesme işareti kullanılmıştır; ancak TDK kurallarına göre Türkçe gibi dil adları özel isim sayıldığından ek getirildiğinde kesme işareti kullanılır. Ancak bu tartışmalı bir alan olup güncel TDK kılavuzuna göre dil adları özel ad sayılmakla birlikte 'Türkçenin' biçimi de kabul görmektedir. Diğer seçeneklerde kişi adı (A), rakam (B), şehir adı (D) ve kurum adı (E) bulunmakta olup bu durumlarda kesme işareti zorunludur. Sorudaki en savunulabilir yanıt C'dir; zira bu yapı ÖSYM sınavlarında zaman zaman kesme işaretsiz de kabul edilmiştir.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta üst üste (:) kullanımı yanlıştır?

• A) Şu üç şeyi hiç unutma: dürüstlük, çalışkanlık, sabır.
• B) Öğretmen sordu: "Bu sorunun cevabı nedir?"
• C) Gelmemesinin sebebi: hasta olmasıydı. ✓
• D) Toplantının amacı şudur: projeyi zamanında teslim etmek.
• E) Atatürk şöyle demiştir: "Yurtta sulh, cihanda sulh."

D seçeneğinde iki nokta üst üste yanlış kullanılmıştır. 'Gelmemesinin sebebi' ifadesi özne konumundadır ve yüklem olan 'hasta olmasıydı' ile arasına iki nokta getirilemez. İki nokta, bir ifadenin açıklaması ya da sıralama başlamadan önce kullanılır; ancak özne ile yüklem arasına hiçbir noktalama işareti konulmaz. Doğru biçim: 'Gelmemesinin sebebi hasta olmasıydı.' şeklinde olmalıdır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak işaretinin (") işlevi diğerlerinden farklıdır?

• A) Gazetede "Ekonomide yeni dönem" haberi yer aldı.
• B) Atatürk "Ne mutlu Türk'üm diyene" demiştir.
• C) Bu "dostluk" gerçek miydi, sormak gerekir. ✓
• D) Konferansta "Dil ve Kimlik" başlıklı bir sunum yapıldı.
• E) Öğretmen "Yarın sınav var" dedi.

A, C seçeneklerinde tırnak işareti doğrudan alıntıyı belirtmek için kullanılmıştır. D ve E seçeneklerinde ise bir başlığı ya da eseri göstermek için kullanılmıştır. B seçeneğinde ise tırnak işareti 'dostluk' kelimesinin ironi/iğneleme amacıyla kullanıldığını, yani sözcüğün gerçek anlamının dışında, özel bir vurguyla kullanıldığını göstermektedir. Bu işlev diğerlerinden (doğrudan alıntı ve başlık gösterme) farklıdır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bütün noktalama işaretleri doğru kullanılmıştır?

• A) "Geleceğim" dedi, ama gelmedi ve beni yıllarca bekletti.
• B) Yıllarca çalıştı: emekliye ayrıldığında, ne parası ne de sağlığı kalmıştı.
• C) Ahmet, Mehmet ve Ali – üç iyi arkadaş – parkta buluştular.
• D) Kitabı okuyunca anladım ki; hayat hiç de düşündüğüm gibi değilmiş.
• E) Sana şunu söyleyeyim: Çalışmadan başarı olmaz, bunun bilincinde ol. ✓

A seçeneğinde tüm noktalama işaretleri kurallara uygundur: iki nokta üst üste açıklama cümlesi getirmeden önce kullanılmış, virgül ise zincirleme cümleyi birbirinden ayırmıştır. B'de 'ki' bağlacından önce noktalı virgül kullanılamaz, virgül olmalıdır. C'de virgül ve 'ama' bağlacının birlikte kullanımı dilbilgisi açısından tartışmalı olmakla birlikte asıl sorun 've' bağlacından önceki virgülün gereksizliğidir. D'de tire kullanımı doğrudur ancak 'üç iyi arkadaş' ifadesi 'Ahmet, Mehmet ve Ali' açıklaması olduğundan buraya virgül de yeterlidir, tire seçimi stilistik olup yanlış değildir; yine de A en tutarlı seçenektir. E'de 'emekliye ayrıldığında' ifadesinden önce virgül değil iki nokta kullanılmış, bu da sözdizimini bozmuştur.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül, özne ile yüklem arasında yanlış biçimde kullanılmıştır?

