Genel Tekrar Testi - 101
Türkiye'de orografik (dağ etkisi) yağışların dağılımı incelendiğinde Güneydoğu Toroslar'ın kuzey eteklerinin yağış gölgesi bölgesi niteliği taşıdığı görülmektedir. Bu durumun en önemli tarımsal ve hidrolojik sonucu hangisidir?
Bu testteki tüm sorular ve cevapları (25 soru)
1. Türkiye'de orografik (dağ etkisi) yağışların dağılımı incelendiğinde Güneydoğu Toroslar'ın kuzey eteklerinin yağış gölgesi bölgesi niteliği taşıdığı görülmektedir. Bu durumun en önemli tarımsal ve hidrolojik sonucu hangisidir?
- A) Yağış gölgesi bölgesinde nem yüksek olduğu için çeltik tarımı yaygınlaşır
- B) Fırat ve Dicle'nin kaynak alanlarında kar birikimi artar, akarsu debileri yükselir
- C) Güneydoğu Anadolu Platosu'nda yağış yetersizliği nedeniyle büyük akarsuların (Fırat, Dicle) beslenme kapasitesi düşer ve tarımsal sulama zorunlu hale gelir; bu da GAP gibi büyük sulama altyapılarının oluşturulmasını gerektirir ✓
- D) Güneydoğu Toroslar'ın kuzey eteklerinde orman alanları genişler ve biyoçeşitlilik artar
- E) Güneydoğu Toroslar'ın kuzey eteklerindeki step iklimi Akdeniz iklimiyle yer değiştirir
Güneydoğu Toroslar, Akdeniz'den gelen nemli hava kütlelerinin yükseldiği ve yağış bıraktığı rüzgâr üstü cephedir. Dağların kuzey yamaçlarına inen hava, yağışını bırakmış ve kuru adyabatik ısınmayla ısınmış olarak Güneydoğu Anadolu Platosu'na ulaşır; bu alan yağış gölgesinde kalır. Dolayısıyla platoda yağış düşük (400–600 mm), buharlaşma talebi yüksektir. Fırat ve Dicle havzaları bu nedenle büyük sulama projeleri olmaksızın verimli tarıma açılamaz. GAP Projesi (22 baraj, 19 hidroelektrik santral), tam da bu hidrolojik yetersizliği gidermek amacıyla tasarlanmıştır.
2. Türkiye'de 'sert kışların' görüldüğü yıllarla 'ılık kışların' görüldüğü yıllar arasındaki temel atmosferik fark, büyük ölçüde Kuzey Atlantik Salınımı (NAO) indeksiyle ilişkilendirilmektedir. Pozitif NAO fazında Türkiye ikliminde beklenen tablo aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türkiye'de kış yağışları artar, sıcaklıklar normalin üzerinde seyreder
- B) Kuzey Avrupa'da fırtınalar yoğunlaşır, batı rüzgârları güçlenir ve Akdeniz havzasında —Türkiye dahil— kış yağışları azalır, ılık hava egemen olur ✓
- C) Akdeniz'de alçak basınç sistemleri güçlenir ve Türkiye'ye yoğun yağış taşıyan cepheler peş peşe geçer
- D) Türkiye'de yaz kuraklığı derinleşir, kış normalden yağışlı geçer
- E) Sibirya Yüksek Basıncı güçlenir ve Türkiye'ye soğuk hava akışı yoğunlaşır
Kuzey Atlantik Salınımı (NAO), İzlanda alçak basıncı ile Azor yüksek basıncı arasındaki basınç farkını ifade eder. Pozitif NAO fazında bu fark büyür; İzlanda alçağı derin, Azor yüksek basıncı güçlüdür. Bu durum batı rüzgârlarını kuzey Avrupa'ya yönlendirir ve fırtınaları bu hatta kilitler. Akdeniz havzasına yönelik cephesel sistemler seyrekleşir; Türkiye kış mevsiminde normalden az yağış ve görece ılık hava alır. Negatif NAO fazında ise tam tersi yaşanır: cephesel sistemler güneye kayar, Türkiye soğuk ve yağışlı kış geçirir.
3. Türkiye'de mikro iklim farklılıkları özellikle Ege Bölgesi'ndeki körfez ve vadi yapılarında belirgindir. Büyük Menderes, Gediz ve Bakırçay vadilerinin deniz etkisini iç kesimlere taşımasında belirleyici olan mekanizma ile bu durumun zeytincilik üzerindeki etkisinin doğru bütünleşik analizi hangisidir?
