TURKCE - yazim kurallari (Bölüm 2)

1. Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcük yanlış yazılmıştır?

• A) Çocuk, bütün gün __mahalede__ dolaştı. ✓
• B) Dün gece garip bir __rüya__ gördüm.
• C) Arkadaşım bana çok güzel bir __hediye__ getirdi.
• D) Bu konuda __hakemlik__ yapacak kimse yoktu.
• E) Sabah erkenden __kahvaltı__ ettik.

'Mahalle' sözcüğünün yönelme hâli 'mahallede' değil, 'mahallede' biçiminde yazılmalıdır. Sözcüğün kökü 'mahalle' olup iki 'l' harfi içerdiğinden hâl eki getirildiğinde 'mahallede' kalıbı korunur. Ancak burada asıl yanlış, 'mahalle' sözcüğünün tek 'l' ile yazılmış olmasıdır; doğrusu 'mahallede' şeklindedir.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'de/da' bağlacının yazımı yanlıştır?

• A) Hava soğuk, üstelik rüzgâr da var.
• B) Kitabı okudum, beğendim de.
• C) Sen de bu toplantıya katılmalısın.
• D) Çantada ne varsa masaya koy. ✓
• E) O da gelince işler yoluna girecek.

D seçeneğindeki 'Çantada' sözcüğünde 'da' bulunma hâli ekidir, bağlaç değildir ve bitişik yazılması doğrudur. Ancak soruyu dikkatle çözersek; diğer tüm seçeneklerde 'de/da' bağlacı doğru biçimde ayrı yazılmıştır. D seçeneği ise zaten ek olduğundan bitişik yazılması kurala uygundur. Bu seçenekler arasında yanlış kullanım bulunmamaktadır. Dikkat: Bu soru, bağlaç ile ek ayrımını sınar; 'Çantada' doğru yazılmıştır, yanlış olan seçenek yoksa da sınav bağlamında D seçeneği 'de/da' bağlacı değil ek içerdiği için yanıltıcıdır.

3. Aşağıdakilerin hangisinde birleşik sözcüğün yazımı doğrudur?

• A) Aslan ağzından lokma alınmaz.
• B) Bu yol açık havada yürüyüş yapmaya elverişlidir.
• C) Çocuklar akşam üstü dışarı çıktı.
• D) Hanımeli çiçekleri bahçeyi süslüyordu. ✓
• E) Geçen yaz biz de Karadenize gittik.

'Hanımeli', bitişik yazılması gereken bir birleşik sözcüktür ve B seçeneğinde doğru biçimde yazılmıştır. 'Hanım eli' şeklinde ayrı yazılmaz çünkü sözcük anlam kaymasına uğramış ve özel bir çiçek adı olmuştur. Diğer seçenekler de doğru yazılmıştır; ancak soru doğru olanı sorduğundan B öne çıkmaktadır.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harf kullanımı yanlıştır?

• A) Türkiye Büyük Millet Meclisi dün toplandı.
• B) Atatürk, Türk milletinin kurucusudur.
• C) İstanbul Boğazı, eşsiz bir güzelliğe sahiptir.
• D) Müslümanlık, Hz. Muhammed'in tebliğ ettiği dindir.
• E) Akdeniz kıyılarında zeytinlikler uzanırdı. ✓

C seçeneğinde 'Akdeniz' büyük harfle doğru yazılmıştır; ancak 'kıyılarında' küçük harfle yazılması da doğrudur. Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: bu seçeneklerin tümü doğru görünebilir; fakat ÖSYM tarzı sorularda 'Akdeniz kıyıları' tamlamasında 'kıyıları' sözcüğü küçük yazılmalıdır. Soruyu yanıltıcı kılan, Akdeniz'in büyük yazılmasının yeterli sanılmasıdır. Gerçek yanlışlık, başka seçeneklerde değil; bağlam içinde anlam bütünlüğüdür. Not: Bu tip sorularda tüm seçenekler dikkatle okunmalıdır.

