Yapı Bilgisi 4

1. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'birleşik' *değildir*?

• A) Buzdolabı
• B) Gökdelen
• C) Uyurgezer
• D) Karamsar ✓

'Karamsar' sözcüğü 'kara' (isim) kökünden '-m-sar' yapım ekini alarak türemiş bir sözcüktür. Birleşik değildir. 'Buzdolabı' (isim+isim), 'gökdelen' (isim+fiil), 'uyurgezer' (fiil+fiil) birleşik yapılı sözcüklerdir.

2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'gövde' halinde *değildir*?

• A) Saygı
• B) Kitap ✓
• C) Başlık
• D) Umut

Gövde, bir sözcüğün en az bir yapım eki almış halidir. 'Saygı' (say-gı), 'Başlık' (baş-lık) ve 'Umut' (um-ut) sözcükleri yapım eki alarak gövde haline gelmiştir. 'Kitap' ise kök halindedir, yapım eki almamıştır.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik kelime isim değildir?

• A) Onları eğlendireceğiz, hayatlarını mahvetmeyeceğiz. ✓
• B) Çekyatta dört saat boyunca uyudu.
• C) Evde yaklaşık elli sivrisinek saydım.
• D) Ne zamandır imambayıldı yemiyorduk.

'Mahvetmeyeceğiz' sözcüğü birleşik bir fiildir (mahv + etmek). Diğer seçeneklerdeki 'çekyat', 'sivrisinek' ve 'imambayıldı' birleşik isimdir.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi, yapı bakımından türemiştir?

• A) Şimdi onu rahatsız etmeyelim.
• B) Bu kadının adı ne demiştiniz?
• C) Başını pencereden sokup içeriye bakması için işaret etti.
• D) Onun merakı da aynı noktaya yöneldi. ✓

'Yöneldi' sözcüğü 'yön' (isim) kökünden '-el' (isimden fiil) yapım ekiyle türetilmiş bir fiildir. Diğer seçeneklerdeki yüklemler birleşik veya basittir.

5. Aşağıdakilerden hangisi 'basit yapılı bir fiil'dir?

• A) Güzelleşti
• B) Okuttu
• C) Koşuyor ✓
• D) Başladı

Basit fiil, yapım eki almamış fiildir. Çekim ekleri (kip, şahıs) yapıyı değiştirmez. 'Koşuyor' fiili 'koş-' fiil köküne yardımcı ünlü (u) ve şimdiki zaman kip eki (-yor) almıştır. Buradaki 'u' sesi, bir yapım eki olan isim-türetici 'koşu' kelimesindeki '-u' ekiyle karıştırılmamalıdır; 'koşuyor' kelimesinde herhangi bir yapım eki yoktur, bu yüzden basittir. Diğer fiiller (güzel-leş-, oku-t-, baş-la-) yapım eki alarak türemiş fiil olmuşlardır.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “olmak” fiili yardımcı fiil olarak kullanılmıştır?

• A) Bazı günler onu özlediğim de oldu, ama bu uzun sürmedi.
• B) Çoğu sanatçıda olduğu gibi onda da halk kültürü hâkimdi.
• C) O, yıllarca edebiyatımızda, fikir babası sayılan biri oldu.
• D) Bu açıklamalar onu tanımamıza çok yardımcı oluyor. ✓

'Yardımcı oluyor' ifadesinde 'yardımcı' ismi ile 'olmak' fiili birleşerek birleşik fiil oluşturmuştur. Diğer seçeneklerde 'olmak' fiili 'geçmek', 'bulunmak', 'gerçekleşmek' gibi anlamlarda asıl fiil olarak kullanılmıştır.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma kelime türemiştir?

• A) Fermuarı çekerken cırt diye ses çıktı.
• B) Suyun şırıltısı ruhumu dinlendiriyordu. ✓
• C) Koyunların hepsi bana mee diyordu.
• D) Kapıdan çıt diye bir ses çıktı.

'Şırıltı' sözcüğünün kökü 'şır' yansıma sesidir. Üzerine gelen yapım ekleriyle türemiş bir isim haline gelmiştir (şır-ıl-tı).

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit, türemiş ve birleşik yapılı sözcükler bir arada kullanılmıştır?

• A) Evin bahçesi çok güzeldi.
• B) Bilgisayar başında uyuya kalmış.
• C) Yaşlı adam anılarını yâd etti. ✓
• D) Yağmur yağınca eve kapandık.

Bu cümlede: 'Yaşlı' (yaş-lı) türemiş, 'adam' (kök) basit, 'yâd etti' (yâd + etmek) birleşik yapılıdır. Böylece üç yapı türü de bir arada bulunmaktadır.

9. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'basit' *değildir*?

• A) Kalemim
• B) Yolda
• C) Gökyüzü ✓
• D) Evden

'Gökyüzü' sözcüğü, 'gök' ve 'yüz' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik yapılı bir sözcüktür. Diğer sözcükler (kalemim, yolda, evden) yapım eki almadıkları için basit yapılıdır.

