Madenler ve Enerji Kaynakları 3

1. I. Yüksek sıcaklıklara dayanıklı, yanmazlık özelliğine sahip lifli madendir. II. Demir-çelik sanayisinde metal alaşımı olarak kullanılan paslanmazlık özelliğine sahip madendir. III. Derin deniz, petrol ve doğal gaz sondaj çamurlarında yoğunluk artırıcı olarak kullanılan ağır madendir. Aşağıdaki madenlerden hangisine ait bir kullanım alanı veya özellik yukarıda verilmemiştir?

• A) Asbest (Amyant)
• B) Krom
• C) Barit
• D) Boksit (Alüminyum) ✓

Öncüller sırasıyla Asbest, Krom ve Barit madenlerinin karakteristik kullanım alanlarını açıklamaktadır. Alüminyum sanayisinin temel hammaddesi olan boksit madenine ait herhangi bir özellik veya kullanım alanı öncüllerde yer almadığından doğru cevap D seçeneğidir.

2. Kastamonu (Küre) ve Artvin (Murgul) bölgelerinden çıkarılan bakır cevheri, hangi ilimizdeki büyük izabe (işleme) tesisine gönderilir?

• A) Samsun ✓
• B) Ankara
• C) Kayseri
• D) İzmir

Bu sahalardan çıkarılan bakır cevheri, hinterlandı geniş bir liman kenti olması ve lojistik kolaylığı nedeniyle Samsun'daki bakır işletmelerinde işlenir.

3. I. Bursa Uludağ'da yatakları bulunur; tel ve filament yapımında kullanılır. II. İnşaat sıvası ve hafif dolgu malzemesi yapımında kullanılan volkanik camdır. III. Isıya son derece dayanıklı, yanmaz bir mineraldir. IV. Volkanik kökenli, hafif ve gözenekli bir yapı malzemesidir. Yukarıda açıklanan özellikler göz önüne alındığında, aşağıdaki madenlerden hangisi hakkında bilgi verilmemiştir?

• A) Perlit
• B) Feldspat ✓
• C) Asbest
• D) Volfram

Paragrafta sırasıyla Volfram, Perlit, Asbest ve Pomza taşının özellikleri açıklanmıştır. Cam, seramik ve boya sanayi hammaddesi olan feldspat hakkında bir bilgi yoktur.

4. Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisinin kullanımı elektrik üretimi esnasında 'sera gazı salınımına' ve 'küresel iklim değişikliğine' neden olmaz?

• A) Linyit
• B) Rüzgar Enerjisi ✓
• C) Doğal Gaz
• D) Taş Kömürü

Rüzgâr enerjisi atmosferik döngüye dayalı yenilenebilir, temiz bir kaynaktır; fosil yakıtların aksine atmosfere karbondioksit veya kükürt salınımı yapmaz.

5. Rezerv bakımından en zengin yatakları Sivas (Divriği) ve Malatya (Hekimhan) çevresinde bulunan, Ereğli, Karabük ve İskenderun fabrikalarında işlenen maden hangisidir?

• A) Bakır
• B) Demir ✓
• C) Krom
• D) Kurşun

Sivas ve Malatya havzaları Türkiye'nin en zengin demir yataklarını barındırır. Çıkarılan bu cevherler Karabük, Ereğli ve İskenderun'daki ağır sanayi tesislerine sevk edilir.

6. Çeliğe yüksek sertlik ve korozyona karşı direnç veren, Elazığ (Guleman) ile Muğla (Fethiye) bölgelerinde yoğunlaşan stratejik maden hangisidir?

• A) Demir
• B) Krom ✓
• C) Bakır
• D) Bor

Krom, demir-çelik sanayisinde çeliği paslanmaz hale getirmek için kullanılan temel metalürjik unsurdur. En zengin yatakları Elazığ Guleman'dadır.

