TURKCE - yazim kurallari (Bölüm 6)

1. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde ek fiilin (ek eylem) yazımına ilişkin kural diğerlerinden farklıdır? A) Hasta olduğu belli değildi. B) Onun burada olduğunu bilmiyordum. C) Kitap masanın üzerindeydi. D) Yorgunken yola çıkmamalısın. E) Orada mıydınız, burада mı?

• A) Onun burada olduğunu bilmiyordum.
• B) Kitap masanın üzerindeydi.
• C) Hasta olduğu belli değildi.
• D) Yorgunken yola çıkmamalısın. ✓
• E) Orada mıydınız, burada mı?

D seçeneğindeki 'yorgunken' sözcüğünde ek fiil, '-ken' zarf-fiil ekiyle sıfata getirilmiştir ve sözcüğe bitişik yazılmıştır. A seçeneğinde 'değildi' müstakil bir sözcük olarak ayrı yazılmış ek fiil kullanımına örnektir. B seçeneğinde 'olduğunu' fiilimsi yapısında ek fiil değil çekimli eylem söz konusudur. C seçeneğinde 'üzerindeydi' biçiminde ek fiil isme getirilmiş ve bitişik yazılmıştır. E seçeneğinde 'mıydınız' biçiminde soru ekiyle birlikte ek fiil kullanılmıştır. D seçeneği, ek fiilin bir sıfata (yüklem görevindeki sıfata değil, zarf görevindeki sıfata) '-ken' ekiyle getirilmesi bakımından diğer seçeneklerden işlevsel olarak farklılık göstermektedir; zira diğerleri yüklem ya da soru yapısı içindeyken bu kullanım zaman/koşul zarfı oluşturmaktadır.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birden fazla yazım yanlışı bir arada bulunmaktadır? A) Bu işi hallet de rahatlayalım biraz. B) Herkes aynıfikirde olduğu için karar çabuk alındı. C) Onun dediklerini duymuşdur, söyleme. D) Yarın sabah erkenden gelib beni alırsın. E) Sana bu konuda hak vermemde mümkün değil.

• A) Sana bu konuda hak vermemde mümkün değil. ✓
• B) Bu işi hallet de rahatlayalım biraz.
• C) Yarın sabah erkenden gelib beni alırsın.
• D) Herkes aynıfikirde olduğu için karar çabuk alındı.
• E) Onun dediklerini duymuşdur, söyleme.

E seçeneğinde iki ayrı yanlış bir arada bulunmaktadır: (1) 'vermemde' yazımı yanlıştır; 'vermem de' biçiminde ayrı yazılmalıdır zira burada 'de' bağlaçtır. (2) Cümlenin kuruluşu açısından 'hak vermem de mümkün değil' yerine doğrusu 'hak vermemem de mümkün değil' olmalı ya da yapı yeniden kurulmalıdır; 'vermemde' ekiyle olumsuz isim-fiil yanlış çekimlenmiştir. B seçeneğinde 'aynıfikirde' bitişik yazımı yanlış olsa da tek hata mevcuttur ('aynı fikirde' ayrı yazılmalıdır). C seçeneğinde 'duymuşdur' yazımı yanlıştır ('duymuştur' olmalı; ünsüz benzeşmesi); bu tek hata içerir. D seçeneğinde 'gelib' yanlıştır ('gelip' olmalı); tek hata. A seçeneği doğrudur. En çok yazım yanlışını barındıran seçenek E'dir.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, kök ve ek sınırlarının yanlış belirlenmesinden kaynaklanan bir yazım yanlışı içermektedir? A) Onu bir __yanlışanlaşılma__ sonucu suçladılar. B) Bu durumu __gözonünde__ bulundurarak karar verdim. C) Arkadaşına __söyleyiverdi__ her şeyi. D) Bu soruyu __çözümleyemiyorum__. E) Sabah __erkenden__ kalkıp işe gitti.

• A) Bu soruyu çözümleyemiyorum.
• B) Bu durumu gözonünde bulundurarak karar verdim. ✓
• C) Arkadaşına söyleyiverdi her şeyi.
• D) Onu bir yanlışanlaşılma sonucu suçladılar.
• E) Sabah erkenden kalkıp işe gitti.

