TURKCE - sozcuk turleri (Bölüm 8)

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zamir (adıl) kullanılmamıştır?

• A) Herkes kendi işine baksın.
• B) Onların evi oldukça büyüktü.
• C) Kitabı kim aldı bilmiyorum.
• D) Yorgun asker yavaşça ilerledi. ✓
• E) Bunu sana ben söyledim.

E seçeneğinde 'yorgun' sıfat, 'asker' ve 'yavaşça' zarf sözcüktür; cümlede hiçbir zamir bulunmamaktadır. A'da 'kim' soru zamiri, B'de 'bunu', 'sana', 'ben' zamirleri, C'de 'herkes' belgisiz zamir ve 'kendi' dönüşlülük zamiri, D'de 'onların' kişi zamirinin iyelik biçimi kullanılmıştır.

2. 'Gelmek üzereydi ama vazgeçti.' cümlesindeki 'ama' sözcüğünün türü nedir?

• A) Zarf
• B) Ünlem
• C) Zamir
• D) Edat (ilgeç)
• E) Bağlaç ✓

'Ama' sözcüğü, iki yargıyı zıt anlam ilişkisiyle birbirine bağladığından bağlaçtır. Bağlaçlar tek başına anlam taşımaz, cümle ögesi olmaz; yalnızca bağlama işlevi görür. Edat (ilgeç) ise isim veya isim soylu sözcüklerle birlikte kullanılır ve bu cümlede o işlev yoktur.

3. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde altı çizili sözcük isim değil, fiildir?

• A) Sabah erkenden kalktı.
• B) Koşu yapmayı çok seviyorum.
• C) Sevinç içindeydi o an.
• D) Dün gece yağış vardı.
• E) Düşünce insanı olgunlaştırır. ✓

D seçeneğindeki 'Düşünce' sözcüğü ilk bakışta isim gibi görünse de bu cümlede özne konumunda kullanılmış bir isimdir. Ancak asıl dikkat edilmesi gereken: seçenekler arasında fiil işlevi taşıyan sözcüğü bulmak gerektiğinde, 'Düşünce' köken itibarıyla 'düşün-' fiil kökünden '-ce' ekiyle türemiş bir isimdir. Bununla birlikte, seçenekler yeniden değerlendirildiğinde D'deki sözcük cümlede isim işlevi taşır. Bu soru öğrencilerin isim-fiil sınırını sorgulamasını hedefler; doğru yanıt D'dir çünkü 'düşünce' türemiş isim olup temel sözcük türü isimdir, ama fiilin anlam soyundan gelmesi sınav sorularında çeldirici olarak sıkça kullanılır.

4. "Kimse ona yardım etmedi." cümlesindeki 'kimse' sözcüğü hangi zamir türüdür?

• A) Kişi zamiri
• B) Dönüşlülük zamiri
• C) İşaret zamiri
• D) Belgisiz zamir ✓
• E) Soru zamiri

'Kimse' sözcüğü belirsiz bir kişiyi ya da kişilerin yokluğunu ifade ettiğinden belgisiz zamir kategorisine girer. Kişi zamirleri (ben, sen, o, biz, siz, onlar), dönüşlülük zamiri (kendi), soru zamiri (kim, ne), işaret zamiri (bu, şu, o) ile karıştırılmamalıdır.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'kendi' sözcüğü zamir olarak değil, sıfat olarak kullanılmıştır?

• A) Bunu kendin mi yaptın?
• B) Kendi kararını kendin ver. ✓
• C) Kendisi bu işi yapabilir.
• D) Onlar kendi aralarında konuştular.
• E) Kendime güvenmeyi öğrendim.

C seçeneğinde 'Kendi kararını' yapısında 'kendi', 'karar' ismini belirterek sıfat işlevi üstlenmiştir. Diğer seçeneklerde ise 'kendi/kendin/kendisi/kendime' biçimleri dönüşlülük zamiri olarak kullanılmış ve bir ismin yerini tutmaktadır.

6. "Sabahleyin erken kalkan, gün boyu diri olur." cümlesinde kaç tane zarf (belirteç) vardır?

• A) 2 ✓
• B) 4
• C) 5
• D) 3
• E) 1

Cümlede 'erken' (zaman zarfı, 'kalkan' eylemini niteler) ve 'boyu' (-gün boyu- zaman zarfı, süreyi belirtir) olmak üzere 2 zarf sözcük bulunmaktadır. 'Sabahleyin' sözcüğü ise zaman anlamlı bir isim olup zarf gibi davranır; ancak yapı itibarıyla belirteç işlevindedir. Bu tartışmalı alan nedeniyle doğru yanıt 2'dir.

7. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi hem sıfat hem de zarf olarak kullanılabilir?

• A) Kimse
• B) Burası
• C) Yavaş ✓
• D) Güzellik
• E) Koşmak

'Yavaş' sözcüğü 'yavaş araba' yapısında ismi nitelendirip sıfat, 'yavaş konuştu' yapısında ise eylemi nitelendirip zarf işlevi taşır. Diğer sözcükler: 'güzellik' yalnızca isim, 'koşmak' eylem (fiil), 'burası' işaret zamiri, 'kimse' belgisiz zamir olarak kullanılır.

8. "Ahmet, çantasını alıp hızla çıktı." cümlesindeki sözcüklerin türleri soldan sağa doğru hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Özel isim – zamir – zarf – fiil
• B) Özel isim – isim – zarf – fiil ✓
• C) Zamir – isim – zarf – fiil
• D) Özel isim – isim – sıfat – fiil
• E) İsim – isim – zarf – zarf

'Ahmet' özel isim, 'çantasını' (çanta+sı+nı) iyelik ve durum eki almış isim, 'hızla' (hız+la) vasıta ekiyle zarf işlevi kazanmış sözcük, 'çıktı' ise yüklem olan fiildir. Dolayısıyla sıralama: özel isim – isim – zarf – fiil şeklindedir.

9. 'Öğretmen soruyu tahtaya yazdı.' cümlesinde 'tahtaya' sözcüğünün türü nedir?

• A) Edat
• B) Sıfat
• C) İsim ✓
• D) Zarf
• E) Bağlaç

'Tahtaya' sözcüğü 'tahta' isminin yönelme hâli (-ya) ekini almış biçimidir. Hâl ekleri alan sözcükler türce hâlâ isimdir; dolayısıyla 'tahtaya' bir isimdir ve cümlede dolaylı tümleç görevindedir. Zarf olmadığına dikkat edilmelidir: zarflar eylem, sıfat veya başka zarfları niteler; bu sözcük ise eyleme yön bildiren bir isimdir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük pekiştirme sıfatı olarak kullanılmıştır?

• A) Daha fazla çalışmalısın.
• B) Çok güzel bir film izledik.
• C) En iyi arkadaşım burada.
• D) Az su içmek sağlıksızdır.
• E) Bembeyaz karlar yağıyordu. ✓

B seçeneğinde 'Bembeyaz' sözcüğü, 'beyaz' sözcüğünün 'bem-' ön eki (pekiştirme morfemi) almasıyla oluşmuş bir pekiştirmeli sıfattır. A'da 'çok' derece zarfı, C'de 'En' üstünlük derecesi bildiren zarf, D'de 'Az' miktar sıfatı, E'de 'Daha' karşılaştırma zarfıdır.

11. "Çocuklar bahçede __koşa koşa__ eve girdi." Bu cümledeki altı çizili sözcüğün türü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bağlaç
• B) Pekiştirmeli zarf
• C) İsim-fiil (mastar)
• D) Zarf-fiil (ulaç) ✓
• E) Sıfat-fiil (ortaç)

'Koşa koşa' ifadesi, fiilin 'koş-' kökünden '-a' zarf-fiil ekiyle türetilip yinelenerek oluşturulmuştur. Bu yapı, eylemin nasıl gerçekleştiğini bildirdiği için zarftır; ancak zarf-fiil (ulaç) kategorisindedir. Pekiştirmeli zarf (D) genellikle 'çok çok, az az' gibi zarf sözcüklerinin yinelenmesiyle oluşur; burada ise fiil kökünden türetme söz konusudur. Bu ince fark öğrencileri D seçeneğine yöneltmektedir. Doğru yanıt A'dır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "bir" sözcüğü sıfat değil, zamir olarak kullanılmıştır?

• A) Benden bir kalem ister misin?
• B) Sana bir şey söylemem gerekiyor.
• C) Bir gün her şey yerli yerine oturur.
• D) Arkadaşlarımdan biri beni aradı. ✓
• E) Bir insan bu kadar sabırlı olabilir mi?

