Temel Hak ve Özgürlükler

1. Aşağıdakilerden hangisi 1982 Anayasası kapsamında bir 'kişi hakkı' örneğidir?

• A) Seçme ve seçilme hakkı
• B) Konut dokunulmazlığı ✓
• C) Sosyal güvenlik hakkı
• D) Çalışma hakkı
• E) Siyasi parti kurma hakkı

Konut dokunulmazlığı, bireyin özel alanının devlet müdahalesinden korunmasını öngören bir kişi hakkıdır. Seçme-seçilme ve siyasi parti siyasi haklara; sosyal güvenlik ve çalışma hakkı ise sosyal-ekonomik haklara girer.

2. Aşağıdakilerden hangisi 'negatif statü hakkı' olarak tanımlanır?

• A) Sağlık hakkı
• B) Eğitim hakkı
• C) Sosyal güvenlik hakkı
• D) Düşünce özgürlüğü ✓
• E) Seçme hakkı

Negatif statü hakları, devletin bireye müdahale etmemesini gerektirir. Düşünce özgürlüğü; devletin bireyin düşünmesine karışmamasını öngörür. Sağlık, eğitim ve sosyal güvenlik hakları ise devletten aktif hizmet sunan pozitif statü haklarıdır. Seçme hakkı aktif statü hakkıdır.

3. Aşağıdakilerden hangisi hiçbir koşulda sınırlandırılamayan (mutlak) bir haktır?

• A) Basın özgürlüğü
• B) Haberleşme özgürlüğü
• C) İşkence ve insanlık dışı muamele yasağı ✓
• D) Seyahat özgürlüğü
• E) Mülkiyet hakkı

Anayasa'nın 17. maddesi gereği işkence ve insanlık dışı muamele hiçbir koşulda uygulanamaz; mutlak yasaklar arasındadır. Diğer haklara belirli koşullarda sınırlama getirilebilir.

4. Aşağıdakilerden hangisi siyasi hak ve ödevler kapsamında yer alır?

• A) Kişi dokunulmazlığı
• B) Konut dokunulmazlığı
• C) Dilekçe hakkı ✓
• D) Sosyal güvenlik hakkı
• E) Eğitim hakkı

Dilekçe hakkı, vatandaşların yetkili makamlara başvurma hakkıdır ve siyasi haklar kapsamında değerlendirilir. Kişi dokunulmazlığı ve konut dokunulmazlığı kişi hakları; sosyal güvenlik ve eğitim ise sosyal-ekonomik haklardır.

5. Bir temel hakkı sınırlandıran yasal düzenlemede 'özüne dokunma' yasağı ne anlama gelir?

• A) O hakkı tamamen ortadan kaldırmak yasaktır. ✓
• B) Hak yalnızca kararname ile düzenlenebilir.
• C) Haklar yalnızca savaş döneminde sınırlanabilir.
• D) Sınırlandırma yargı denetimine tabi tutulamaz.
• E) Haklar yalnızca parlamento onayıyla genişletilebilir.

Özüne dokunma yasağı; bir hakkı anlamsız kılacak, kullanılamaz hâle getirecek biçimde sınırlandırmanın yasak olduğu anlamına gelir. Hak sınırlanabilir ama özü korunmalıdır.

6. Aşağıdakilerden hangisi 'pozitif statü hakkı' örneğidir?

• A) Yaşam hakkı
• B) Düşünce özgürlüğü
• C) Konut dokunulmazlığı
• D) Sağlık hakkı ✓
• E) Haberleşme özgürlüğü

Pozitif statü hakları, devletten aktif hizmet sunmasını talep etmeyi içerir. Sağlık hakkı; devletin hastane açmasını, sağlık hizmeti sunmasını gerektirir. Yaşam, düşünce, konut ve haberleşme hakları negatif statü haklarıdır.

7. Anayasa'ya göre olağanüstü hâl döneminde bile hangi hak askıya alınamaz?

• A) Seyahat özgürlüğü
• B) Basın özgürlüğü
• C) Kişi yaşam hakkı ve işkence yasağı ✓
• D) Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı
• E) Mülkiyet hakkı

Anayasa'nın 15. maddesi olağanüstü hâl döneminde bazı hakların askıya alınabileceğini; ancak yaşam hakkı, işkence yasağı, suç ve cezaların kanuniliği gibi çekirdek hakların bu durumda bile dokunulamaz olduğunu belirtir.

