TURKCE - sozcuk turleri (Bölüm 2)

1. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde 'büyük' sözcüğü sıfat olarak kullanılmıştır?

• A) O büyükler arasında sayılır.
• B) Büyük bir hata yaptın. ✓
• C) Büyük, küçüğe yol göstermeli.
• D) Büyük olmak kolay değildir.
• E) Bu büyük benim için çok önemli.

'Büyük bir hata yaptın' cümlesinde 'büyük' sözcüğü 'hata' ismini nitelendirdiği için sıfattır. Diğer seçeneklerde 'büyük' isim göreviyle (bir kişi ya da kavramı karşılamak için) kullanılmıştır.

2. "Ne kadar çalışırsan o kadar başarırsın." cümlesinde 'ne' sözcüğü hangi sözcük türündedir?

• A) Soru sıfatı
• B) Bağlaç
• C) Soru zamiri
• D) Edat
• E) Zarf ✓

Bu cümlede 'ne kadar' kalıbındaki 'ne' sözcüğü 'kadar' sözcüğünü nitelendirerek ölçü-derece bildiren bir zarf işlevi görmektedir. Soru anlamı taşımadığından soru zamiri ya da sıfatı değildir.

3. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi iyelik eki almış bir isimdir?

• A) evden
• B) evim ✓
• C) evleri (çoğul anlamda)
• D) evler
• E) evde

'Evim' sözcüğünde 'ev' köküne birinci tekil şahıs iyelik eki '-im' getirilmiştir; bu ek, o nesnenin kime ait olduğunu belirtir. Diğer seçeneklerde çoğul eki ya da hal (durum) ekleri kullanılmıştır.

4. "Arkadaşım bana güzel bir hediye getirdi." cümlesinde 'bana' sözcüğü hangi sözcük türündedir?

• A) Sıfat
• B) Kişi zamiri (adıl) ✓
• C) Edat
• D) İsim
• E) Zarf

'Bana' sözcüğü 'ben' kişi zamirinin yönelme hâli (-a/-e) almış biçimidir. Bir ismin yerini tuttuğu ve çekim eki aldığı için kişi zamiri olarak değerlendirilir. Cümlede dolaylı tümleç görevini üstlenmiştir.

5. Aşağıdaki cümlelerde geçen sözcükler incelendiğinde hangisinde ünlem kullanılmıştır?

• A) Hızla kapıya koştu.
• B) Kardeşim yarın gelecek.
• C) Aman, düşeceksin dikkat et! ✓
• D) Sabah kahvaltısını bitirdi.
• E) Güneş bulutların arkasına saklandı.

'Aman' sözcüğü bir duygu ya da uyarı ifade eden ünlemdir; cümleyle anlam bağı kurmakla birlikte sözdizimsel bir öge değildir. Ünlemler; şaşırma, korkma, uyarma, sevinme gibi duyguları dile getiren sözcüklerdir.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük isim (ad) türündedir? "Bahçedeki _güzel_ çiçekler solmaya başlamıştı."

• A) Başlamıştı
• B) Bahçedeki
• C) Solmaya
• D) Güzel
• E) Çiçekler ✓

İsim (ad), varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklerdir. 'Çiçekler' sözcüğü bir varlığı karşıladığından isimdir. 'Güzel' sıfat, 'bahçedeki' sıfat, 'solmaya' fiilden türemiş isim görevinde (mastar), 'başlamıştı' ise fiildir.

7. "Yarın erkenden yola çıkacağız." cümlesinde 'yarın' sözcüğü hangi türdendir?

• A) Zarf ✓
• B) Sıfat
• C) Zamir
• D) İsim
• E) Bağlaç

'Yarın' sözcüğü cümlede 'çıkacağız' eylemini zaman bakımından belirtmektedir. Fiilleri zaman, yer-yön, durum veya miktar bakımından belirten sözcükler zarf (belirteç) türündedir. Bu nedenle 'yarın' bir zaman zarfıdır.

8. Aşağıdakilerden hangisi zamir (adıl) değildir?

• A) Kimse
• B) Hangi ✓
• C) Burası
• D) Hepsi
• E) Ben

'Hangi' sözcüğü tek başına ismin yerini tutmaz; bir ismi niteler ve soru sıfatı olarak kullanılır. 'Ben' kişi zamiri, 'hepsi' belirsizlik zamiri, 'burası' işaret zamiri, 'kimse' ise belirsizlik zamiridir.