7. Uluslararası enerji koridorları ile ilgili aşağıda verilen eşleştirmelerden hangisine ait bir tanım öncüllerde yer almaz? - Hazar gazını Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşır. - Irak petrolünü Adana Ceyhan'a ulaştırır. - Hazar petrollerini Adana'ya ulaştırır. - Rus gazını deniz altından Samsun'a getirir.

• A) Kerkük-Yumurtalık Hattı
• B) Bakü-Tiflis-Ceyhan Hattı
• C) TANAP Projesi
• D) Türk Akım Hattı ✓

Öncüller sırasıyla TANAP, Kerkük-Yumurtalık, BTC ve Mavi Akım boru hatlarını tanımlar. Türk Akım ise Rus gazını Karadeniz altından Trakya kıyılarına ulaştıran hattır ve yukarıda tanımı yoktur.

8. Bir maden sahasının işletmeye açılabilmesi ve yatırıma uygun bulunması için aranan kriterler arasında hangisi bir 'öncelikli koşul' teşkil etmez?

• A) Madenin tenör oranının yüksek olması
• B) Rezerv miktarının ekonomik olarak yeterli olması
• C) Çıkarılma ve işleme maliyetinin gelirden az olması
• D) Maden sahasının nemli veya yağışlı bir iklim kuşağında kalması ✓

Maden işletmelerinde yeraltındaki tenör (saf metal oranı), toplam rezerv hacmi ve kar-maliyet dengesi hayatidir; sahanın iklimsel özellikleri ve yağış durumu işletme açılmasında doğrudan belirleyici değildir.

9. Aşağıdaki yeraltı zenginliklerinden hangisi, çıkarıldığı Batman (Raman Dağı) havzasında bulunan yerel tesiste rafine edilen bir fosil kaynaktır?

• A) Demir
• B) Bor
• C) Petrol ✓
• D) Mermer

Batman Raman Dağı çevresindeki kuyulardan çıkarılan yerli ham petrol, hammaddeye yakınlık ilkesi gereği hemen oradaki Batman Petrol Rafinerisi'nde işlenir.

10. Elektrik ve elektrik-elektronik sanayisinde iletkenlik yeteneği nedeniyle tel ve kablo yapımında tüketilen bakır madeni aşağıdaki sahaların hangisinde çıkarılmaz?

• A) Ergani
• B) Murgul
• C) Seydişehir ✓
• D) Küre

Bakır; Ergani, Murgul ve Küre yataklarında yoğun olarak çıkarılır. Konya Seydişehir ise Türkiye'nin en büyük boksit (alüminyum) maden ve işleme merkezidir.

11. Cam, nükleer sanayi ve deterjan endüstrisinde yaygın kullanılan bor mineralleri, aşağıdaki yerlerin hangisinde çıkarılmamaktadır?

• A) Emet
• B) Bigadiç
• C) Kırka
• D) Akseki ✓

Emet (Kütahya), Bigadiç (Balıkesir) ve Kırka (Eskişehir) asli bor havzalarıdır. Antalya Akseki ise bor yatakları barındırmaz; burası alüminyumun hammaddesi olan boksit rezervleriyle bilinir.

12. Boru hatları taşınan enerji türüne göre ayrılır. Aşağıdaki uluslararası transit hatlardan hangisi petrol değil, doğal gaz sevkiyatı amacıyla inşa edilmiştir?

• A) Bakü-Tiflis-Ceyhan Hattı
• B) Batman-Dörtyol Hattı
• C) Mavi Akım Projesi ✓
• D) Kerkük-Yumurtalık Hattı

BTC, Batman-Dörtyol ve Kerkük-Yumurtalık hatları ham petrol taşımacılığı yaparken; Mavi Akım projesi Rus doğal gazını Karadeniz altından borularla Samsun'a getiren bir gaz hattıdır.

13. Gözenekli yapısı nedeniyle pipo ve hediyelik eşya imalatında işlenen 'Lületaşı' maden yatakları aşağıdaki illerimizin hangisinde yoğunlaşmıştır?