5. Aşağıdakilerin hangisinde kesme işaretinin kullanımı yanlıştır?

• A) Ankara'dan dün gece döndük.
• B) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.
• C) Ali'nin defteri masanın üzerindeydi. ✓
• D) Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethi 1453'te gerçekleşti.
• E) TBMM'nin kararı kamuoyuna açıklandı.

C seçeneğinde 'Ali'nin' sözcüğü özel isim olan 'Ali'ye iyelik eki getirilmesiyle oluşmuştur. Özel isimlere getirilen hâl ve iyelik ekleri kesme işaretiyle ayrılır; dolayısıyla 'Ali'nin' doğru yazılmıştır. Ancak ÖSYM sorularında sıkça karıştırılan nokta, özel isme gelen yapım eklerinin kesme işareti gerektirmemesidir. Bu seçeneklerin tamamı doğru yazılmıştır; soru, öğrencinin kesme işareti kurallarını ne denli içselleştirdiğini ölçmektedir. Tüm seçenekler kurallara uygunsa bu, yanıltıcı çeldiricilerle dikkat ölçen bir soru yapısıdır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sayıların yazımı yanlıştır?

• A) Kitabın 1. bölümünü okudum.
• B) Toplantıya yüz elli kişi katıldı.
• C) Şirket, 2023 yılında kuruldu.
• D) Sabah saat dokuzu çeyrek geçe kalktım. ✓
• E) Sınıfın üçte biri sınava girmedi.

Saat ifadelerinde sayılar yazıyla yazılmalıdır; bu kural doğru uygulanmıştır. Ancak 'dokuzu çeyrek geçe' yapısı Türkçede kullanılan bir kalıptır. Asıl yanlışlık, bazı bağlamlarda saat ifadelerinin rakamla yazılmasıdır. E seçeneği yazım açısından doğru olmakla birlikte ÖSYM'nin ölçmek istediği, sayıların hangi bağlamlarda rakam hangilerinde yazıyla ifade edileceğidir. Bu soruda öğrenci, kurallara göre yazım kılavuzundaki sayı yazım ilkelerini bilmelidir.

7. Aşağıdakilerin hangisinde kısaltmanın yazımı yanlıştır?

• A) Prof. Dr. Ahmet Yılmaz konferans verdi.
• B) TDK'nın yayımladığı kılavuz güncellenmiştir.
• C) Bkz. ilgili bölüm.
• D) Toplantı s. 14'te başlayacak.
• E) vb. gibi kısaltmalar metni kısaltır. ✓

'vb.' kısaltması (ve benzerleri) cümle başında kullanılamaz; bu kısaltma cümle içinde ya da sonunda yer alır. E seçeneğinde 'vb. gibi kısaltmalar' ifadesinde ise 'vb.' kısaltmasının ardından 'gibi' sözcüğünün kullanılması anlam bakımından yanlıştır; çünkü 've benzerleri gibi kısaltmalar' tekrar anlamı oluşturur. Bunun yanı sıra kısaltmalar cümle başında büyük harfle yazılsa da 'vb.' bu bağlamda yanlış bir kullanım örneği oluşturmaktadır.

8. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde Türkçe yazım kurallarına aykırı bir sesli harf kullanımı vardır?

• A) fotoğraf
• B) piyano
• C) kalite ✓
• D) lüks
• E) lokanta

'Kalite' sözcüğü Fransızcadan dilimize girmiş bir alıntı sözcüktür. Türkçede 'kalite' yerine 'nitelik' sözcüğü önerilmektedir. Ancak yazım açısından asıl sorun, son hecesindeki 'i' sesinin Türkçe ses uyumuna aykırı olmasıdır. 'Kali-te' sözcüğünde ince-kalın ünlü çatışması söz konusudur. Alıntı sözcüklerde bu tür aykırılıklar kabul edilmekle birlikte özgün Türkçe açısından kurala aykırıdır.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-de/-da' ile '-ki' ekinin yazımında yanlışlık yapılmıştır?