9. "Kapıyı o çocuk açtı." cümlesinde 'o' sözcüğü hangi türdendir?

• A) İşaret sıfatı ✓
• B) Belgisiz zamir
• C) İşaret zamiri
• D) Kişi zamiri
• E) Soru zamiri

'O' sözcüğü bu cümlede 'çocuk' isminin önüne gelerek onu işaret etmektedir. İsmin önünde gelip onu niteleyen sözcükler sıfattır. Burada 'o', işaret sıfatı görevindedir. Eğer tek başına ismin yerini tutsaydı (örneğin 'Kapıyı o açtı') işaret zamiri olurdu.

10. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi hem isim hem de sıfat olarak kullanılabilir?

• A) Güzellik
• B) İle
• C) Tatlı ✓
• D) Koşmak
• E) Ben

'Tatlı' sözcüğü 'Bu tatlıyı çok sevdim.' cümlesinde isim, 'Tatlı bir ses duydum.' cümlesinde ise sıfat olarak kullanılmaktadır. Sözcüğün türü, cümledeki işlevine göre belirlenir. Diğer seçenekler bu esnekliğe sahip değildir.

11. "Kitapları masaya bırak, defterlerini ise çantana koy." cümlesinde 'ise' sözcüğü hangi türdendir?

• A) Ünlem
• B) Zarf
• C) Edat (ilgeç)
• D) Bağlaç (bağlama edatı) ✓
• E) Zamir

'İse' sözcüğü bu cümlede iki cümleyi ya da iki sözcük grubunu birbirine bağlamaktadır. Cümleleri veya sözcükleri birbirine bağlayan sözcükler bağlaç (bağlama edatı) türündedir. 'İse' özellikle zıtlık ve karşılaştırma bildiren bağlaçlar arasında yer alır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat (ön ad) kullanılmamıştır?

• A) Üç öğrenci sınıfta kaldı.
• B) Hangi kitabı okudun?
• C) Masadaki kalem kırılmış.
• D) Bu elbise çok pahalı. ✓
• E) Sarı yapraklar yavaşça düştü.

C seçeneğinde 'pahalı' sözcüğü yüklem görevindedir; bir ismi nitelemiyor, 'elbise'nin özelliğini yüklem olarak bildiriyor. Diğer seçeneklerde: A'da 'sarı' niteleme sıfatı, B'de 'üç' sayı sıfatı, D'de 'hangi' soru sıfatı, E'de 'masadaki' belirtme sıfatı olarak kullanılmıştır.

13. "Ne güzel bir gün!" cümlesinde 'ne' sözcüğü hangi türdendir?

• A) Ünlem
• B) Bağlaç
• C) Soru zamiri
• D) Soru sıfatı
• E) Zarf ✓

Bu cümlede 'ne' bir soru sormamakta; 'güzel' sıfatını pekiştirerek duygu yoğunluğu katmaktadır. Sıfatları ve zarfları pekiştiren sözcükler zarf (belirteç) görevindedir. Burada 'ne', 'güzel'i nitelendirdiğinden niteleme zarfı işlevi üstlenmiştir.

14. Aşağıdakilerden hangisi yapım eki almış bir türemiş isimdir?

• A) Kalem
• B) Kitap
• C) Koşu ✓
• D) Masa
• E) Taş

'Koşu' sözcüğü 'koş-' fiiline -u yapım eki getirilerek türetilmiş bir isimdir (fiilden isim yapım eki). Diğer seçeneklerdeki sözcükler (kitap, kalem, masa, taş) herhangi bir yapım eki almamış basit isimlerdir.

15. "Ahmet, çok çalışkan bir öğrencidir." cümlesinde kaç tane isim vardır?

• A) 5
• B) 1
• C) 2 ✓
• D) 4
• E) 3

Cümlede isimler: 'Ahmet' (özel isim) ve 'öğrenci' (cins ismi) olmak üzere 2 isim bulunmaktadır. 'Çalışkan' sıfattır, 'çok' zarftır, 'bir' sayı sıfatıdır. Bu nedenle doğru cevap B) 2'dir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edat (ilgeç) kullanılmıştır?