'Bir' sözcüğü bir ismin önüne gelip onu nitelendirdiğinde ya da belirsizlik ifade ettiğinde sıfattır. C seçeneğinde 'biri' sözcüğü, '-i' zamiri eki almış ve 'arkadaşlarımdan' tamlayanının yerine geçmiştir; doğrudan bir ismin önüne gelmemektedir. Bu nedenle C'deki 'biri' belirsizlik zamiridir. Diğer seçeneklerde 'bir' sözcüğü daima bir ismin önünde gelip onu belirsizleştirdiği için sıfat işlevi görür.

13. "Gidince anlar insan değerini." Bu cümledeki sözcük türleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisiyle doğru verilmiştir?

• A) Sıfat-fiil – fiil – isim – isim
• B) Zarf-fiil – fiil – isim – sıfat
• C) Zarf-fiil – fiil – isim – isim
• D) Zarf-fiil – fiil – zamir – isim ✓
• E) İsim-fiil – yardımcı fiil – zamir – isim

'Gidince': fiil kökünden '-ince' zarf-fiil ekiyle türemiş → zarf-fiil. 'Anlar': geniş zaman çekimli fiil. 'İnsan': burada özne konumunda görünse de öznenin belirsizliği söz konusudur; genel özne olduğundan bazı analizlerde zamir olarak değerlendirilebilir. 'Değerini': isim + iyelik + belirtme hâli → isim. KPSS bağlamında 'insan' bu cümlede belirli bir kişiyi değil genel insanı temsil ettiğinden zamir (belgisiz zamir) sayılır. Doğru yanıt B'dir.

14. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde fiilimsi kullanılmamıştır?

• A) Yağmurda ıslanmak istemiyorum.
• B) Koşarak merdivenleri çıktı.
• C) Gülen çocuk benim yeğenimdir.
• D) Sevinçli haberler bizi mutlu etti. ✓
• E) Düşünce üretmek zor değildir.

A'da 'ıslanmak' isim-fiil (mastar), B'de 'gülen' sıfat-fiil (ortaç), C'de 'koşarak' zarf-fiil (ulaç), D'de 'düşünce' sözcüğüne dikkat edilmesi gerekir: '-nce' eki burada zarf-fiil eki değil, yapım ekidir (düşün-ce → isim türetmesi) ve 'üretmek' isim-fiildir. E seçeneğinde ise 'sevinçli' sıfattır; 'mutlu etti' ise yardımcı fiille kurulmuş bir fiil grubudur. Fiilimsi içeren tek seçenek olmayan E'de tüm sözcükler ya isim, ya sıfat ya da fiildir. Doğru yanıt E'dir.

15. "Dün aldığım kitabı, rafta duran abime verdim." Bu cümlede kaç tane fiilimsi vardır?

• A) 3
• B) 4
• C) 2 ✓
• D) 1
• E) 5

Cümledeki fiilimsiler şöyle belirlenir: 'aldığım' → sıfat-fiil (ortaç), 'duran' → sıfat-fiil (ortaç). Bunların dışındaki sözcükler (dün, kitabı, rafta, abime, verdim) ya isim ya zarf ya da çekimli fiildir. 'Verdim' çekimli fiil olduğundan fiilimsi sayılmaz. Toplam 2 fiilimsi bulunmaktadır. Doğru yanıt B'dir.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "iyi" sözcüğü zarf olarak kullanılmıştır?

• A) Bu işi iyi yapmalısın. ✓
• B) O, iyi bir öğretmendir.
• C) İyi insanlar her zaman kazanır.
• D) İyilerin yanında olmak güzel.
• E) Sınıfın en iyisi odur.

A ve B seçeneklerinde 'iyi' bir ismi (öğretmen, insanlar) nitelendirdiği için sıfattır. C seçeneğinde 'iyi' bir fiili (yapmalısın) nitelendirmekte, yani eylemin nasıl yapıldığını bildirmektedir; bu nedenle zarf görevindedir. D'de 'iyilerin' sözcüğü isimleşmiş sıfattır. E'de 'iyisi' de isimleşmiş sıfattır. Doğru yanıt C'dir.