'gözonünde' biçimi yanlış yazılmıştır. 'Göz önünde' üç ayrı sözcükten oluşan bir deyimsel yapıdır ve TDK'ya göre ayrı yazılması gerekir: 'göz önünde'. Sözcüğü bitişik yazmak, kök ve ek sınırlarını hatalı belirlemekten kaynaklanmaktadır; 'göz' ve 'önünde' ayrı sözcüklerdir, aralarında bir iyelik ilişkisi (göz + ön + ünde) bulunmaktadır. A seçeneğinde 'yanlış anlaşılma' ayrı yazılmalıdır; bu da yanlış olmakla birlikte soru, kök-ek sınırı sorununu en açık biçimde gösteren seçeneği sormaktadır. B seçeneği hem birleşik yazım yanlışı hem de kök-ek sınırı karmaşasını en net sergileyen örnektir, dolayısıyla doğru yanıt B'dir.

4. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yazım yanlışı vardır?

• A) Şikayet ✓
• B) Kâğıt
• C) Müfredat
• D) Seyahat
• E) Hikâye

'Şikâyet' sözcüğünde ikinci hecedeki 'a' harfi, Arapça kökenli bu sözcükte uzun okunduğundan düzeltme işareti (şapka) almalıdır: 'şikâyet'. Diğer seçenekler doğru yazılmıştır.

5. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi bitişik yazılmalıdır?

• A) Hanım eli (bitki adı) ✓
• B) Baş ağrısı
• C) Geç vakit
• D) El yazısı
• E) Göz yaşı

Bitki, hayvan ve hastalık adları gibi özel anlam kazanmış birleşik sözcükler bitişik yazılır. 'Hanımeli', sarmaşık türü bir bitkinin adı olarak özel anlam kazandığından bitişik yazılmalıdır. Diğer seçenekler ayrı yazılır.

6. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde 'de/da' ayrı yazılmalıdır?

• A) Ev(de/da) kalmak istemedi.
• B) Çanta(da/da) ne var?
• C) Mutfak(ta/da) bir koku var.
• D) O, ödevini bitirmişti; (de/da) uyumak istiyordu. ✓
• E) Okul(da/da) çok çalıştı.

A şıkkında 'de' bağlaç görevindedir ('de' bağlacı 'hem...hem', 'dahi', 'bile' anlamı taşır ve her zaman ayrı yazılır, büyük-küçük ünlü uyumuna uymaz). Diğer seçeneklerde ise 'de/da' bir hal ekidir (bulunma hali) ve sözcüğe bitişik yazılır, ünlü uyumuna uyar.

7. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde '-ki' eki bitişik yazılmalıdır?

• A) Akşam ki toplantıya katıldım.
• B) Sabah ki hava çok güzeldi.
• C) Bugünkü hava güzeldi. ✓
• D) Dün ki konuşma ilginçti.
• E) Yarın ki sınav çok önemli.

'-ki' eki zaman ve yer bildiren sözcüklere geldiğinde bitişik yazılır: 'bugünkü, dünkü, yarınki, içerideki' gibi. Ancak 'bugün, dün' gibi kalıplaşmış sözcüklerde bitişik yazılırken 'yarın' sözcüğünde ayrı yazılır kuralı gereği D şıkkındaki 'bugünkü' doğru ve bitişik yazılan tek seçenektir. A, B, C ve E şıklarındaki yazımlar yanlıştır; hepsi bitişik yazılmalıdır aslında; ancak bu seçenekler arasında yalnızca D doğru yazılmış olanıdır.

8. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde yazım yanlışı yoktur?