• A) Güler yüzlü, çalışkan ve sabırlı olan öğretmenimiz, ödül aldı.
• B) Arkadaşım, dün beni aradı ve buluşmamızı istedi. ✓
• C) Bu davada suçlu olan kişi, mahkemece beraat etti.
• D) Zor koşullarda büyüyen, zorlukları göğüsleyen insanlar dayanıklı olur.
• E) Yıllarca emek verdiği bu topraklar, onun için her şeydi.

E seçeneğinde 'Arkadaşım,' biçiminde öznenin hemen ardına virgül konulmuştur. Özne ile yüklem arasına virgül konulması genel kural olarak yanlıştır. Burada 'arkadaşım' herhangi bir uzun yan cümle ya da sıfat tamlamasıyla genişletilmemiştir; dolayısıyla 'Arkadaşım dün beni aradı ve buluşmamızı istedi.' yazılması gerekirdi. A, B ve C seçeneklerinde ise özne, uzun bir sıfat ya da yan cümle ile genişlediğinden özneyi yükleme bağlayan virgül kabul edilebilir bir kullanımdır. D'de ise özne geniş bir sıfat fiil grubuyla oluşturulmuştur, virgül sıfat fiil grubunu tamaladıktan sonra asıl özneyi yükleme bağlamaktadır.

18. Aşağıdakilerin hangisinde yay ayraç (parantez) yanlış kullanılmıştır?

• A) Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) 1920'de açıldı.
• B) Roman boyunca (trajik) bir atmosfer hâkimdir. ✓
• C) Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) modern Türkiye'nin kurucusudur.
• D) Bu konuyu daha önce ele almıştık (bkz. Bölüm 3).
• E) Sınava giren öğrencilerin büyük çoğunluğu (neredeyse tamamı), başarısız oldu.

E seçeneğinde parantez içindeki '(trajik)' sözcüğü, cümlenin anlam akışını bozmaktadır. Parantez; açıklama, kısaltma, kaynak gösterme ya da yan bilgi vermek için kullanılır. Burada 'trajik' sözcüğü sıfat işlevi görmekte ve cümlenin temel ögelerinden biri durumundadır; parantez içine alınması bu sözcüğü gereksiz kılmaktadır. Sıfat işlevindeki bir sözcük paranteze alınamaz. Doğru yazım: 'Roman boyunca trajik bir atmosfer hâkimdir.' olmalıdır.

19. Aşağıdaki metindeki numaralanmış noktalama işaretlerinden hangisi yanlış kullanılmıştır? "Sabahın erken saatlerinde (1), uyku mahmurluğuyla kalkan çocuk (2); annesinin sesi olmadan hiç harekete geçemezdi (3). Mutfaktan gelen kahve kokusu (4), onu yavaş yavaş uyandırdı (5)."

• A) 1. virgül
• B) 2. virgül
• C) 3. noktalı virgül ✓
• D) 5. nokta
• E) 4. virgül

3. işaret olan noktalı virgül yanlış kullanılmıştır. 'annesinin sesi olmadan hiç harekete geçemezdi' bir temel cümledir ve ardından yeni bir cümle gelmektedir (nokta ile ayrılmalıdır). Noktalı virgül, birbiriyle ilişkili iki bağımsız cümleyi ayırmak için kullanılır; ancak burada 'annesinin sesi olmadan hiç harekete geçemezdi' yargısı tam ve bağımsız bir cümledir, devamında ayrı bir cümle geldiğinden noktalı virgül değil nokta kullanılmalıydı. Diğer virgüller (1, 2, 4) zarf tümleci, sıfat fiil grubu ve özne-yüklem arasındaki genişlemiş tamlamalar için doğru kullanılmıştır.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işaretleriyle anlam değişikliği yaratılabilir; yani aynı sözcük dizisi farklı noktalama ile farklı anlam taşıyabilir?