17. "Ne kadar çalışırsan o kadar başarırsın." Bu cümledeki "ne" ve "o" sözcüklerinin türleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Soru zarfı – bağlaç görevi üstlenen işaret zamiri
• B) Belirsizlik zamiri – belgisiz sıfat
• C) Bağlaç – işaret sıfatı ✓
• D) Soru zamiri – işaret zamiri
• E) Soru sıfatı – kişi zamiri

'Ne kadar...o kadar' yapısı, bir koşul-sonuç ilişkisi kuran bağlaç grubudur. Bu kalıpta 'ne' ve 'o' sözcükleri özgün zamir ya da sıfat işlevini yitirmiş, bağlaç değeri kazanmıştır. Ancak ÖSYM yaklaşımı bu konuda farklılık gösterebileceğinden, en yaygın kabul gören çözümleme şudur: 'ne kadar' belirsiz miktar sıfatı işlevi gören bir bağlaç ögesi, 'o kadar' ise onu karşılayan bir işaret sıfatı niteliğindedir. Bu kalıp bir bütün olarak bağlaç işlevi gördüğünden C seçeneği en isabetli yanıttır.

18. Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili sözcük yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) __Güzellik__ herkese nasip olmaz.
• B) __Ağaçlık__ bir arazi satın aldılar. ✓
• C) __Tembellik__ seni mahveder.
• D) __Yazarlık__ ciddi bir meslektir.
• E) __Çocukluk__ anılarını özledi.

A, B, C ve E seçeneklerinde '-lık/-lik' eki soyut isim türetmek için kullanılmıştır: yazarlık (yazma eylemi/mesleği), güzellik (soyut nitelik), çocukluk (dönem), tembellik (soyut nitelik). Bunlar isim türetme işlevindedir. D seçeneğinde ise 'ağaçlık' sözcüğü 'ağaçla dolu, ağaçlarla kaplı' anlamında sıfat işlevi görmektedir; '-lık' eki burada 'o şeyle kaplı yer/şey' anlamında sıfat türetmiştir. Yapı açısından D diğerlerinden farklıdır. Doğru yanıt D'dir.

19. "Bırak, gitsin." Bu cümledeki "bırak" sözcüğünün türü nedir?

• A) Kip eki almamış yalın fiil
• B) Emir kipiyle çekimlenmiş fiil ✓
• C) Yardımcı fiil
• D) Zarf
• E) Bağlaç

'Bırak' sözcüğü 'bırak-' fiil kökünden gelir ve emir kipinin ikinci tekil kişi çekimidir (bırak = sen bırak). Cümlede 'gitsin' fiiline bağlı olarak 'izin ver, varsın gitsin' anlamı taşımakta olup bu anlam onun bağlaç sayılmasına yol açan bir tuzaktır. Ancak sözcük zaman eki almamış olsa da emir kipi çekimi taşıdığından çekimli fiil kategorisindedir. Doğru yanıt B'dir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iyelik ekini belgisiz zamir ekinden ayırt etmek güçleşir?

• A) Çantasını kaybetmiş.
• B) Kitabını getirmeyi unutma.
• C) Kalemini masaya koy.
• D) Birini bu işe koymak lazım. ✓
• E) Onun arabası çok pahalı.

B seçeneğindeki 'birini' sözcüğünde '-i' ekinin işlevi tartışmalıdır: '-i' belgisiz zamiri 'biri'nin üzerine belirtme hâli eki mi almıştır, yoksa 'biri' zaten iyelik eki içeren bir yapı mıdır? 'Biri = bir + i (iyelik, belirsiz kişi)' biçiminde çözümlenir; ardından belirtme hâli eki '-i' daha gelir: 'bir-i-ni'. Bu iç içe geçmiş ek yapısı öğrencilerin iyelik eki ile zamir ekini karıştırmasına en sık yol açan örnektir. Doğru yanıt B'dir.

21. "Yaşlı adam yavaşça yürüdü." Bu cümledeki sözcüklerin türleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Sıfat – isim – sıfat – fiil
• B) İsim – isim – zarf – fiil
• C) Sıfat – sıfat – zarf – fiil
• D) Zarf – isim – zarf – fiil
• E) Sıfat – isim – zarf – fiil ✓

'Yaşlı': 'adam' ismini nitelediği için sıfat. 'Adam': özne konumundaki isim. 'Yavaşça': 'yürüdü' fiilini nitelediği için zarf (durum zarfı); '-ca' eki zarf türetmiştir. 'Yürüdü': görülen geçmiş zaman çekimli fiil. Sıralama: sıfat – isim – zarf – fiil. Doğru yanıt A'dır.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "da/de" bir bağlaç değil, bulunma hâli ekidir?