- A) Vadi tabanları soğuk hava birikimi nedeniyle zeytin tarımına elverişsizdir; zeytinler yamaçlara yoğunlaşır
- B) Ege vadilerindeki kuvvetli rüzgârlar don riskini arttırır ve zeytinlerin verimini düşürür
- C) Denize dik uzanan vadiler, Ege deniz etkisini (ılık ve nemli hava, yüksek güneşlenme, hafifletilmiş don riski) iç kesimlere taşır; bu da zeytinin doğal yayılış sınırını ve tarımsal üretim alanını genişletir; ancak vadi tabanlarında baskı inversiyonu don olaylarını lokal artırabileceğinden bahçeler genellikle hafif yamaçlara yerleştirilir ✓
- D) Vadiler yükseltinin arttığı alanlardır; bu nedenle sıcaklık düşer ve zeytincilik mümkün olmaz
- E) Vadi boyunca ilerleyen deniz etkisi yalnızca kıyıdan 10 km'ye kadar hissedilir; daha içeride iklim tamamen karasala dönüşür
Ege Bölgesi'nde Büyük Menderes, Gediz ve Bakırçay vadileri denize dik konumlanmıştır; bu yapı Ege'nin ılıman ve nemli havasının vadiler boyunca iç kesimlere sokulmasına (kanal etkisi) izin verir. Bu mekanizma zeytin tarımının coğrafi sınırını önemli ölçüde genişletir; zira zeytin –7°C'nin altındaki don sıcaklıklarına karşı duyarlıdır. Öte yandan vadi tabanları gece radyatif soğuma ile soğuk hava birikime sahne olabilir (inversiyon), bu nedenle geleneksel zeytin bahçeleri genellikle orta yamaçlara konumlanır. C seçeneği bu çok boyutlu ilişkiyi en kapsamlı biçimde ele almaktadır.
4. Aşağıdakilerden hangisi iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekillerinden biridir?
- A) Birikinti konisi
- B) Meandr
- C) Delta
- D) Peneplen
- E) Horst ✓
Horst, tektonik hareketler sonucunda iki fay hattı arasında yüksekte kalan kütledir ve iç kuvvetlerin (tektonizma) oluşturduğu bir yer şeklidir. Birikinti konisi, meandr, peneplen ve delta dış kuvvetlerin oluşturduğu şekillerdir.
5. Türkiye'nin en uzun kıyı dağı olan ve kıyıya paralel uzanan Kuzey Anadolu Dağları hangi kıyı tipine örnek gösterilir?
- A) Enine kıyı
- B) Skyer kıyısı
- C) Boyuna kıyı ✓
- D) Dalmaçya kıyısı
- E) Ria kıyısı
Dağların kıyıya paralel uzandığı ve kıta ile denizin arasında uzun, dar bir kıyı şeridinin oluştuğu kıyı tipi boyuna (longitudinal) kıyıdır. Kuzey Anadolu Dağları ve Batı Toroslar bu kıyı tipine örnektir.
6. Aşağıdakilerden hangisi karstik bir yer şekli değildir?
- A) Uvala
- B) Obruk
- C) Kırgıbayır ✓
- D) Mağara
- E) Polye
Kırgıbayır (badlands), yumuşak ve geçirimsiz kayaçların akarsu ve yağmur suları tarafından aşındırılmasıyla oluşan engebeli bir yer şeklidir; karstik değil, flüvyal (akarsu) kökenlidir. Uvala, polye, mağara ve obruk karstik yer şekilleridir.
7. İki akarsu havzasını birbirinden ayıran sırtlara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ova
- B) Boğaz
- C) Su bölümü çizgisi ✓
- D) Taraça
- E) Vadi
Su bölümü çizgisi (su bölümü hattı), iki farklı akarsu havzasını birbirinden ayıran yüksek sırtlardır. Yağan yağmur sularının hangi akarsuya akacağını belirler.
8. Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi rüzgâr birikimine bağlı olarak oluşur?
- A) Barkhan ✓
- B) Peneplen
- C) Mantar kaya
- D) Tafoni
- E) Yardang
Barkhan, hilal şeklindeki hareketli kum tepecikleridir ve rüzgârın kum taşıması (rüzgâr birikimi) sonucu oluşur. Yardang, tafoni ve mantar kaya rüzgâr aşındırmasına bağlı şekillerdir. Peneplen ise akarsu aşındırmasının ileri evresinde oluşan düz alandır.
9. Volkanik bir dağın zirvesindeki çanak biçimindeki çukura ne ad verilir?
- A) Polye
- B) Kaldera
- C) Krater ✓
- D) Lagün
- E) Maar
Krater, volkanik dağların zirvesinde bulunan ve püskürme ağzının çevresinde oluşan çanak biçimli çukurdur. Kaldera ise kraterin büyümesiyle ya da volkanın çökmesiyle oluşan çok daha büyük çukurdur.
