Yapı Bilgisi 1

1. Aşağıdakilerden hangisi 'kurallı birleşik fiil' (yeterlilik, tezlik, sürerlilik, yaklaşma) örneğidir?

• A) Yardım etti
• B) Gidebildi ✓
• C) Göz gezdirdi
• D) Başvurdu

Kurallı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ birleşik fiiller, fiile '-ebil', '-iver', '-ekal', '-eyaz' eklerinin getirilmesiyle oluşur. 'Gidebildi' (git-ebil) fiili, yeterlilik bildiren bir kurallı birleşik fiildir. Diğerleri yardımcı fiil veya anlamca kaynaşmış fiildir.

2. Hangi cümlede türemiş bir isim vardır?

• A) Bu sabah kar yağdı.
• B) Kitaplık odanın köşesindeydi. ✓
• C) Çocuklar bahçede oynuyor.
• D) Bahçedeki çiçekler solmuştu.

B‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'kitaplık' kelimesi, 'kitap' köküne '-lık' yapım ekinin eklenmesiyle türemiş bir isimdir. Diğer seçeneklerdeki isimler (sabah, kar, çocuk, bahçe, çiçek) kök halinde olup yapım eki almamışlardır.

3. Hangi cümlede birleşik yapılı bir fiil bulunmaktadır?

• A) Bu kitabı çok beğendim.
• B) Sabah erkenden kalktı.
• C) Bahçeye çiçek dikti.
• D) Bunu görünce şok oldu. ✓

'Şok‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ oldu' ifadesi, 'şok' ismi ve 'olmak' yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir fiildir.

4. Hangi cümlede pekiştirmeli sıfat bulunmaktadır?

• A) Bu ev çok güzel.
• B) Sabah erkenden kalktım.
• C) Bahçedeki küçük çocuk ağlıyordu.
• D) Rengarenk çiçekler bahçeyi süslüyordu. ✓

'Rengarenk'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'renk' kelimesinin pekiştirilmesiyle oluşmuş pekiştirmeli bir sıfattır.

5. Hangi cümlede birleşik yapılı bir isim bulunmaktadır?

• A) Çocuk bahçede oyun oynuyordu.
• B) Gökkuşağı görünüyordu. ✓
• C) Bu sabah çok geç uyandım.
• D) Kapıyı yavaşça açtı.

Doğru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cevap B seçeneğidir. • 'Gökkuşağı' kelimesi, 'gök' ve 'kuşak' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir isimdir. • (Eski seçenekteki 'kahvaltı' kelimesi de birleşik isim olduğu için çeldirici olmaması adına değiştirilmiştir.)

6. Hangi cümlede türemiş bir isim bulunmaktadır?

• A) Adamlar sınıfta ders çalışıyordu.
• B) Çocuk dışarı çıktı.
• C) Bu kitabı çok beğendim.
• D) Kalemlik masanın üzerindeydi. ✓

'Kalemlik'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'kalem' köküne '-lik' yapım ekinin eklenmesiyle türemiş bir isimdir. 'Adamlar' (adam-lar) basit bir isimdir.

7. Hangi cümlede birleşik yapılı bir fiil vardır?

• A) Bana yardım etti. ✓
• B) Sabah erkenden kalktım.
• C) Çocuk dışarı çıktı.
• D) Bu kitabı çok beğendim.

'Yardım‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ etti' ifadesi, 'yardım' ismi ve 'etmek' yardımcı fiilinin birleşmesiyle birleşik yapılı bir fiil oluşturur.

8. Hangi cümlede türemiş bir sıfat bulunmaktadır?

• A) Renkli kalemlerle yazı yazdı. ✓
• B) Bu kitap çok güzel.
• C) Küçük çocuk bahçede oynuyordu.
• D) Elmalar çok tazeydi.

'Renkli'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi, 'renk' köküne '-li' yapım ekinin eklenmesiyle türemiş bir sıfattır.

9. Yorgun insanlar, dolu otobüslerle itile kakıla evlerine dönerler akşamları. Beşiktaş pazarının ucuzluğundan yararlanılan dar gelirliler, emekçiler fileleri ile yokuşları tırmanırlar. Bu cümlede kaç türemiş sözcük vardır?

• A) 7
• B) 8 ✓
• C) 9
• D) 10

Yor-gun,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Dol-u, İt-il-e, Kak-ıl-a, Ucuz-luk-u-ndan, Yarar-lan-ıl-an, Gelir-li-ler, Emek-çi-ler. Toplam 8 adet türemiş sözcük sayılabilir.

10. Bu _yarımada_ (I) _kayalık_ (II) kıyıları, _hırçın_ (III) denizi büyük ve _yüksek_ (IV) göğüyle _şehirlilere_ (V) çarpıcı geliyor. Bu cümledeki numaralanmış sözcükler yapılarına göre ikişerli gruplandırıldığında hangisi dışarıda kalır?