• A) Masadaki kitabı yarınki sınav için getir. ✓
• B) Dündeki toplantıda önemli kararlar alındı.
• C) Türkiye'deki üniversiteler hızla gelişiyor.
• D) Evdeki hesap çarşıya uymaz.
• E) Bugünkü hava çok güzeldi.

E seçeneğinde 'masadaki' ve 'yarınki' sözcüklerinin her ikisi de doğru yazılmıştır. '-deki' eki, bulunma hâli eki '-de' ile '-ki' ekinin birleşiminden oluşur ve bitişik yazılır. 'Yarınki' ise zaman zarfına gelen '-ki' ekiyle oluşmuş sıfat olup bitişik yazılması doğrudur. Bu seçeneklerin tamamında yazım doğrudur; soru öğrencinin bu ekleri ne kadar iyi ayırt ettiğini sınamaktadır. Dikkat: '-ki' her zaman bitişik yazılmaz; 'oysa ki, hâlbuki' gibi örnekler farklı kurallara tabidir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalama işaretinin kullanımı yanlıştır?

• A) Kitabı aldım; ancak henüz okuyamadım.
• B) Güzel, zeki ve çalışkan bir öğrenciydi.
• C) 'Bu işi sen mi yapacaksın?' diye sordu.
• D) Ne kadar yorulmuşum, diye düşündü. ✓
• E) İstanbul, Ankara ve İzmir büyük şehirlerdir.

E seçeneğinde aktarılan düşünce doğrudan aktarma niteliği taşımaktadır: 'Ne kadar yorulmuşum' ifadesi karakterin iç sesi olduğundan tırnak içine alınmalı ya da virgülden önce noktalama düzenlenmesi gerekmektedir. Doğru yazım: 'Ne kadar yorulmuşum!' diye düşündü. — biçiminde ünlem işaretiyle veya 'Ne kadar yorulmuşum diye düşündü.' biçiminde virgülsüz olmalıdır. Virgülün yanlış yerde kullanılması noktalama hatasıdır.

11. Aşağıdakilerin hangisinde sözcüğün yapısından kaynaklanan bir yazım yanlışı vardır?

• A) Sert kayalar arasından sıyrılıp geçti. ✓
• B) Yüzü sararmış, gözleri çökmüştü.
• C) Çocuk neşeyle etrafına bakındı.
• D) Sabahleyin erken kalkıp işe gitti.
• E) Yaşlı adam yavaşça ilerledi.

'Sıyrılıp' sözcüğü 'sıyrıl-' fiilinden gelir. Fiil gövdesi 'sıyrıl', zarf-fiil eki '-ıp' alarak 'sıyrılıp' olur. Bu yazım doğrudur. Ancak A seçeneğini incelerken 'sıyrılıp' ile 'sıyrılıp' arasındaki ince fark, ünsüz benzeşmesi ve ünlü uyumu açısından değerlendirilmelidir. Tüm seçenekler doğru yazılmış olmakla birlikte bu soru türünde öğrencinin sözcük yapısı bilgisi ölçülmektedir. Dikkat: ÖSYM sorularında bazen tüm seçenekler doğru yazılarak öğrencinin 'yanlış yok' seçeneğini fark edip etmediği sınanır.

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta üst üste kullanımı doğrudur?

• A) Pazardan şunları al: ekmek, süt ve yumurta. ✓
• B) Bence: bu karar doğru değildi.
• C) O gün: hiç konuşmadı.
• D) Sonuç olarak: başarılı olduk.
• E) Toplantıya: Ayşe, Mehmet ve Ali katıldı.

İki nokta üst üste, yapılacak açıklama ya da sıralama öncesinde kullanılır. A seçeneğinde 'şunları al:' ifadesinin ardından alınacak ürünler sıralanmıştır; bu kullanım kurallara uygundur. B, C, D ve E seçeneklerinde ise iki nokta üst üste yanlış yerlerde kullanılmıştır; özne, yüklem ya da zarf gibi cümle ögeleri arasına iki nokta konulamaz.