10. Akarsuların hızını kaybederek taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan, denize ya da göle açılan yelpaze biçimli yer şekillerine ne denir?
- A) Birikinti konisi
- B) Taban seviyesi
- C) Taraça
- D) Ova
- E) Delta ✓
Delta, akarsuların denize ya da göle döküldüğü yerde hızını kaybederek taşıdığı materyali biriktirmesiyle oluşan üçgen ya da yelpaze biçimli yer şeklidir. Birikinti konisi ise dağ eteklerinde, eğimin azaldığı yerlerde oluşur.
11. Türkiye'de Tuz Gölü havzası hangi tür ovaya örnek gösterilir?
- A) Delta ovası
- B) Karstik ova
- C) Birikinti ovası
- D) Tektonik ova ✓
- E) Taraça ovası
Tuz Gölü çevresi, tektonik hareketler (çöküntü) sonucunda oluşan tektonik bir ovadır. Tektonik ovalar, yer kabuğunun çökmesi ya da kırılması sonucu meydana gelir.
12. Aşağıdakilerden hangisi glasyal (buzul) aşındırması sonucunda oluşan bir yer şeklidir?
- A) Obruk
- B) Kıyı şeridleri
- C) Barkhan
- D) Sirk ✓
- E) Lagün
Sirk (karst), buzulların dağ yamaçlarını oyması sonucu oluşan at nalı biçimindeki çukurlardır. Buzulların eridiği dönemde su dolar ve sirk gölü oluşabilir. Bu nedenle glasyal kökenli bir yer şeklidir.
13. Aşağıdaki dağlardan hangisi kıvrım dağlarına örnek gösterilemez?
- A) Skandinavya Dağları ✓
- B) Kayalık Dağlar
- C) Alpler
- D) Himalayalar
- E) And Dağları
Skandinavya Dağları, levha hareketleri sonucu kıvrılmadan ziyade Paleozoyik'te oluşmuş eski kütlelerden oluşmakta olup tektonik kırılma ve aşındırma ile şekillenmiştir; genellikle kırık dağlarına ya da eski masif dağlara örnek verilir. Alpler, Himalayalar, And Dağları ve Kayalık Dağlar genç kıvrım dağlarıdır.
14. Kapalı havzalarda, çevresinden daha alçakta kalan ve sularını denize ulaştıramayan bölgelere ne ad verilir?
- A) Ova
- B) Dahili drenaj alanı ✓
- C) Vadi
- D) Peneplen
- E) Delta
Dahili drenaj alanı (kapalı havza ya da endoreik havza), sularını denize ulaştıramayan, çevresinden alçakta kalan havzalardır. Tuz Gölü çevresindeki İç Anadolu kapalı havzaları buna örnektir.
15. Buzul erimesiyle oluşan ve içi su dolu sirk çukurlarına ne ad verilir?
- A) Polye
- B) Sirk gölü ✓
- C) Maar
- D) Lagün
- E) Fiyord
Sirk gölü, buzulların dağ yamaçlarını oyarak oluşturduğu sirk çukurlarına buzulun erimesiyle su dolmasıyla meydana gelir. Türkiye'de Kaçkar Dağları'ndaki Deniz Gölü bu türe örnektir.
16. Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi dış kuvvetlerin aşındırma faaliyeti sonucunda oluşmaz?
- A) Kırgıbayır
- B) Peneplen
- C) Horst ✓
- D) Moren
- E) Kanyon
Horst, iki fay hattı arasında kalan ve çevresine göre yüksekte kalmış kütledir; iç kuvvetler (tektonizma) tarafından oluşturulur. Kanyon ve peneplen akarsu aşındırması, moren buzul birikimi, kırgıbayır ise yağmur suyu aşındırması ile oluşur.
17. Denizin içine doğru uzanan ve üç tarafı suyla çevrili kara parçasına ne ad verilir?
- A) Yarımada ✓
- B) Kıta sahanlığı
- C) Körfez
- D) Ada
- E) Lagün
Yarımada, üç tarafı denizle çevrili, bir tarafı karaya bağlı kara parçasıdır. Anadolu bir yarımadaya örnek verilebilir. Ada tamamen suyla çevrili kara parçasıdır; körfez ise karanın içine girmiş deniz girintisidir.