• A) Ahmet uyuyor.
• B) Hava bugün güzel.
• C) Kardeşim geldi.
• D) Kapıyı kapat.
• E) Öğretmenim akıllı öğrencileri sever. ✓

C seçeneğindeki 'Öğretmenim akıllı öğrencileri sever.' cümlesi noktalama ile iki farklı anlam kazanabilir. Virgülsüz yazıldığında 'Öğretmenim, akıllı olan öğrencileri sever.' yani öğretmenin sadece akıllı öğrencileri sevdiği anlaşılır. Ancak 'Öğretmenim akıllı, öğrencileri sever.' biçiminde yazıldığında ise 'Öğretmenim akıllı bir insandır ve öğrencileri sever.' anlamına gelir. Böylece tek bir cümle, virgülün yeri değiştirilerek iki farklı anlam ifade edebilmektedir. Diğer seçeneklerdeki cümleler ise bu tür anlam değişikliğine elvermemektedir.

21. Aşağıdaki metinde geçen noktalama işaretleriyle ilgili hangisi doğru söylenmiştir? "Edebiyatımızın en büyük ustalarından biri olan Yahya Kemal, şiirlerinde İstanbul'u, tarihi ve kültürüyle, hem bir şehir hem de bir ruh olarak işlemiştir. Ona göre İstanbul; yalnızca taş ve beton değil, nesilden nesile aktarılan bir medeniyetin simgesiydi."

• A) 'Yahya Kemal,' den sonra gelen virgül gereksizdir; özne olan özel ismin ardına virgül konulmaz.
• B) 'Nesilden nesile aktarılan' ifadesinden önce virgül eklenmesi gerekirdi.
• C) 'İstanbul;' dan sonra gelen noktalı virgül, iki bağımsız cümleyi birbirinden ayırdığı için yanlıştır; virgül olmalıdır.
• D) 'Tarihi ve kültürüyle' ifadesinin her iki yanındaki virgüller ara söz ayırma işlevi taşıdığından doğrudur. ✓
• E) 'Hem bir şehir hem de bir ruh olarak' ifadesinden sonra virgül getirilmemesi bir eksikliktir.

A seçeneği doğrudur. 'Tarihi ve kültürüyle' ifadesi, 'İstanbul'u' nesnesini genişleten bir zarf niteliğinde ara sözdür ve her iki yanına konulan virgüller bu ara sözü cümlenin asıl akışından ayırmaktadır. Virgüller kaldırıldığında cümle anlam ve yapı bakımından bütünlüğünü korumaktadır; bu da buradaki virgüllerin ara söz ayırma işlevi gördüğünü kanıtlar. B yanlıştır: noktalı virgül, birbiriyle anlam ilişkisi bulunan iki bağımsız cümleyi ayırmak için kullanılmış olup kurallara uygundur. D yanlıştır: buradaki virgül özneyi değil, uzun sıfat fiil grubuyla genişlemiş özneyi yükleme bağladığından yerindedir.

22. Aşağıda verilen cümlelerden hangisinde virgülün görevi, diğerlerinden farklıdır?

• A) Hatice, koşarak kapıya yetişti.
• B) Ahmet, bugün buraya gelecek mi bilmiyorum. ✓
• C) Mehmet, toplantıya katılamayacağını söyledi.
• D) Ayşe, bu konuda en yetkili kişidir.
• E) Fatma, öğretmen olmak istiyordu.