• A) I (Yarımada) ✓
• B) II (Kayalık)
• C) III (Hırçın)
• D) IV (Yüksek)

I‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ numaralı 'Yarımada' (Yarım+ada) birleşik yapılı bir kelimedir. Diğer altı çizili sözcükler türemiştir: 'Kayalık' (Kaya-lık -> İsimden isim), 'Hırçın' (Hır-çın -> Yansımadan isim), 'Yüksek' (Yükse-k -> Fiilden isim), 'Şehirlilere' (Şehir-li-ler-e -> İsimden isim). Bu nedenle I. sözcük yapıca diğerlerinden farklıdır.

11. Aşağıdaki cümlelerde geçen yüklemlerden hangisinin kökü _isimdir_?

• A) Bunu yapmayı nerede _gördün?_
• B) Şimdi buradan _gidiyoruz._
• C) Onunla İzmir'de üç yıl _yaşadık._ ✓
• D) Sonra beni arayıp _bildirirsiniz._

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ C Seçeneği (Cevap): '_Yaşadık_' sözcüğünün kökü 'YAŞ' (insanın geçirdiği süre/ömür) ismidir. İsimden fiil yapan -a ekini almıştır. (Yaş-a-dı-k). • Diğerleri: Gör-dün (Fiil), Git-iyoruz (Fiil), Bil-dirirsiniz (Fiil).

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi, yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?

• A) Bu, batmaya başlayan güneşin evimize tam karşıdan vurduğu andı.
• B) Cephedeki kabartmalar o an daha canlı duruyordu.
• C) Evin sundurmasının üzerine taş bir balkon koymuşlardı.
• D) Balkondan bakılınca döşenmiş bir oda görülmekteydi. ✓

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ A ('andı' -> İsim/Basit), B ('duruyordu' -> Dur-u-yor-du/Basit) ve C ('koymuşlardı' -> Koy-muş-lar-dı/Basit) seçeneklerindeki yüklemler yapım eki almadıkları için 'Basit' yapılıdır. • D seçeneğindeki 'görülmekteydi' sözcüğü ise 'Gör-' kökünden '-ül' yapım ekini alarak türemiştir.

13. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi birleşik fiil değildir?

• A) Zavallı kadın atkıyı isteyemedi.
• B) Onun geldiğini fark etmedik.
• C) Artık içeri bakmaya cesaret edemediler.
• D) Nehrin kenarındaki parmaklığa kadar kaçtılar. ✓

'kaçtılar'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ yüklemi basit yapılı bir fiildir ('kaç-' fiil kökü + '-tı' görülen geçmiş zaman eki + '-lar' şahıs eki). 💡 ÖSYM Püf Noktası: 'isteyemedi' fiili 'isteyebildi' yeterlilik fiilinin olumsuzudur ve kurallı birleşik fiildir.

14. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi basittir?

• A) Çocuğu bırakırsan kimse ölmeyecek. ✓
• B) Sakin olursan arkadaş olarak çıkabiliriz.
• C) Bir günde bu kadar işi mahvettiniz.
• D) Bu mezuniyet törenini kim düzenliyor?

'Ölmeyecek'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (öl-me-y-ecek) fiili yapım eki almadığı için basittir. Diğer seçeneklerdeki eylemler birleşik (çıkabiliriz, mahvettiniz) veya türemiş (düzenle-yor) yapıdadır.

15. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi yapıca basit (yapım eki almamış) bir fiildir?

• A) Yarın maçtan önce beni arayacak. ✓
• B) Bunu yapmasaydı onu tekmeleyecekti.
• C) Artık söz vermeye mi başladın?
• D) Bu maçı sana kazandırırım dostum.

'Arayacak'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ fiili 'ara-' köküne gelecek zaman eki almış basit bir fiildir. Diğerlerindeki 'tekme-le-', 'baş-la-' ve 'kazan-dır-' yapım ekleri almıştır.

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi, yapı bakımından türemiştir?

• A) Şimdi onu rahatsız etmeyelim.
• B) Bu kadının adı ne demiştiniz?
• C) Başını pencereden sokup içeriye bakması için işaret etti.
• D) Onun merakı da aynı noktaya yöneldi. ✓

'Yöneldi'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'yön' (isim) kökünden '-el' (isimden fiil) yapım ekiyle türetilmiş bir fiildir. Diğer seçeneklerdeki yüklemler birleşik veya basittir.

17. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklem yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

• A) Havalı olur diye düşünmüştüm.
• B) Sence elindeki şey neydi? ✓
• C) Bu serserinin kim olduğunu öğrenmeliyiz.
• D) Kirli ellerini hemen temizledi.

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ A, C ve D seçeneklerindeki yüklemler (düşün-müş-tüm, öğren-meli-yiz, temiz-le-di) yapım eki aldıkları için 'Türemiş' yapılıdır. • B seçeneğindeki 'Neydi' (Ne idi) ise bir zamirin ek fiil almasıyla oluşmuş 'Basit' yapılı bir sözcüktür.

18. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü _fiil_ soyludur?