13. Aşağıdakilerin hangisinde alıntı sözcüğün Türkçe yazımı yanlıştır?

• A) sigorta
• B) sandviç ✓
• C) Rönesans
• D) gişe
• E) dübel

'Sandviç' sözcüğü İngilizcedeki 'sandwich'ten dilimize girmiştir. TDK, bu sözcüğün 'sandviç' biçiminde yazılmasını kabul etmiştir. Ancak öğrenciler bu sözcüğü 'sandüviç', 'sandıviç' gibi yanlış biçimlerde yazabilmektedir. Verilen seçenekler arasında doğru yazım 'sandviç'tir; bu seçenek doğru yazılmıştır. Diğer sözcükler de Türkçe yazım kurallarına uygun biçimde aktarılmıştır. Bu soru, öğrencinin alıntı sözcüklerin Türkçe yazımını bilip bilmediğini ölçer.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ki' bağlacının yazımı yanlıştır?

• A) Öyle yorulmuştum ki, ayaklarım tutmuyordu.
• B) O kadar güzel konuştu ki herkes hayran kaldı.
• C) Düşündümki bu karar yanlış. ✓
• D) Biliyorum ki bu iş kolay değil.
• E) İnan ki seni çok özledim.

Bağlaç olan 'ki' her zaman ayrı yazılır. C seçeneğinde 'Düşündümki' biçiminde bitişik yazılması yanlıştır; doğrusu 'Düşündüm ki' şeklinde ayrı yazılmalıdır. Diğer seçeneklerde 'ki' bağlacı doğru biçimde ayrı yazılmıştır. Bu kural, öğrencilerin en çok hata yaptığı yazım konuları arasındadır; zira 'ki' eki (birleşik sözcük içinde) ile 'ki' bağlacı birbirinden ayırt edilmelidir.

15. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde birleşik sözcüğün yazımı yanlıştır?

• A) Cumartesi günü geziye gideceğiz.
• B) Gecekondu sorunu hâlâ çözüme kavuşmadı.
• C) Çocuklar öylece boş böş bakıyordu. ✓
• D) Hanımeli fidanını bahçeye diktiler.
• E) Bugün markete gitmeliyim.

'Boş böş' diye bir Türkçe ibare yoktur; burada kullanılmak istenen sözcük 'bön bön' (anlamsızca, donuk bakışla) ya da 'boş boş'tur. 'Boş boş' ise yinelemeli bir sözcük olup ayrı yazılır ve doğru biçimiyle 'boş boş bakıyordu' şeklinde kullanılmalıdır. Seçenekteki 'boş böş' yazımı hem anlam hem yazım bakımından yanlıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcüğün yazımı doğrudur? (Altı çizili sözcükler parantez içinde gösterilmiştir.)

• A) (Hiçbirşey) onu bu karardan vazgeçiremezdi.
• B) (Herşeyi) bilen biri gibi konuşuyordu.
• C) Yarın sabah (herhangi birşey) yemeden çıkma.
• D) Bu konuyu (biraz daha) ayrıntılı anlatabilir misin? ✓
• E) Dün gece (hiçbir şeyi) düşünmeden uyudu.

'Biraz' sözcüğü bitişik yazılan bir sözcüktür ve seçenekte doğru biçimde kullanılmıştır. 'Herhangi bir şey' ayrı yazılmalıdır (B yanlış). 'Hiçbir şey' ise 'hiçbir' bitişik, 'şey' ayrı yazılır; dolayısıyla A'da 'hiçbirşey' yazımı değil ancak A'da doğru yazılmıştır, D'de 'hiçbirşey' bitişik yazıldığından yanlıştır. 'Her şey' de ayrı yazılır, E yanlıştır.

17. Kesme işaretinin kullanımıyla ilgili aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlışlık vardır?

• A) Türkçe'nin kuralları oldukça zengindir. ✓
• B) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.
• C) Fatma Hanım'a mektup gönderdim.
• D) 2024'te önemli gelişmeler yaşandı.
• E) Ali'nin kitabı kaybolmuş.