• A) Hergün okula gidiyorum.
• B) Birbirimizle anlaşamıyoruz.
• C) Birşey söylemedi.
• D) Hiç bir zaman vazgeçmedi.
• E) Her şey yolunda gidiyordu. ✓

'Her şey' ayrı yazılır çünkü 'her' sözcüğü, kendinden sonra gelen sözcüklerle kural olarak ayrı yazılır (her gün, her zaman, her şey). D şıkkındaki 'Her şey yolunda gidiyordu' cümlesi doğru yazılmıştır. A'da 'her gün' ayrı yazılmalı, B'de 'bir şey' ayrı yazılmalı, C'de 'hiçbir' bitişik yazılmalıdır.

9. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz yumuşaması yanlış uygulanmıştır?

• A) Kitabı okudum.
• B) Saçı uzamış.
• C) Rengi çok güzel.
• D) Adı bilinmiyordu.
• E) Kalıbı bulmak zor. ✓

'Kalıp' sözcüğü ek aldığında yumuşamaz çünkü sondaki 'p' sesi Türkçe kökenli sözcüklerde korunur: 'kalıbı' değil, 'kalıpı' yazılmalıdır. 'Kalıp' sözcüğü Arapça kökenli olmadığından ünsüz yumuşaması uygulanmaz. Doğru yazılış 'kalıpı' biçimindedir.

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük yanlış yazılmıştır? (Yanlış yazılan sözcük büyük harfle gösterilmiştir.)

• A) Çok GÜZEL bir gün geçirdik.
• B) Bahçede çiçekler AÇMIŞ.
• C) KÜTÜPHANE'den kitap aldım.
• D) Onu çok ÖZLEDIM. ✓
• E) Sabah erkenden KALKTI.

'Özledim' sözcüğü 'özle-' fiil kökünden türemiştir ve geniş ünlü uyumuna göre '-dim' eki alır: 'özledim'. Bu doğrudur. Ancak C şıkkında 'ÖZLEDİM' yerine 'ÖZLEDIM' yazılmış; yani 'i' harfi büyük harf olan 'İ' olmalıdır: 'ÖZLEDİM'. Türk alfabesinde 'i' harfinin büyüğü noktalı 'İ'dir. Bu nedenle C şıkkı yanlış yazılmıştır.

11. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ek getirildiğinde yazım değişikliği olmaz?

• A) Dolap + ı
• B) Kitap + ı
• C) Araba + yı ✓
• D) Çocuk + u
• E) Renk + i

Ünlüyle biten sözcüklere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde araya 'y' kaynaştırma ünsüzü girer ama sözcüğün yapısında herhangi bir harf değişimi olmaz: 'araba + yı = arabayı'. Diğer seçeneklerde ünsüz yumuşaması ya da değişim söz konusudur: 'kitap → kitabı', 'renk → rengi', 'dolap → dolabı', 'çocuk → çocuğu' biçiminde son ünsüz yumuşar.

12. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi Türkçe sözcüklerde ünsüz benzeşmesi (ünsüz sertleşmesi) kuralına uygundur?

• A) Aldı
• B) Yaptı ✓
• C) Gitdi
• D) Geldi
• E) Bakdı

Sert ünsüzlerden (ç, f, h, k, p, s, ş, t) sonra gelen '-di' geçmiş zaman eki '-ti' biçimine dönüşür (ünsüz benzeşmesi/sertleşmesi). 'Yap-' fiili 'p' ile bittiğinden ek '-tı' biçimini alır: 'yaptı'. Bu kural doğru uygulanmıştır. A'da 'git-' fiili 't' ile bitmesine karşın doğru yazılış 'gitti'dir (ünsüz benzeşmesi + ünsüz türemesi). B'de 'bak-' → 'baktı' olmalıdır, 'bakdı' yanlış. C ve E'de 'gel-' ve 'al-' yumuşak ünsüzle bittiğinden ek '-di' olarak kalır ve yazım zaten doğrudur.

13. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde birleşik sözcük ayrı yazılarak yanlışlık yapılmıştır?

• A) kabak çiçeği ✓
• B) Pazar günü
• C) sivrisinek
• D) gecekondu
• E) hanımeli

Bitki adı olan 'kabakçiçeği' birleşik sözcük olduğundan tek yazılmalıdır. Bitki ve hayvan adlarında kalıplaşmış birleşik sözcükler bitişik yazılır.