18. Aşağıdakilerden hangisi kıyı kumullarının oluşumunda en belirleyici etkendir?
- A) Dalgalar
- B) Buzullar
- C) Rüzgârlar ✓
- D) Akarsular
- E) Gel-git olayları
Kıyı kumulları, kıyıya yakın alanlarda rüzgârın kum taneciklerini taşıyarak biriktirmesiyle oluşur. Rüzgâr hem taşıma hem de biriktirme sürecinde en belirleyici etkendir. Dalgalar kumu kıyıya getirebilir; ancak kumulların birikmesi ve şekillenmesi esas olarak rüzgâr etkisiyle gerçekleşir.
19. Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı hangi dağ oluşum türüne girer?
- A) Masif dağ
- B) Kıvrım dağı
- C) Horst
- D) Volkanik dağ ✓
- E) Kırık dağ
Ağrı Dağı (5137 m), magmanın yeryüzüne çıkarak birikmesiyle oluşmuş bir volkanik dağdır. Türkiye'nin en yüksek noktasını oluşturur. Kıvrım dağlarına örnek olarak Toros ve Kuzey Anadolu dağları verilebilir.
20. Birbirine paralel iki fay hattı arasındaki alanın çökmesiyle oluşan çukur yer şekline ne ad verilir?
- A) Polin
- B) Peneplen
- C) Platoya
- D) Horst
- E) Graben ✓
Graben, iki paralel fay hattı arasındaki bloğun çökmesiyle oluşan tektonik çukurlardır. Fay hatları arasındaki yüksekte kalan bloklar ise horst adını alır. Büyük Menderes Grabeni ve Gediz Grabeni Türkiye'nin önemli graben örnekleridir.
21. Aşağıdakilerden hangisi 'plato' kavramının doğru tanımıdır?
- A) Akarsuların taşıdığı materyallerin deniz veya göl ağzında birikmesiyle oluşan düzlüklerdir.
- B) İki dağ sırası arasında kalan ve dağlarla çevrili kapalı düzlüklerdir.
- C) Çevresine göre yüksekte kalan, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerdir. ✓
- D) Çevresine göre alçakta kalan, taban suyu yüksek düz alanlardır.
- E) Alüvyonların birikmesiyle oluşan alçak ve geniş verimli düzlüklerdir.
Platolar, çevresine göre yüksekte yer alan, akarsuların derin vadilerle parçaladığı geniş düzlüklerdir. Anadolu Platosu bu tanıma uyan önemli bir örnektir. Şıklardaki diğer tanımlar sırasıyla bataklık, delta, tektonik ova ve alüvyal ovaya aittir.
22. Rüzgârın taşıdığı ince kum ve toz malzemelerin birikmesiyle oluşan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kum tümseci (Kumullar) ✓
- B) Alalüvyon yelpazesi
- C) Teras
- D) Drumlin
- E) Moren
Kumullar (dünler), rüzgârın taşıdığı kum ve toz parçacıklarının birikmesiyle oluşan yer şekilleridir. Moren ve drumlin buzul kökenli birikim şekilleriyken, alüvyon yelpazesi ve teras akarsu kökenlidir.
23. Aşağıdaki ova türlerinden hangisi tektonik kökenlidir?
- A) Graben ovası ✓
- B) Alüvyal ova
- C) Delta ovası
- D) Birikinti ovası
- E) Taban ovası
Graben ovaları, iki fay hattı arasındaki çöküntü alanlarının zamanla dolmasıyla oluşur ve tektonik kökenlidir. Delta, birikinti, taban ve alüvyal ovalar ise dış kuvvetler (akarsu birikimi) sonucu meydana gelir. Türkiye'de Büyük Menderes Ovası graben kökenlidir.
24. Deniz ya da göl kıyısına ulaşan akarsuyun taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli yer şekline ne denir?
- A) Birikinti yelpazesi
- B) Teras
- C) Menderesli vadi
- D) Taban ovası
- E) Delta ✓
Delta, akarsuyun deniz veya göle döküldüğü noktada hızını kaybederek taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşur ve genellikle Yunan alfabesindeki delta (Δ) harfine benzer üçgen biçim alır. Nil Deltası ve Kızılırmak Deltası dünyaca bilinen örneklerdir.
25. Buzulların aşındırıp taşıdığı malzemeleri bırakmasıyla oluşan birikinti yer şekline ne ad verilir?
- A) Moren ✓
- B) Polye
- C) Kum tümseci
- D) Teras
- E) Alüvyon yelpazesi
Morenler, buzulların taşıdığı kaya parçaları, çakıl ve kum gibi malzemelerin buzulun kenarına veya ucuna birikmesiyle oluşan şekillerdir. Buzul kökenli birikim yer şekillerindendir. Teras ve alüvyon yelpazesi akarsu, kum tümseci rüzgâr kökenlidir.