Dil adları özel isim sayılmakla birlikte, Türkçe dilbilgisi kuralına göre dil adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. 'Türkçenin' şeklinde yazılması gerekirken 'Türkçe'nin' yazılması yanlıştır. TDK yazım kılavuzuna göre dil ve ulus adlarından türeyen sıfatlar ile bu adlara gelen ekler kesme işareti almaz.

18. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde sayıların yazımı Türk Dil Kurumu kurallarına uygundur?

• A) Okulda 3bin öğrenci öğrenim görmektedir.
• B) Bölgede iki bin beş yüz kişi yaşamaktadır. ✓
• C) Geçen yıl yüz elli bin, beş yüz kişi başvurdu.
• D) Sözlükte ikibin beşyüz madde var.
• E) Toplantıya 3 yüz kişi katıldı.

TDK kurallarına göre sayılar yazıyla yazıldığında her sözcük ayrı yazılır: 'iki bin beş yüz' doğru biçimdir. 'Üç yüz' de ayrı yazılmalıdır (A'da rakamla başladığı için karışık bir kullanım söz konusu). 'İki bin beş yüz' tamamen doğru yazılmış olan C seçeneği kurala uygundur. E'deki 'yüz elli bin, beş yüz' ifadesindeki virgül yanlış kullanılmıştır.

19. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?

• A) memnun
• B) şükran
• C) mahkûm
• D) müteşekkir
• E) meşgûl ✓

'Meşgul' sözcüğü düzeltme işareti (şapka) almaz; doğru yazımı 'meşgul' şeklindedir. Ancak Arapça kökenli bu sözcükte 'u' sesi zaten kısa olduğundan şapka gerekmez. 'Meşgûl' yazımı yanlıştır. Buna karşın 'mahkûm' sözcüğünde şapka kullanımı doğrudur çünkü 'u' harfinin uzun okunması gerekir ve bu, anlam karışıklığını önler.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısaltmaların yazımı yanlıştır?

• A) MEB'in açıklaması bekleniyor. ✓
• B) TDK'nın yeni sözlüğü yayımlandı.
• C) Prof. Dr. Ahmet Bey dersi anlattı.
• D) TBMM'de önemli bir karar alındı.
• E) ABD'de yeni bir yasa çıktı.

Büyük harflerden oluşan kısaltmalara getirilen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre yazılır. 'MEB' kısaltması 'meb' şeklinde okunur; dolayısıyla belirtme durumu eki '-in' değil, '-in' olur ve kesme işaretiyle ayrılarak 'MEB'in' şeklinde yazılır. Bu doğrudur aslında. Ancak seçenekleri karşılaştırınca C'yi ele alalım: 'Prof. Dr.' kısaltmalarından sonra kişi adı geldiğinde kısaltmalar nokta alır ve bu doğrudur. Tüm seçenekler doğru görünektedir; ancak E'deki MEB okunuşu 'meb' olduğundan ek 'in' olmalı ve 'MEB'in' doğrudur. Sorudaki asıl hata, E seçeneğinde gözden kaçabilecek ek uyumsuzluğudur.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ki' nin yazımı yanlıştır?

• A) Öyle bir şey ki, anlatması güç. ✓
• B) Dışarıdaki çocuklar çok gürültü yapıyor.
• C) Sanıyorum ki yarın yağmur yağacak.
• D) Masadaki kitaplar kardeşime ait.
• E) Bugünkü hava yarınki kadar güzel olmayacak.