14. Aşağıdakilerin hangisinde sayıların yazımı doğrudur?

• A) Toplantıya iki yüzelli kişi katıldı.
• B) Toplantıya ikiyüz elli kişi katıldı.
• C) Toplantıya iki yüz elli kişi katıldı. ✓
• D) Toplantıya 2 yüz 50 kişi katıldı.
• E) Toplantıya ikiyüzelli kişi katıldı.

Sayılar yazıyla ifade edildiğinde ayrı yazılır: iki yüz elli. Rakamla yazıldığında ise '250' şeklinde bitişik rakamla gösterilir.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-de/-da' eki doğru yazılmıştır?

• A) Duvardaki tablo çok güzeldi. ✓
• B) Masada ki kitapları kaldırdım.
• C) Bahçede ki çiçekler solmuş.
• D) Okulda ki öğrenciler bahçeye çıktı.
• E) Evde ki eşyaları topladı.

'-daki/-deki' eki, yer bildiren sözcüklere doğrudan eklenir ve bitişik yazılır: duvardaki. Seçeneklerin diğerlerinde bu ek yanlış biçimde ayrı yazılmıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ki' bağlacı doğru yazılmıştır?

• A) Anladımki bu işi bitiremeyeceksin.
• B) Düşünüyorumki haklısın.
• C) Öyle bir fırsattı ki kaçırmamak gerekiyordu. ✓
• D) Biliyorumki yarın geç kalacak.
• E) Görüyorumki yoruldun.

Bağlaç olan 'ki' her zaman ayrı yazılır. 'Öyle bir fırsattı ki' cümlesinde 'ki' önceki yargıyı pekiştiren bağlaç görevindedir ve doğru biçimde ayrı yazılmıştır.

17. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi ünlü düşmesi kuralına uygun yazılmıştır?

• A) yüzü (yüz + ü)
• B) boyunu (boyun + u)
• C) gözü (göz + ü)
• D) ağzı (ağız + ı) ✓
• E) işi (iş + i)

Ünlü düşmesi: iki heceli olup ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcükler ünlüyle başlayan ek aldığında iç ses düşer. 'ağız + ı = ağzı' bu kurala örnektir. Diğer seçeneklerde ünlü düşmesi gerçekleşmez çünkü sözcükler ünsüzle biter, dar ünlü koşulu sağlanmaz.

18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'de/da' doğru yazılmıştır?

• A) Oda bilmiyor muydu?
• B) Sen de gittin, o'da gitti.
• C) Hem o hemde ben gideceğiz.
• D) Herkes biliyor, sende biliyorsun.
• E) O da bilmiyor muydu? ✓

'De/da' bağlacı her zaman ayrı yazılır ve üzerine vurgu gelmez. 'O da bilmiyor muydu?' cümlesinde 'da' bağlaç olup doğru biçimde ayrı yazılmıştır. Diğer seçeneklerde 'de/da' ya bitişik yazılmış ya da yanlış kullanılmıştır.

19. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kuralına aykırı bir yazım vardır?

• A) sütçü
• B) saatçi
• C) gitçi ✓
• D) içten
• E) taşçı

Ünsüz benzeşmesi kuralına göre sert ünsüzle (p, ç, t, k, s, ş, h, f) biten sözcüklere gelen ekler sertleşerek gelir. 'git' sözcüğü 't' ile bittiğinden ek 'çi' değil 'çi' olarak kalır; ancak sözcüğün doğru yazımı 'gitçi' değil 'gitçi' değil — aslında 'gitçi' yazımı yanlıştır, doğrusu 'gitçi' değil 'gidici' ya da mesleki anlamda böyle bir sözcük kullanılmaz. Burada asıl hata 'gitçi' yazımının Türkçe ünsüz benzeşmesi açısından yanlış kurulmuş bir örnek olmasıdır; standart yapıda 't' ünsüzünden sonra gelen ek yumuşamaz, dolayısıyla 'gitçi' biçimi kurala aykırıdır.

20. Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde altı çizili sözcük doğru yazılmıştır?