• A) Seninle ya da onsuz giderim.
• B) Hava soğuk ama güneşli.
• C) Hem sen hem de ben geldik.
• D) Ah, ne kadar yoruldum!
• E) Seni görmek için geldim. ✓

C seçeneğinde 'için' sözcüğü edat (ilgeç) türündedir. Edatlar, tek başına anlam taşımayan ancak kendinden önceki sözcükle birleşerek anlam kazanan ve cümlede çeşitli ilişkiler kuran sözcüklerdir. A ve B'deki sözcükler bağlaç, D'deki 'ah' ünlem, E'deki 'ya da' bağlaçtır.

17. "Birisi kapıyı çalıyor." cümlesinde 'birisi' sözcüğü hangi zamir türündedir?

• A) Soru zamiri
• B) İşaret zamiri
• C) Kişi zamiri
• D) Dönüşlülük zamiri
• E) Belgisiz zamir ✓

'Birisi' sözcüğü belirsiz bir kişiyi karşılamaktadır; yani hangi kişi olduğu bilinmemektedir. Belirsiz varlıkların yerini tutan zamirler belgisiz zamir (belirsizlik zamiri) türündedir. 'Birisi, hiçbiri, herkes, bazıları' gibi sözcükler bu gruba girer.

18. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi ünlem türündedir?

• A) Gibi
• B) Kadar
• C) Haydi ✓
• D) Ve
• E) Çünkü

'Haydi' sözcüğü bir duyguyu, isteği ya da çağrıyı dile getiren ve isim, sıfat, fiil gibi görevler üstlenmeyen bir sözcüktür; bu nedenle ünlem türündedir. 'Ve' ve 'çünkü' bağlaç, 'gibi' ve 'kadar' ise edattır.

19. "Hızlı araç iyi yol ister." cümlesinde 'hızlı' sözcüğü hangi türdendir?

• A) Fiil
• B) Zarf
• C) Sıfat ✓
• D) Zamir
• E) İsim

'Hızlı' sözcüğü bu cümlede 'araç' isminin önüne gelerek onu nitelendirmektedir. İsimleri niteleyen ya da belirten sözcükler sıfat (ön ad) türündedir. Eğer bir fiili nitelemiş olsaydı (örneğin 'Hızlı koştu') zarf olurdu.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil (eylem) yoktur?

• A) Seni gördüm.
• B) Sabah erken kalktı.
• C) Güzel bir gün. ✓
• D) Koşarak geldi.
• E) Yavaşça yürüdü.

B seçeneğindeki 'Güzel bir gün.' cümlesi (ya da söz öbeği) herhangi bir fiil içermemektedir; yüklemi isim olan bir eksiltili cümledir ya da cümle değil söz öbeğidir. Diğer seçeneklerde sırasıyla 'kalktı', 'geldi', 'yürüdü' ve 'gördüm' fiilleri yer almaktadır.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük hem isim hem de sıfat olarak kullanılmıştır?

• A) Yaşlı adam, yorgun adımlarla yürüyordu.
• B) Bu kadar güzel bir yer görmedim. ✓
• C) Çocuk, bahçedeki güzel çiçekleri kopardı.
• D) O kitabı okumak istiyorum.
• E) Bugün marketten taze meyve aldım.

'Güzel' sözcüğü bu cümlede 'bu kadar' ile birlikte kullanılmıştır; 'güzel bir yer' yapısında sıfat, ancak 'bu kadar güzel' yapısında zarf gibi işlev görmektedir. Soruda asıl dikkat edilmesi gereken, soru 'hem isim hem sıfat' işlevi arıyor. Doğru cevap E'dir: 'O' sözcüğü 'o kitabı' yapısında sıfat görevinde, tek başına kullanıldığında (örneğin 'O geldi') zamir görevinde kullanılır. Ancak bu seçenekler arasında en doğru yanıt C'dir: 'güzel' sözcüğü Türkçede bağımsız isim olarak ('Güzeli herkes sever') ya da sıfat olarak kullanılabilir; bu cümlede sıfat işlevindedir. Şıklar arasında 'güzel' en geniş sözcük türü işlevine sahip seçenektir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'iyi' sözcüğü sıfat değil, zarf işleviyle kullanılmıştır?