B, C, D ve E seçeneklerinde virgül, özne olan özel isimden sonra gelerek özneyi yükleme bağlamaktadır; bu cümlelerde virgül özne-yüklem ilişkisini düzenleyen sıradan bir kullanımdır. A seçeneğinde ise 'Ahmet' ismi, dolaylı anlatımda gönderme yapılan özne konumundadır; ancak 'bugün buraya gelecek mi bilmiyorum' bütünü bağımsız bir yargı içerdiğinden virgül, iç içe geçmiş cümle yapısını ayırma işlevi görmektedir. Dolayısıyla A'daki virgülün işlevi diğerlerinden farklıdır.

23. "Romanı bitirince -içim sıkışmıştı zaten- balkona çıktım ve düşünmeye başladım." cümlesindeki tireler kaldırılıp yerine hangi noktalama işareti getirilirse anlam bütünlüğü en az bozulur?

• A) Üç nokta (...)
• B) Virgül (,)
• C) Parantez ( ) ✓
• D) İki nokta üst üste (:)
• E) Noktalı virgül (;)

Tireler, cümle içinde ana akışı kesen ara düşünceleri belirtir. Parantez de aynı işlevi üstlenebilir; hem anlamsal hem de yapısal açıdan en yakın karşılıktır. 'içim sıkışmıştı zaten' ifadesi, okuyucuya ek bilgi sunan bir açıklama niteliğindedir ve parantez içine alındığında cümlenin asal yapısı bozulmaz. Virgül bu bağlamda iki yan cümleyi birbirine karıştırır; noktalı virgül yanlış hiyerarşi yaratır; iki nokta açıklama ilişkisi kurar ama burada açıklama değil ara düşünce söz konusudur; üç nokta belirsizlik/duraklama izlenimi doğurur.

24. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde iki nokta üst üste (:) yanlış kullanılmıştır?

• A) Türkiye'nin başkenti: Ankara'dır. ✓
• B) Toplantıda şu kararlar alındı: bütçe kısılacak, personel eğitimi ertelenecek.
• C) Düşündüm ve anladım: hayat beklediğimiz gibi değildi.
• D) Başarıyı getiren üç şey vardır: çalışma, sabır ve azim.
• E) Şair, şiirinde şunu söylüyor: 'Gelmeyeceksin artık, biliyorum.'

'Türkiye'nin başkenti: Ankara'dır.' cümlesinde iki nokta yanlış kullanılmıştır. Yüklem görevindeki 'Ankara'dır' ifadesinden önce iki nokta getirilmesi kurallara aykırıdır; özne ile yüklem arasına iki nokta konulmaz. Doğrusu 'Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.' biçimindedir. A seçeneğinde sayma/sıralama öncesi, B'de alıntı öncesi, D'de açıklama listesi öncesi, E'de sonuç/vargı bağlacı yerine kullanılan iki nokta kurallara uygundur.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde üç nokta (...), diğerlerinden farklı bir amaçla kullanılmıştır?

• A) Çantasını aldı, kapıya yürüdü, döndü baktı...
• B) 'Beni dinle, lütfen...' diyerek odadan çıktı.
• C) Yıllar geçti, her şey değişti; ama o hep aynı kaldı...
• D) Ne diyeceğini bilemedi, sadece baktı...
• E) 'Seni bir daha görmek istemiyorum!' dedi mi? Evet, tam olarak öyle dedi: '...' ✓

A, B, D ve E seçeneklerinde üç nokta, cümlenin ya da düşüncenin tamamlanmadığını, sözün belirsizlikte ya da duygusal yoğunlukta bırakıldığını göstermektedir. C seçeneğinde ise üç nokta, alıntı içinde söylenen sözün bilerek atlandığını ya da aktarılmak istenmeyen bir kısmın bulunduğunu göstermek için '...' biçiminde tırnak içinde kullanılmıştır. Bu, üç noktanın 'sansür/atlama' işlevidir ve diğerlerinin 'yarım bırakma/belirsizlik' işlevinden farklıdır.