• A) Kıyıdaki _balıkçı_ denizden yeni dönmüştü
• B) _Yolculuk_ için hazırlıklara başladı
• C) _Sevgi_ dolu gözlerle etrafına bakıyordu ✓
• D) _Gözlük_ camlarını temizledi

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kural: Sözcüğün anlamlı en küçük parçası (kök) bulunur ve '-mek/-mak' eki getirilerek kontrol edilir. • Analiz: - Balık-çı (Balık -> İsim) - Yol-cu-luk (Yol -> İsim) - Sev-gi (Sev-mek -> Fiil) - Göz-lük (Göz -> İsim) • Dikkat: 'Yol' sözcüğü sesteştir. Ancak 'Yolculuk' kelimesinin 'yolmak' eylemiyle ilgisi yoktur, gidilen 'yol' ile ilgisi vardır. Bu yüzden isim köküdür.

19. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü 'isim'dir?

• A) _Bilgili_ insanları dinlemeyi severdi.
• B) _Susuz_ kalan çiçekleri suladı. ✓
• C) _Seçim_ sonuçları yarın açıklanacak.
• D) _Durakta_ otobüs bekliyordu.

'Susuz'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'su' ismidir. 'Su' isminden '-suz' yapım ekiyle 'susuz' ismi türemiştir. Diğer sözcüklerin kökleri (bil-, seç-, dur-) fiildir.

20. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi fiilden isim yapan ek *almamıştır*?

• A) Bu _seçim_ çok önemli.
• B) Yeni _bilim_ dalları ortaya çıkıyor.
• C) Kitabı üç _bölüm_ halinde yazmış.
• D) O, _benim_ en iyi arkadaşımdır. ✓

'Benim'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'ben' (zamir/isim) köküne '-im' (tamlayan/ilgi eki) çekim ekini almıştır. Yapım eki almamıştır. Diğer sözcükler (seç-im, bil-im, böl-üm) fiilden isim yapan ekler almıştır.

21. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'hal (durum) eki' almıştır?

• A) Benim _evim_ buraya yakın.
• B) Hızla _sokağa_ doğru koştu. ✓
• C) _Okulun_ bahçesi çok genişti.
• D) Bütün _çocuklar_ dışarı çıktı.

İsmin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hal ekleri -i, -e, -de, -den'dir. 'Sokağa' sözcüğü 'sokak' köküne '-a' (yönelme hal eki) almıştır. Diğer ekler '-im' (iyelik), '-un' (tamlayan), '-lar' (çoğul) ekleridir.

22. I. Ben sana _mecburum_ bilemezsin. II. Adını _mıh gibi aklımda tutuyorum_. Yukarıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerin yapısı sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

• A) Basit - Birleşik ✓
• B) Türemiş - Birleşik
• C) Basit - Türemiş
• D) Türemiş - Basit

'Mecburum'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi 'mecbur' sözcüğüne kişi eki gelmesiyle oluşmuştur ve çekim eki aldığı için basit yapılıdır. 'Aklımda tutuyorum' ise 'aklında tutmak' şeklinde kullanılan anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.

23. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinde '-m' eki 'şahıs eki' olarak kullanılmıştır?

• A) Bu _arabam_ en sevdiğim oyuncağımdı.
• B) Dün akşam geç _geldim_. ✓
• C) _Benim_ adım Ahmet.
• D) Yeni bir _adım_ atmak gerekiyor.

Şahıs‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ekleri fiillere gelerek eylemi kimin yaptığını belirtir. 'Geldim' sözcüğündeki '-m' eki, 'gelme' eylemini yapan 'ben'i (1. tekil şahıs) gösterir. 'Arabam' ve 'benim' sözcüklerindeki ekler iyelik/tamlayan ekidir (isim çekim eki). 'Adım' (at-ım) ise yapım ekidir.

24. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden farklıdır?

• A) Yağmur dinmedikçe günler birbirini andırmayı _sürdürüyor._
• B) Toprak _yeşermekten_ bıkmış gibi.
• C) Oğlum _bahçeyi_ talan etmekle meşgul. ✓
• D) Akşamları _yağmur_ altında uzun yürüyüşlere çıkıyoruz.

C‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'bahçeyi' (bahçe-y-i) sözcüğü yapım eki almadığı için basit yapılıdır. Diğer seçeneklerdeki 'sürdürüyor' (sür-dür-), 'yeşermekten' (yeşer-) ve 'yağmur' (yağ-mur) sözcükleri yapım eki almış türemiş sözcüklerdir.

25. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'fiilden fiil yapan ek' almıştır?

• A) Hırsız, kalabalıkta _kovuldu_. ✓
• B) Otobüs son _durakta_ durdu.
• C) _Yatay_ bir çizgi çizdi.
• D) _Yorgun_ olduğu için erken yattı.

'Kovuldu'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'kov-' (fiil) kökünden '-ul' (edilgenlik) yapım ekini alarak 'kovulmak' (fiil) olmuştur. (Fiilden Fiil). Diğer sözcükler (dur-ak, yat-ay, yor-gun) fiilden isim yapan ekler almıştır.