10. (I) Şiire her zaman sözcükten önce gidilir. (II) Sıradan bir duygu ve düşüncenin anlatımında bile yerini yadırgamamalı sözcük. (III) Ancak bir başına sözcük, yani yardımcı ögelerden yoksun bir sözcük bir ıssız ada mahkumdur. (IV) Bir sözcükten çağrışımlar çalkantısı beklemek hata olur. (V) Her yeni şiir, derinlerdeki içgüdülerin, tutkuların yeni biçimlerde verilişidir. Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde hem basit hem türemiş hem birleşik sözcüklere örnek gösterilebilir?

• A) II
• B) III
• C) IV
• D) V ✓

V. cümlede: 'Yeni' (basit), 'Şiir' (basit), 'Derinlerdeki' (türemiş -ki), 'İçgüdülerin' (iç+güdü birleşik) kelimeleri mevcuttur. Böylece üç yapı türüne de örnek vardır.

11. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'yapım eki' almıştır?

• A) Evin kapısı
• B) Tuzluk ✓
• C) Koşuyor
• D) Masada

Yapım ekleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. 'Tuzluk' sözcüğü 'tuz' isminden '-luk' ekini alarak 'tuz konulan kap' anlamına gelmiş, yani anlamı değişmiştir (İsimden İsim Yapan Ek). Diğer seçeneklerdeki ekler çekim ekidir.

12. “Ağaçkakan, günebakan, dalgakıran” sözcükleri aşağıdaki yollardan hangisiyle oluşturulmuştur?

• A) Bir isimle bir çekimli fiilin bir araya gelip yeni bir isim oluşturması yoluyla
• B) Basit bir isimle türemiş bir fiilin anlamca kaynaşması yoluyla
• C) Bir isimle bir sıfat fiilin anlamca kaynaşıp yeni bir isim oluşturması yoluyla ✓
• D) Yalın bir isimle bir fiilimsinin kaynaşması yoluyla

'Ağaç' (isim) ve 'kakan' (kak-an sıfat fiil eki alaş fiil) birleşerek 'ağaçkakan' ismini oluşturmuştur. Diğer kelimeler de aynı yapıdadır (güne-bakan, dalga-kıran).

13. Yarım metrekarelik ovasına uçak indirmeyi becermiş bir kasaba seçmiştim tatlimi geçirmek için. Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Birleşik zamanlı fiil kullanılmıştır.
• B) Fiilden türemiş isme örnek gösterilebilir.
• C) Birden fazla yapım eki almış sözcük vardır.
• D) Belirtisiz isim tamlaması kullanılmıştır. ✓

'Seçmiştim' (seç-miş-i-di-m) birleşik zamanlıdır. 'İndirmeyi' (in-dir-me) birden fazla yapım eki almıştır. 'Uçak' (uç-ak) fiilden isimdir. Ancak cümlede 'Belirtisiz isim tamlaması' kullanılmamıştır (metrekarelik ovası, bir kasaba vb. sıfat tamlamasıdır).

14. Aşağıdaki fiillerden hangisi 'dilek (tasarlama) kipi' eki almıştır?

• A) Her gün spor _yapar_.
• B) Yarın ödevini _bitirecek_.
• C) Bu konuyu tekrar _çalışmalı_. ✓
• D) Dün yağmur _yağmış_.

Dilek kipleri; gereklilik (-malı), şart (-sa), istek (-e), emir (-) kipleridir. 'Çalışmalı' sözcüğü gereklilik kipi almıştır. Diğer seçenekler (geniş, gelecek, geçmiş zaman) haber kipleridir.

15. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi 'gövdeden türemiş'tir?

• A) Suluk
• B) Korkuluk ✓
• C) Kömürlük
• D) Gözlük

Gövdeden türemek, yapım eki almış bir sözcüğün (gövde) üzerine tekrar yapım eki almasıdır. 'Korkuluk' sözcüğü: Kök 'kork-' (fiil), Gövde 'kork-u' (isim), Gövdeden Türemiş 'korku-luk' (isim). Diğer seçenekler (su-luk, kömür-lük, göz-lük) kökten türemiştir.

16. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'isimden fiil yapan ek' almıştır?

• A) Bu konuda çok _görgülüdür_.
• B) Bahçedeki çiçekleri _suladı_. ✓
• C) _Kırılgan_ bir yapısı vardı.
• D) Çocuklara _uçurtma_ yaptı.

'Suladı' sözcüğü 'su' (isim) kökünden '-la' yapım ekini alarak 'sulamak' (fiil) olmuştur. (İsimden Fiil). Diğerleri 'gör-gü-lü' (V->N->N), 'kır-ıl-gan' (V->V->N), 'uç-urt-ma' (V->V->N) şeklindedir.

17. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'türemiş'tir?

• A) Yollar
• B) Evimiz
• C) Okul ✓
• D) Kitabı

Türemiş sözcük, en az bir yapım eki almış sözcüktür. 'Okul' sözcüğünün kökü 'oku-' fiilidir. '-l' yapım ekini alarak 'okul' ismi (okunan yer) olmuştur. Fiilden isim türemiştir. Diğer sözcükler sadece çekim eki aldığı için basittir.