• A) Erzurum
• B) Eskişehir ✓
• C) Kütahya
• D) Yozgat

Dünyadaki en kaliteli ve zengin lületaşı yatakları Eskişehir il sınırları içerisinde yer alır. Erzurum'da ise lületaşı değil, oltutaşı yatakları bulunur.

14. Aşağıda verilen enerji kaynaklarından hangisi 'yenilenebilir' (tükenmeyen) temiz enerji sınıfları içerisinde yer almaz?

• A) Güneş
• B) Rüzgar
• C) Doğal Gaz ✓
• D) Jeotermal

Güneş, rüzgâr ve jeotermal tükenmeyen kaynaklardır. Doğal gaz ise yer kabuğunun altındaki organik kalıntıların milyonlarca yılda fosilleşmesiyle oluşan ve tüketildikçe eksilen fosil bir yakıttır.

15. Yüksek sıcaklık derecesine sahip akışkan yeraltı sularından türbinler vasıtasıyla elektrik enerjisi üreten jeotermal santraller (JES) hangi ilimizde aktiftir?

• A) Bursa
• B) Sivas
• C) Denizli ✓
• D) Yalova

Türkiye'de fay hatlarının kırıklığına bağlı olarak jeotermal kaynaklardan elektrik üretimi Denizli (Sarayköy) ve Aydın (Germencik) çevresindedir. Bursa ve Yalova'da ise sular daha çok kaplıca turizminde kullanılır.

16. Türkiye genelinde linyit kömürü yakıtıyla elektrik üreten termik santraller içinde, toplam kurulu güç kapasitesi en yüksek olan tesis hangisidir?

• A) Soma
• B) Afşin-Elbistan ✓
• C) Yatağan
• D) Çayırhan

Kahramanmaraş mülki sınırlarında yer alan Afşin-Elbistan termik santralleri, sahip olduğu devasa yerli linyit havzası beslemesiyle Türkiye'nin en büyük kurulu güce sahip linyit santralidir.

17. Büyük doğal gaz kombine çevrim santralleri (DGÇS) genellikle enerji tüketiminin yoğun olduğu Marmara'da toplanmıştır. Aşağıdaki gaz santrallerinden hangisi bu coğrafi bölgenin dışındadır?

• A) Ambarlı DGÇS
• B) Ovaakça DGÇS
• C) Hamitabat DGÇS
• D) Aliağa DGÇS ✓

Ambarlı (İstanbul), Ovaakça (Bursa) ve Hamitabat (Kırklareli) Marmara Bölgesi'ndeyken; Aliağa Doğal Gaz Çevrim Santrali İzmir'de (Ege Bölgesi) yer almaktadır.

18. Konya'nın Seydişehir ilçesinde, hammadde yakınlık faktörü gözetilerek kurulan devasa metalürji tesisinde hangi maden işlenerek alüminyuma dönüştürülür?

• A) Boksit ✓
• B) Demir
• C) Altın
• D) Krom

Seydişehir Alüminyum Tesisleri, alüminyum madeninin ham cevheri olan boksit yataklarını işlemek üzere kurulmuştur ve cevherini komşu ilçe olan Antalya Akseki'den alır.

19. Bölgesel kalkınma projesi (GAP) kapsamında Fırat Nehri'nin suları üzerine inşa edilen, Türkiye'nin en büyük kurulu güce sahip barajlı hidroelektrik santrali hangisidir?

• A) Keban Barajı
• B) Karakaya Barajı
• C) Atatürk Barajı ✓
• D) Ilısu Barajı

Fırat Nehri üzerindeki Atatürk Barajı, hem rezervuar göl alanı büyüklüğü hem de ürettiği elektrik enerjisi kapasitesiyle Türkiye'nin en büyük hidroelektrik santralidir (HES).

20. Türkiye'nin fiziki yeraltı zenginlikleri haritasında, Kastamonu (Küre) ve Artvin (Murgul) sahaları hangi madenin asli rezerv alanlarıdır?