• A) İyi çocuklar ödüllendirildi.
• B) Seni iyi anlıyorum. ✓
• C) O, iyi bir insan.
• D) İyi öğrenci her zaman çalışır.
• E) Bu, iyi bir karar değil.

Zarflar, fiillerin, sıfatların ya da başka zarfların anlamını belirten sözcüklerdir. 'İyi anlıyorum' yapısında 'iyi' sözcüğü 'anlıyorum' fiilini nitelediği için zarf (fiil zarfı) görevini üstlenmektedir. A, B, C ve E şıklarında 'iyi' sözcükleri sırasıyla 'insan', 'çocuklar', 'karar', 'öğrenci' isimlerini nitelediği için sıfattır. Zarfı sıfattan ayıran temel ölçüt, sözcüğün bir ismi mi yoksa fiili mi nitelediğidir.

23. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde zamir (adıl) kullanılmamıştır?

• A) Bazı insanlar erken kalkar. ✓
• B) Biri kapıyı çalıyor.
• C) Herkes kendi payına düşeni aldı.
• D) Hepsi yarın buraya gelecek.
• E) Kimse bu işin altından kalkamaz.

'Bazı' sözcüğü bir belirsizlik sıfatıdır; 'insanlar' ismini niteler ve o ismin yerini tutmaz. Zamir, ismin yerini tutan sözcüktür. A'da 'kimse' (belgisiz zamir), B'de 'hepsi' (topluluk zamiri), C'de 'biri' (belgisiz zamir), D'de 'herkes' (belgisiz zamir) ve 'kendi' (dönüşlülük zamiri) kullanılmıştır. E şıkkında ise 'bazı' sıfat, 'insanlar' isimdir; cümlede herhangi bir zamir yer almamaktadır.

24. 'Geçen hafta bize eski bir dost geldi.' cümlesindeki sözcüklerin türleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) sıfat – isim – zamir – sıfat – isim – fiil
• B) zarf – isim – zamir – sıfat – isim – fiil ✓
• C) sıfat – isim – zamir – sıfat – isim – isim – fiil
• D) zarf – isim – zamir – sıfat – sıfat – fiil
• E) zarf – isim – zamir – sıfat – isim – isim – fiil

Cümle şu sözcüklerden oluşur: 'Geçen' (hafta'yı niteliyor gibi görünse de 'geçen hafta' bir zaman zarfı öbeği oluşturur; ancak 'geçen' tek başına sıfat/zarf olarak değerlendirilebilir) – 'hafta' (isim) – 'bize' (biz + e, yönelme halli zamir) – 'eski' (sıfat, dostu niteler) – 'bir' (sıfat) – 'dost' (isim) – 'geldi' (fiil). 'Geçen', fiilimsi (sıfat-fiil) olarak 'hafta'yı nitelediğinde sıfat; zaman bildirdiğinde zarf öbeği kurar. ÖSYM değerlendirmesinde 'geçen' burada zarfsal değer taşır. C şıkkında sıra: zarf – isim – zamir – sıfat – isim – fiil düzeni 'bir' sıfatını saymadığı için eksik görünse de şıklar arasındaki en tutarlı dağılım C'dir; 'geçen'in zarf, 'bize'nin zamir, 'eski'nin sıfat, 'dost'un isim, 'geldi'nin fiil olduğu sıralamadır.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde pekiştirme sıfatı kullanılmıştır?

• A) Çok güzel bir gündü.
• B) Daha fazla çalışmalısın.
• C) En güzel çiçeği sana getirdim.
• D) Bembeyaz karlar yağdı. ✓
• E) Bu kadar çok konuşma.

Pekiştirme sıfatları, sıfatların anlamını kuvvetlendirmek için onlara belirli ekler getirilerek oluşturulan ve bir ismi niteleyen sözcüklerdir. 'Bembeyaz' sözcüğü 'beyaz' sıfatının pekiştirilmiş biçimidir (be-m-beyaz) ve 'karlar' ismini nitelediği için pekiştirme sıfatıdır. A'da 'bu kadar çok' zarf öbeği, B'de 'çok' zarf (güzel'i niteler), D'de 'en' üstünlük zarfıyla birlikte kullanılmış sıfat, E'de 'daha fazla' zarf öbeği görevindedir. Yalnızca C'de hem pekiştirme hem de sıfat işlevi bir arada görülmektedir.