8. Aşağıdaki ifadelerden hangisi temel hakların özelliklerine ilişkin yanlış bir bilgi içermektedir?

• A) Temel haklar anayasayla güvence altına alınmıştır.
• B) Temel haklara getirilen sınırlamalar ölçülü olmalıdır.
• C) Temel haklar yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmıştır. ✓
• D) Temel haklar kanunla kısıtlanabilir.
• E) Temel haklara özlerine dokunulamaz.

1982 Anayasası'ndaki temel haklardan bir kısmı (örneğin insan onuruyla ilgili haklar, yaşam hakkı) yabancı uyruklu kişilere de tanınmıştır. Seçme-seçilme ve kamu hizmetine girme gibi siyasi haklar yalnızca Türk vatandaşlarına aittir; ancak temel hakların tamamının yalnızca vatandaşlara tanındığı ifadesi yanlıştır.

9. Aşağıdaki haklardan hangisi hem kişi hem de sosyal hak özelliği taşıyabilir?

• A) Yaşam hakkı
• B) Eğitim hakkı ✓
• C) Seçme hakkı
• D) Konut dokunulmazlığı
• E) Dilekçe hakkı

Eğitim hakkı hem bireyin bilgiye erişim özgürlüğü (kişi boyutu) hem de devletin eğitim hizmeti sunması (sosyal boyut) açısından değerlendirilebileceğinden karma nitelikli bir hak olarak kabul edilebilir. Bu nedenle Anayasa'da hem sosyal-ekonomik hak olarak düzenlenmiş hem de bireysel boyutuna vurgu yapılmıştır.

10. Temel hakların 'negatif statü hakları' olarak adlandırılan türü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Sosyal ve ekonomik haklar
• B) Siyasi haklar
• C) Kişi özgürlükleri (klasik haklar) ✓
• D) Pozitif edim gerektiren haklar
• E) Kültürel haklar

Negatif statü hakları (klasik haklar), devletin bireyin özgürlük alanına müdahalesini yasaklayan haklardır; kişi özgürlüğü, ifade özgürlüğü gibi. Devlet bu alanda pasif kalmakla yükümlüdür.

11. 1982 Anayasası'nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlükler hangi koşullar altında sınırlandırılabilir?

• A) Yönetmelikle, kamu yararı gerekçesiyle
• B) Kanunla, Anayasa'nın ilgili maddesinde belirtilen özel sebeplere dayanılarak ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde ✓
• C) Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle, güvenlik gerekçesiyle
• D) TBMM kararıyla, salt çoğunluk sağlanırsa
• E) Uluslararası antlaşmalarla herhangi bir kısıtlama getirilebilir.

Anayasa'nın 13. maddesi: Temel hak ve özgürlükler yalnızca kanunla, Anayasa'nın ilgili maddesinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine uygun sınırlandırılabilir; öz hakka dokunamaz.

12. Aşağıdaki haklardan hangisi mutlak hak olduğu için hiçbir koşulda sınırlandırılamaz?

• A) Toplanma özgürlüğü
• B) Mülkiyet hakkı
• C) İşkence ve eziyet yasağı ✓
• D) Basın özgürlüğü
• E) Çalışma hakkı

İşkence ve eziyet yasağı (Anayasa m. 17/3) mutlak bir haktır; olağanüstü hal dahil hiçbir koşulda kısıtlanamaz. Bu nitelikte olan haklar arasında kölelik yasağı ve suç-ceza geriye yürümezliği ilkesi de sayılabilir.

13. 'Pozitif statü hakları' kapsamında değerlendirilen haklar hangileridir?

• A) Kişi dokunulmazlığı ve özel hayatın gizliliği
• B) Eğitim hakkı, sağlık hakkı ve sosyal güvenlik hakkı ✓
• C) Seçme ve seçilme hakkı
• D) Konut dokunulmazlığı
• E) Basın özgürlüğü

Pozitif statü hakları (sosyal ve ekonomik haklar); devletin aktif edim yükümlülüğü doğuran haklardır. Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik hakları bu kategoride yer alır.

14. 1982 Anayasası'nın hangi maddesi 'temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunma yasağı'nı düzenler?

• A) 10. madde
• B) 12. madde
• C) 13. madde ✓
• D) 14. madde
• E) 15. madde

Anayasa'nın 13. maddesi; temel hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamaların öz hakka dokunamayacağını açıkça düzenler.