• A) Demir
• B) Bor
• C) Bakır ✓
• D) Fosfat

Kastamonu Küre ile Artvin Murgul dağlık sahaları, Türkiye'deki metalik bakır cevheri çıkarımının ve maden ocaklarının en yoğun kümelendiği Karadeniz havzalarıdır.

21. Eskişehir Kırka veya Kütahya Emet havzalarından çıkarılan ham bor minerallerinin, katma değerli son ürüne dönüştürüldüğü asli rafine tesisleri nerededir?

• A) Balıkesir ve Eskişehir ✓
• B) Zonguldak
• C) Samsun
• D) Konya

Çıkarılan bor madenleri, hammaddeye yakın Eskişehir (Kırka) boraks fabrikası ile lojistik-liman avantajına sahip olan Balıkesir (Bandırma) asit borik fabrikalarında işlenir.

22. Aşağıda verilen enerji hammaddelerinden hangisi Türkiye'nin yeraltı rezervleri yönüyle 'ithalata bağımlı olmadığı', yerli kaynaklarla karşılayabildiği bir madendir?

• A) Petrol
• B) Taş Kömürü
• C) Doğal Gaz
• D) Linyit ✓

Türkiye petrol, doğalgaz ve metalürjik taş kömüründe dışa bağımlıdır. Üçüncü Zaman oluşumlu linyit kömüründe ise çok zengin yataklara sahiptir ve termik santrallerde yerli kaynak kullanılır.

23. Hidroelektrik santrallerinde (HES) elektrik enerjisi üretimi kuraklık, yağış azlığı ve nehir akım düzensizliklerinden doğrudan etkilenir. Buna göre, aşağıdaki elektrik üretim merkezlerinin hangisinde enerji imalatı iklim ve hava şartlarındaki dalgalanmalardan etkilenmeyip kesintisiz bir süreklilik sergiler?

• A) Sugözü Termik Santrali ✓
• B) Yusufeli Hidroelektrik Santrali
• C) Keban Hidroelektrik Santrali
• D) Karakaya Hidroelektrik Santrali

Yusufeli (Çoruh), Keban ve Karakaya (Fırat) baraj göllü hidroelektrik santralleri olup, yıllık üretim miktarları doğrudan yağış rejimine ve iklime bağımlıdır. Adana Yumurtalık'ta yer alan Sugözü Termik Santrali ise ithal taş kömürü yakıtıyla çalıştığı için elektrik üretim döngüsü meteorolojik hava şartlarından bağımsız, kesintisiz bir süreklilik gösterir. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir.

24. Türkiye'nin elektrik enerjisi üretim potansiyeli en yüksek baraj silsilesi (Atatürk, Karakaya, Keban) hangi nehrimizin yatağı üzerine konuşlandırılmıştır?

• A) Kızılırmak
• B) Sakarya Nehri
• C) Fırat Nehri ✓
• D) Seyhan Nehri

Bu üç devasa enerji barajı, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'yu kat eden, su debisi ve yatak eğimi en yüksek nehrimiz olan Fırat Nehri üzerinde konumlandırılmıştır.

25. Türkiye'deki barit madeni ve endüstriyel özellikleri hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangileri doğrudur? I. Rezervleri ağırlıklı olarak Antalya (Alanya) ve Kahramanmaraş çevrelerinde yoğunlaşmıştır. II. Çıkarılan cevherin çok büyük kısmı petrol ve gaz sondaj kuyularında yoğunluk artırıcı olarak tüketilir. III. Tek başına Türkiye madencilik ihracat gelirlerinin yarısından fazlasını karşılar.

• A) Yalnız I
• B) Yalnız II
• C) I ve II ✓
• D) II ve III

Barit, sondaj çamurlarında ağırlık yapıcı olarak kullanılır ve Alanya kuşağında rezervleri yoğundur (I ve II doğru). Türkiye madencilik ihracatında yaklaşık %50 ile aslan payını alan maden barit değil, blok mermerdir (III yanlış).