• A) <u>Herşey</u> yolunda gidiyordu.
• B) Dün akşam <u>birbirine</u> sarılan iki kardeş izledik. ✓
• C) Çocuklar <u>hiçbirşey</u> anlamadı.
• D) <u>Birçok</u>şey değişti artık.
• E) Sabah erkenden kalkıp <u>herbiri</u> ayrı ayrı uyarıldı.

'birbirine' sözcüğü Türkçede bitişik yazılır ve bu hâliyle doğrudur. 'herbiri' → 'her biri', 'herşey' → 'her şey', 'hiçbirşey' → 'hiçbir şey', 'birçokşey' → 'birçok şey' şeklinde ayrı yazılmalıdır.

21. '-de/-da' ekinin yazımıyla ilgili aşağıdaki cümlelerin hangisinde yanlışlık vardır?

• A) Hem yorgun hem de aç kalmıştım.
• B) Okul da, ev de çok uzaktı bizden.
• C) Masada kitaplar duruyordu.
• D) Bahçe'de oynayan çocuklar eve girdi. ✓
• E) Arkadaşım da bu konudan habersizdi.

'Bahçe'de' yazımı yanlıştır. Özel isim olmayan sıradan bir isim olan 'bahçe' sözcüğüne gelen bulunma hâli eki kesme işareti ile ayrılmaz: 'bahçede' şeklinde yazılmalıdır. Kesme işareti yalnızca özel isimlere gelen ekleri ayırmak için kullanılır.

22. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yanlış yazılmıştır?

• A) müttefik
• B) müteşekkir
• C) mahsus
• D) hırçın
• E) afiyyet ✓

'afiyyet' yanlış yazılmıştır; doğru yazımı 'afiyet'tir. Arapça kökenli bu sözcük Türkçeye tek 'y' ile geçmiştir. Diğer seçeneklerin tamamı doğru yazılmıştır.

23. Kesme işaretinin kullanımıyla ilgili aşağıdaki cümlelerin hangisi doğrudur?

• A) Cumhuriyet'in ilanı büyük sevinç yarattı.
• B) Antalya'lı turistler plajı doldurmuştu. ✓
• C) İstiklal Marşı'nın güftesi Mehmet Akif'e aittir.
• D) Türk Dil Kurumu'nun kararı bağlayıcıdır.
• E) Türkiye'nin başkenti Ankara'dır.

'Antalya'lı' yanlıştır. Özel adlara getirilen yapım ekleri kesme işareti ile ayrılmaz: 'Antalyalı' şeklinde yazılmalıdır. Kesme işareti yalnızca özel adlara getirilen çekim eklerini (hâl, iyelik, çoğul) ayırır, yapım eklerini ayırmaz. Diğer seçeneklerin tamamı doğrudur.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik sözcüğün yazımı yanlıştır?

• A) Kuzukulağı salatası çok lezzetli olur.
• B) Devedikeni yolun kenarında büyümüştü.
• C) Geçen hafta başkent'e gittik. ✓
• D) Aslanağzı çiçekleri bahçeyi süslüyordu.
• E) Hanımeli kokusunu çok severim.

'başkent'e' yanlıştır. 'Başkent' özel isim değil, sıradan bir isimdir (şehrin adı değil, kavramın adı). Bu nedenle 'başkente' şeklinde, kesme işareti olmadan yazılmalıdır. Kesme işareti yalnızca özel isimlere gelen eklerde kullanılır.

25. Aşağıdakilerin hangisinde 'de' sözcüğünün yazımı yanlıştır?

• A) Kitabı da, defteri de aldım.
• B) Kardeşim de eve erken geldi.
• C) Bu iş hem zor hemde yorucu. ✓
• D) Gözleri dede kadar şefkatliydi.
• E) Sen de mi bunu düşünüyorsun?

'hemde' yanlıştır. 'Hem...hem de' bağlacında 'de' her zaman ayrı yazılır: 'hem de yorucu' şeklinde olmalıdır. Bağlaç olan 'de/da' daima ayrı yazılır ve büyük ünlü uyumuna uymaz.