TURKCE - sozcuk turleri (Bölüm 7)

1. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi türemiş bir isimdir?

• A) göz
• B) baş
• C) yazı ✓
• D) taş
• E) ev

"Yazı" sözcüğü "yaz-" fiil köküne "-ı" isim yapım eki getirilerek türetilmiştir, dolayısıyla türemiş bir isimdir. Diğer seçeneklerdeki sözcükler (ev, taş, göz, baş) herhangi bir yapım eki almamış basit (yalın) isimlerdir.

2. "Şu masanın üzerindeki kitabı al." cümlesinde "şu" sözcüğü hangi tür sözcüktür?

• A) Kişi zamiri
• B) Belgisiz sıfat
• C) Niteleme sıfatı
• D) İşaret sıfatı ✓
• E) İşaret zamiri

"Şu" sözcüğü bu cümlede "masa" isminin önüne gelerek onu işaret etmektedir; yani ismi nitelemiyor, ona işaret ediyor. İsmin önünde gelip onu gösteren sözcükler işaret sıfatıdır. Eğer "şu" tek başına isim yerine kullanılsaydı ("Şunu al.") işaret zamiri olurdu.

3. Aşağıdaki zarfların hangisi zaman zarfıdır?

• A) burada
• B) sessizce
• C) hızlıca
• D) çok
• E) dün ✓

"Dün" sözcüğü eylemin ne zaman gerçekleştiğini bildirdiği için zaman zarfıdır. "Sessizce" ve "hızlıca" durum zarfı, "çok" miktar zarfı, "burada" ise yer-yön zarfıdır.

4. "Kapıyı o açtı." cümlesinde "o" sözcüğü hangi görevde kullanılmıştır?

• A) Kişi zamiri ✓
• B) İşaret sıfatı
• C) İşaret zamiri
• D) Niteleme sıfatı
• E) Belgisiz zamir

"O" sözcüğü bu cümlede üçüncü tekil şahsı (bir kişiyi) karşılamakta ve özne görevinde bulunmaktadır. İsmin yerini tuttuğu için kişi zamiridir. "O kapıyı açtı." gibi bir kullanımda ise "kapı" isminin önünde olduğundan işaret sıfatı olurdu.

5. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi bağlaç değildir?

• A) fakat
• B) ve
• C) çünkü
• D) ama
• E) ile ✓

"İle" sözcüğü bağlaç gibi görünse de Türkçede çoğunlukla edat (ilgeç) olarak kabul edilir; iki isim ya da eylemin birlikteliğini, araç ya da beraberlik ilişkisini kurar. Diğerleri (ve, ama, fakat, çünkü) ise cümleleri ya da sözcükleri birbirine bağlayan bağlaçtır.

6. "Yorgun ama mutlu bir şekilde eve döndü." cümlesindeki "ama" sözcüğü hangi tür sözcüktür?

• A) Bağlaç ✓
• B) Sıfat
• C) Edat
• D) Ünlem
• E) Zarf

"Ama" sözcüğü bu cümlede "yorgun" ve "mutlu" sıfatlarını zıtlık ilgisiyle birbirine bağladığı için bağlaçtır. Bağlaçlar, sözcükleri ya da cümleleri birbirine bağlayan, tek başına anlamı olmayan sözcüklerdir.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlem (ünlem sözcüğü) kullanılmıştır?

• A) Güzel bir gün geçirdik.
• B) Ah, ne kadar güzel bir gün! ✓
• C) Bugün hava çok güzel.
• D) Gün geçtikçe hava ısınıyor.
• E) Bu güzel günleri unutmayacağım.

"Ah" sözcüğü sevinç, şaşkınlık veya beğeni gibi duygu durumlarını yansıtan bir ünlemdir. Cümleyle dilbilgisel bir bağı olmaksızın duyguyu dile getirmek için kullanılır. Diğer cümlelerde herhangi bir ünlem sözcüğü yer almamaktadır.

8. "Kalemimi evde unuttum." cümlesinde "evde" sözcüğü hangi soruya cevap verir ve hangi sözcük türüdür?

• A) Nerede? – Zarf
• B) Neden? – Edat
• C) Nerede? – İsim ✓
• D) Nasıl? – Zarf
• E) Ne zaman? – Zarf

"Evde" sözcüğü "nerede?" sorusuna cevap vermekte olup hal eki almış bir isimdir (ev + -de). Her ne kadar yer bildirse de bu sözcük zarf değil, bulunma durumu ekiyle çekimlenmiş isimdir. Zarflar ek almadan eylemi niteler; "evde" ise çekimli bir isimdir.

9. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi eylemden türemiş bir isim değildir?