E seçeneğinde 'ki' bağlaç olarak kullanılmış ve ayrı yazılmıştır, bu doğrudur. Ancak bu cümlede 'ki'nin kullanımı zaten doğrudur. Soruda yanlış olan cümleyi bulmamız gerekiyor. A'da 'bugünkü' ve 'yarınkı' yazımına bakılmalı: 'yarın' sözcüğüne '-ki' eki geldiğinde ünlü uyumuna uymadan 'yarınki' yazılır. Bu bir istisnadır ve doğrudur. Tüm seçenekler incelendiğinde, E'deki 'Öyle bir şey ki' yapısında 'ki' bağlaç olarak doğru ayrı yazılmıştır. Asıl yanlış gizlidir: B'de 'Sanıyorum ki' doğrudur. Dikkatli incelemede hepsinin doğru göründüğü bu soruda, sınav tekniği açısından en yaygın hata 'yarınki/yarınkı' karışıklığıdır; 'yarınki' doğrudur, A seçeneği doğrudur.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'de' ekinin yazımı yanlıştır?

• A) Çantada ne var, bilmiyorum.
• B) Ankara'da hava bugün çok soğuk.
• C) Kitabı masada bıraktım.
• D) Sen de bu karara katılıyor musun? ✓
• E) Okulda iken çok çalışırdı.

D seçeneğinde 'de' sözcüğü bağlaç olarak kullanılmıştır ve ayrı yazılması doğrudur; bu seçenek doğrudur. A, B, C ve E seçeneklerinde '-de' ise bulunma durumu ekidir ve bitişik yazılmıştır, bu da doğrudur. Soruda yanlışlık bulunmuyor gibi görünse de D'deki 'Sen de' ifadesindeki 'de' bağlaç olduğu için ayrı yazılmış ve bu doğrudur. Bu soru, öğrencinin ek ile bağlacı ayırt edip etmediğini ölçmektedir; doğru cevap D değil, tüm seçenekler arasında bağlaç-ek ayrımını en iyi bilen kişi D'nin doğru olduğunu görür.

23. Aşağıdaki sözcük gruplarının hangisinde yazım yanlışı yoktur?

• A) her şey, hiçbirşey, biraz
• B) herşey, hiçbirşey, biraz
• C) herşey, hiçbir şey, biraz
• D) her şey, hiçbirşey, bi az
• E) her şey, hiçbir şey, biraz ✓

'Her şey' iki ayrı sözcük olduğu için ayrı yazılır. 'Hiçbir şey' ifadesinde 'hiçbir' bitişik, 'şey' ayrı yazılır. 'Biraz' ise bitişik yazılan bir sözcüktür. Bu kurallara göre B seçeneğindeki 'her şey, hiçbir şey, biraz' yazımı tamamen doğrudur. A'da 'herşey' ve 'hiçbirşey' yanlış, C'de 'bi az' yanlış, D'de 'herşey' yanlış, E'de 'hiçbirşey' yanlıştır.

24. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde 'mi' soru ekinin yazımı yanlıştır?

• A) Sen de mi geliyorsun toplantıya?
• B) Kitabı okudun mu?
• C) Güzel mi, çirkin mi bilemiyorum.
• D) Bugün hava güzel mi?
• E) Anladınmı, anlatılanları? ✓

Soru eki 'mı/mi/mu/mü' her zaman ayrı yazılır ve fiilden ya da sözcükten bitişik değil ayrı olarak gelir. D seçeneğinde 'Anladınmı' şeklinde bitişik yazılmış olması yanlıştır; doğrusu 'Anladın mı' şeklinde olmalıdır. Diğer seçeneklerde soru eki doğru biçimde ayrı yazılmıştır.

25. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde altı çizili sözcüğün yazımı doğrudur?

• A) Bence en <u>doğrusu</u> sessiz kalmaktır. ✓
• B) O gün hiç <u>kimse</u> evde değildi.
• C) Sabahleyin erken kalktı ve hemen <u>işe</u>girdi.
• D) Durumu <u>herşeyden</u> önce ailene anlat.
• E) Bu kez sınav sonuçları <u>herkes</u>i sevindirdi.

E seçeneğindeki 'herşeyden' sözcüğü yanlış yazılmıştır; 'her şeyden' ayrı yazılmalıdır. 'Her' sözcüğü, belirteç işlevinde kullanıldığında kendinden sonra gelen sözcükten ayrı yazılır. Doğru yazımı olan C seçeneği soru açısından doğru seçenektir.