• A) Evde oturup kitap okudu. ✓
• B) Sen de gel, biz de gidelim.
• C) Hem yorgundu, hem de acıkmıştı.
• D) O da bilmiyordu.
• E) Bence de haklısın.

Bulunma hâli eki olan '-de' sözcüğe bitişik yazılır ve yerini bildirir. Bağlaç olan 'de' ise ayrı yazılır, sözcüğe eklenmez. C seçeneğindeki 'evde' sözcüğünde '-de' eki 'ev' ismine bitişik yazılmış ve 'nerede?' sorusuna cevap veren bulunma hâlini oluşturmuştur; bu nedenle hâl ekidir. Diğer seçeneklerde 'de' ayrı yazıldığından bağlaçtır. Doğru yanıt C'dir.

23. "Öğretmen, öğrencilerin __hangisinin__ soruyu doğru cevapladığını merak etti." Bu cümledeki altı çizili sözcük hangi zamir türüne örnektir?

• A) Belgisiz zamir
• B) İşaret zamiri
• C) Dönüşlülük zamiri
• D) Soru zamiri ✓
• E) Kişi zamiri

'Hangisinin' sözcüğü '-nın' ilgi hâli ekini almış olup 'hangi' soru sözcüğünden türemektedir. Burada sözcük bir ismin yerini tuttuğundan (öğrenciler arasındaki belirsiz kişiyi sormakta) zamir işlevi görmektedir. Soru sorma işlevi taşıdığı için soru zamiridir. 'Belgisiz zamir' ile karıştırılması muhtemeldir; ancak belgisiz zamirler soru bildirmez, belirsiz bir varlığa gönderim yapar. Doğru yanıt C'dir.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, kök hâlinde bir fiildir (herhangi bir yapım ya da çekim eki almamıştır)?

• A) Gel buraya, konuşalım.
• B) Dur, sana bir şey soracağım.
• C) __Bak__ şu işe! ✓
• D) __Koş__ deyince koştu.
• E) Yavaş git, düşersin.

A'da 'dur' emir kipi çekimidir (dur- fiil kökü + sıfır emir eki); C'de 'git' de emir kipiyle çekimlenmiştir; E'de 'gel' de emir kipiyle çekimlenmiştir. B'de 'koş', tırnak içinde kullanılmış ve söylem nesnesi (alıntı) konumundadır; bu kullanım da bir fiil çekimidir. D seçeneğindeki 'bak' ise ünlem işleviyle kullanılmış olup bazı dilbilgisi kaynaklarında bu kullanımın 'pekiştirme ünlemi / kalıplaşmış ünlem' olarak değerlendirildiği görülür; ancak KPSS sınavlarında bu tür sözcükler hâlâ fiil (emir kipi) sayılır. Sorunun odağı, tüm seçeneklerdeki sözcüklerin emir kipiyle çekimlenmiş fiiller olduğunu fark etmektir; hangisinin 'kök hâlinde' olduğunu soran soru bir dikkat tuzağıdır. Kök fiil herhangi bir ek almamış biçimdir; emir kipinde 2. tekil kişi sıfır ekle oluştuğundan 'bak' sözcüğü kök ile örtüşmektedir. ÖSYM yaklaşımına göre D'deki 'bak' en çok 'yalın fiil köküne yakın' örnektir. Doğru yanıt D'dir.

25. "Dün aldığım kitabı bugün bitirdim." cümlesindeki altı çizili sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? (Altı çizili sözcükler: dün, bugün)

• A) Her ikisi de zaman zarfıdır.
• B) Her ikisi de hem isim hem zarf olarak kullanılabilir ancak bu cümlede ikisi de zarftır. ✓
• C) 'Dün' zarf, 'bugün' isimdir.
• D) Her ikisi de isimdir.
• E) 'Dün' isim, 'bugün' zarftır.

'Dün' ve 'bugün' sözcükleri Türkçede hem isim hem de zarf işleviyle kullanılabilen sözcüklerdir. Örneğin 'Dünden beri bekliyorum.' cümlesinde 'dünden' biçiminde hal eki alarak isim işlevi görür. Ancak 'Dün aldım.' cümlesinde fiili zaman bakımından nitelediği için zarf görevindedir. Verilen cümlede her iki sözcük de fiilleri zaman bakımından nitelediğinden ikisi de zaman zarfı olarak kullanılmıştır. Dolayısıyla E seçeneği doğrudur.