• A) koşu
• B) gülüş
• C) taşlık ✓
• D) okuma
• E) sevgi

"Taşlık" sözcüğü "taş" ismine "-lık" isim yapım eki getirilerek türetilmiştir; yani isimden türemiş bir isimdir, eylemden değil. Diğerleri ise fiil köklerinden türetilmiştir: "koş-u", "oku-ma", "gül-üş", "sev-gi" hepsi fiil tabanından gelmektedir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük isim (ad) türündedir? "Çocuklar bahçede oyun oynuyor." "Güzel bir gün geçirdik." "Akıllıca davrandı." "Koşarak geldi." "Hızlı araç geçti."

• A) Güzel
• B) Hızlı
• C) Oyun ✓
• D) Koşarak
• E) Akıllıca

'Oyun' sözcüğü somut bir kavramı karşıladığından isim (ad) türündedir. 'Güzel' ve 'Hızlı' sıfat, 'Akıllıca' zarf, 'Koşarak' ise zarf-fiildir (ulaç).

11. "Dün aldığım kitabı bugün bitirdim." cümlesinde kaç tane zamir (adıl) vardır?

• A) 1 ✓
• B) 3
• C) 0
• D) 2
• E) 4

Bu cümlede 'aldığım' sözcüğündeki '-ım' eki 1. tekil şahıs zamiridir. Bunun yanı sıra 'bitirdim' sözcüğündeki '-im' eki de aynı şekilde zamir işlevi görmektedir. Ancak sözcük türleri açısından değerlendirildiğinde belgisiz sıfat niteliği taşıyan ya da açık zamir olarak kullanılan tek sözcük yoktur; gizli zamir 'ben' mevcuttur. Cümlede gizli özne zamiri olarak 'ben' kabul edilir: 1 zamir.

12. "Kimse beni anlayamaz." cümlesindeki altı çizili sözcük 'kimse' hangi zamir türüdür?

• A) Belirsizlik zamiri (belgisiz zamir) ✓
• B) Dönüşlülük zamiri
• C) Soru zamiri
• D) Kişi zamiri (şahıs zamiri)
• E) İşaret zamiri

'Kimse' sözcüğü belirsiz, muğlak bir kişiyi ifade ettiğinden belirsizlik zamiri (belgisiz zamir) sınıfına girer. Şahıs zamirleri 'ben, sen, o...', dönüşlülük zamiri 'kendi', işaret zamirleri 'bu, şu, o', soru zamirleri ise 'kim, ne, hangisi' şeklindedir.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat (önad) kullanılmamıştır?

• A) Üç elma aldım.
• B) Küçük çocuk uyudu.
• C) Hangi yolu seçelim?
• D) Çocuk uyudu. ✓
• E) Bu kitabı oku.

'Çocuk uyudu.' cümlesinde herhangi bir sözcük ismin önünde niteleme ya da belirtme yapmamaktadır. 'Küçük' niteleme sıfatı, 'Bu' işaret sıfatı, 'Üç' sayı sıfatı, 'Hangi' ise soru sıfatıdır.

14. "Sabahleyin erken kalktım, hızlıca hazırlandım." cümlesinde altı çizili sözcük olan 'hızlıca' hangi sözcük türündedir?

• A) Bağlaç
• B) İsim
• C) Zamir
• D) Zarf ✓
• E) Sıfat

'Hızlıca' sözcüğü 'hazırlandım' fiiline bağlanarak eylemi nasıl yapıldığı bakımından nitelendirmektedir. Fiilleri, sıfatları ya da başka zarfları niteleyen sözcükler zarf (belirteç) türündedir.

15. Aşağıdakilerden hangisi türemiş bir isimdir?

• A) Taş
• B) Su
• C) El
• D) Göz
• E) Yazı ✓

'Yazı' sözcüğü 'yaz-' fiiline '-ı' yapım eki getirilerek türetilmiş bir isimdir. 'Taş, Su, Göz, El' ise herhangi bir yapım eki almamış basit (yalın) isimlerdir.

16. "Ne kadar çalışırsan o kadar başarılı olursun." cümlesinde 'ne kadar ... o kadar' sözcük grubu hangi sözcük türünde değerlendirilir?

• A) Edat
• B) Sıfat
• C) Bağlaç ✓
• D) Zamir
• E) Zarf

'Ne kadar ... o kadar' yapısı iki cümleyi birbirine bağladığından bağlaç (bağlama edatı) işlevi görmektedir. Bağlaçlar eş görevli sözcük ya da cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir.

17. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde bir eylem (fiil) yer almaktadır?

• A) Güzellik
• B) Ağlamak ✓
• C) Çalışkan
• D) Koşucu
• E) Sevinç

'Ağlamak' sözcüğü mastar (-mak/-mek) ekiyle çekimsiz de olsa eylem (fiil) sınıfındadır. 'Güzellik' ve 'Sevinç' soyut isim, 'Koşucu' türemiş isim, 'Çalışkan' ise sıfattır.