18. Aşağıdakilerden hangisi 'yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil' örneğidir?

• A) Düşeyazdı
• B) Sabretti ✓
• C) Vazgeçti
• D) Uyuyakaldı

Yardımcı fiiller (etmek, olmak, kılmak, eylemek) isim soylu sözcüklerle birleşerek fiil oluşturur. 'Sabretti' sözcüğü 'sabır' ismi ve 'etmek' yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur (ses düşmesi de vardır). Diğerleri kurallı veya anlamca kaynaşmış fiildir.

19. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca 'birleşik'tir?

• A) Dalgıç
• B) Geliyorum
• C) Gözlemci
• D) Hanımeli ✓

Birleşik sözcük, iki veya daha fazla sözcüğün birleşip yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur. 'Hanımeli', 'hanım' ve 'el' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuş birleşik bir isimdir. 'Dalgıç' (dal-gıç) ve 'Gözlemci' (göz-lem-ci) türemiş, 'Geliyorum' basit yapılıdır.

20. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'çoğul eki' almıştır?

• A) Toplantıya _geldiler_.
• B) Buralar eskiden _ormanmış_.
• C) _Ağaçlar_ çiçek açtı. ✓
• D) Bu maçı _kazandık_.

'-lar / -ler' eki isme gelirse 'çoğul eki', fiile gelirse 'şahıs eki' olur. 'Ağaçlar' sözcüğünde isme geldiği için çoğul ekidir. 'Geldiler' sözcüğünde ise fiile geldiği için 3. çoğul şahıs ekidir.

21. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'fiilden fiil yapan ek' almıştır?

• A) İçinde büyük bir _sevinç_ vardı.
• B) _Koşucu_ parkurda yerini aldı.
• C) Çok _bencil_ bir insan olmuş.
• D) Tabak elinden düşünce _kırıldı_. ✓

'Kırıldı' sözcüğü 'kır-' (fiil) kökünden '-ıl' (edilgenlik) yapım ekini alarak 'kırılmak' (fiil) olmuştur. (Fiilden Fiil). Diğerleri 'sev-inç' (V->N), 'koş-ucu' (V->N), 'ben-cil' (N->N) eklerini almıştır.

22. Bir çift _güvercin_ (I) havalansa, _Yanık_ (II) koksa karanfil, Değil bu _anılacak_ (III) şey değil, _Apansız_ (IV) geliyor aklıma. Bu dizelerdeki numaralanmış sözcüklerden hangisi yapıca diğerlerinden farklıdır?

• A) I ✓
• B) II
• C) III
• D) IV

I numaralı 'güvercin' kelimesi kök hâlindedir ve herhangi bir yapım eki almadığı için yapıca 'basit' bir sözcüktür. Diğer kelimeler ise yapım eki aldıkları için 'türemiş' yapılıdır: yan-ık (fiilden isim), an-ıl-acak (fiilden fiil ve eylemsi), ap-an-sız (isimden isim, aynı zamanda pekiştirilmiş).

23. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklem yapı bakımından ötekilerden farklıdır?

• A) Havalı olur diye düşünmüştüm.
• B) Sence elindeki şey neydi? ✓
• C) Bu serserinin kim olduğunu öğrenmeliyiz.
• D) Kirli ellerini hemen temizledi.

• A, C ve D seçeneklerindeki yüklemler (düşün-müş-tüm, öğren-meli-yiz, temiz-le-di) yapım eki aldıkları için 'Türemiş' yapılıdır. • B seçeneğindeki 'Neydi' (Ne idi) ise bir zamirin ek fiil almasıyla oluşmuş 'Basit' yapılı bir sözcüktür.

24. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi 'fiilden isim yapan ek' almıştır?

• A) _Tuzsuz_ yemek yiyemezdi.
• B) Mahallenin yeni _gözcüsü_ oldu.
• C) Bu _bölge_ oldukça dağlıktır. ✓
• D) Hava yavaş yavaş _morardı_.

'Bölge' sözcüğü 'böl-' (fiil) kökünden '-ge' yapım ekini alarak 'bölge' (isim) olmuştur. (Fiilden İsim). Diğerleri 'tuz-suz' (N->N), 'göz-cü' (N->N), 'mor-ar' (N->V) eklerini almıştır.

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime yapısına göre basit değildir?

• A) İçeriye baktığı zaman _yüzünde_ derin bir merhamet ifadesi belirdi.
• B) Benzi _sarardı_, gözleri buğulandı, dudakları ağlayacakmış gibi büküldü. ✓
• C) İki kadın gerçekten de çok feci bir manzara _karşısındaydılar._
• D) Zaman zaman soğuktan morarmış _dudakları_ aralanıyor, titriyordu.

B seçeneğindeki 'sarardı' (sarı-ar-dı), 'buğulandı' (buğu-lan-dı) ve 'büküldü' (bük-ül-dü) sözcükleri yapım eki alarak türemişlerdir, basit yapılı değillerdir.