18. "Masanın üstündeki vazo kırıldı." cümlesinde 'üstündeki' sözcüğü hangi türdendir?

• A) İsim
• B) Edat
• C) Zarf
• D) Zamir
• E) Sıfat ✓

'Üstündeki' sözcüğü 'vazo' isminden önce gelerek onu hangi konumdaki vazo olduğu bakımından nitelendirmektedir; bu nedenle sıfat (önad) türündedir. Bir sözcüğün isimden önce gelerek onu belirtmesi sıfat olduğunun temel ölçütüdür.

19. "Dışarıda soğuk bir hava vardı." cümlesinde 'soğuk' sözcüğü hangi sözcük türündedir?

• A) Fiil
• B) Zarf
• C) İsim
• D) Zamir
• E) Sıfat ✓

'Soğuk' sözcüğü 'hava' isminden önce gelerek onu nitelendirmektedir; bu işlevle sıfattır. Aynı sözcük 'Soğuk sağlığa zararlıdır.' cümlesinde isim, 'Soğuk bakıyordu.' cümlesinde zarf olarak farklı görevler üstlenebilir.

20. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünleme (ünlem) türündedir?

• A) Vay ✓
• B) Birkaç
• C) Kendisi
• D) Ancak
• E) Hızlı

'Vay' sözcüğü şaşkınlık, sevinç, öfke gibi duyguları dile getiren bir ünlemdir. 'Hızlı' zarf ya da sıfat, 'Ancak' bağlaç ya da zarf, 'Birkaç' belgisiz sıfat, 'Kendisi' ise dönüşlülük zamiridir.

21. "Öğrenciler sınava çalışmak için kütüphaneye gitti." cümlesinde 'için' sözcüğü hangi türdendir?

• A) Bağlaç
• B) Zarf
• C) Sıfat
• D) Edat ✓
• E) İsim

'İçin' sözcüğü kendinden önceki sözcükle birlikte anlama 'amaç' ilgisi katmakta ve tek başına anlamı olmayan, isimlerle birlikte kullanılan bir sözcük olduğundan edat (ilgeç) türündedir.

22. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde işaret zamiri (adılı) yer almaktadır?

• A) Bu kitabı oku.
• B) Şu kitap burada.
• C) Şu an gelmeli.
• D) Bunu bilmiyordum. ✓
• E) O güzel çocuk.

'Bunu' sözcüğünde 'bun-' işaret köküne iyelik ve hal eki getirilmiştir; sözcük bir ismin yerini tutarak tek başına kullanıldığından işaret zamiridir. A, D ve E seçeneklerinde 'bu, o, şu' sözcükleri isimlerden önce gelerek sıfat işlevi görmekte; B seçeneğinde 'şu an' zaman zarfı oluşturmaktadır.

23. "Çalışkan öğrenciler sınavı kolayca geçti." cümlesinde kaç tane sıfat vardır?

• A) 4
• B) 1 ✓
• C) 2
• D) 3
• E) 5

Cümlede yalnızca 'Çalışkan' sözcüğü sıfattır; 'öğrenciler' adını nitelendirmektedir. 'Kolayca' sözcüğü zarf, 'sınavı' ve 'öğrenciler' isimdir. Sıfat sayısı 1'dir. Dikkat: 'kolayca' sözcüğü 'kolay' köküne '-ca' zarflık eki almış bir zarf-fiildir, sıfat değildir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'iyi' sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?

• A) İyi niyetle yaklaştım ona.
• B) İyi çocuklar ödüllendirildi.
• C) O, çok iyi bir insandır.
• D) Türkçeyi iyi konuşuyordu. ✓
• E) İyi, bu konuyu kapatalım artık.

D seçeneğinde 'iyi', 'konuşuyordu' eylemini nitelendirmektedir; dolayısıyla zarf işlevi üstlenmiştir. A'da 'iyi bir insan' yapısında sıfat, B'de 'iyi çocuklar'da sıfat, C'de bağlaç/ünlem, E'de 'iyi niyet' tamlamasında sıfat olarak kullanılmıştır.

25. "Ne kadar güzel bir manzara!" cümlesindeki 'ne kadar' yapısı hangi sözcük türüdür?

• A) Pekiştirme zarfı
• B) Derece zarfı ✓
• C) Belgisiz zamir
• D) Niteleme sıfatı
• E) Soru zamiri

'Ne kadar', bu cümlede 'güzel' sıfatının derecesini pekiştirmek amacıyla kullanılmıştır ve bir derece zarfı (miktar zarfı) işlevi görmektedir. Ünlem anlamı taşısa da sözcük türü olarak zarftır. Soru anlamı taşımadığından soru zamiri ya da sıfatı değildir.