Türkiye'nin Fiziki Özellikleri 3

1. Batı Anadolu'daki tektonik sıkışmalar neticesinde sert tabakaların kırılmasıyla horst-graben sistemleri gelişmiştir. Buna göre, coğrafi dizilimleri dikkate alındığında Kaz Dağı ile Madra Dağı horst kütlelerinin arasında çöken graben alanı hangisidir?

• A) Büyük Menderes
• B) Bakırçay
• C) Edremit ✓
• D) Küçük Menderes

Kıyı Ege ve çevresindeki kırıklı dağların kuzeyden güneye doğru coğrafi dizilimi; Kaz Dağı (Horst) - Edremit (Graben) - Madra Dağı (Horst) - Bakırçay (Graben) - Yunt Dağı (Horst) şeklindedir. Madra ve Yunt arasında Bakırçay yer alırken; Kaz ve Madra arasında kalan çöküntü alanı Edremit Grabeni'dir.

2. Türkiye'nin Boğazlar'ın doğusunda kalan ve Asya kıtası sınırlarında yer alan toprak bütünlüğüne 'Anadolu' denirken, Boğazlar'ın batısında yer alan ve Avrupa kıtasında bulunan toprak parçasına ne ad verilir?

• A) Mezopotamya
• B) Kapadokya
• C) Trakya Yarımadası ✓
• D) Biga Yarımadası

Türkiye'nin Avrupa kıtası coğrafyasında kalan, Balkanlar'a açılan batı toprak bütününe Trakya ya da Trakya Yarımadası ismi verilmektedir.

3. Göl sularının kimyasal bileşimleri ve beslenme kaynakları göz önüne alındığında, yüzölçümü bakımından Türkiye'nin en büyük tatlı su gölü hangisidir?

• A) Tuz Gölü
• B) Beyşehir Gölü ✓
• C) Van Gölü
• D) Eğirdir Gölü

Gidiyenleri (göl ayağı) vasıtasıyla sularını sürekli tazeleyen ve Konya-Isparta sınırlarında yer alan Beyşehir Gölü, Türkiye'nin en geniş yüzölçümüne sahip tatlı su gölüdür. Van Gölü en büyüktür ancak suları sodalıdır.

4. Kuvaterner buzullaşma döneminde buz kütlelerinin aşındırması ve biriktirmesiyle oluşan sirk gölleri ile moren setlerine en çok hangi coğrafi bölgemizin yüksek dağlarında rastlanır?

• A) Ege Bölgesi
• B) Doğu Anadolu Bölgesi ✓
• C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• D) Marmara Bölgesi

Glasiyal (buzul) topoğrafya şekilleri, ortalama yükseltinin en fazla olduğu Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki yüksek zirvelerde (Cilo, Sat, Munzur, Süphan gibi) buzul döneminden kalma kalıntılar halinde çok yaygın biçimde görülür.

5. Akdeniz ve Ege bölgelerinde dağ kütlelerinin kıyı çizgisine göre uzanış doğrultularının farklı olması, pek çok coğrafi farklılık yaratmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu dağ uzanış doğrultusuna bağlı olarak iki bölge arasında ortaya çıkan farklardan biri olamaz?

• A) Yağış miktarı
• B) Kıta sahanlığı
• C) Doğal bitki örtüsü ✓
• D) Kıyı tipi

Dağların uzanış yönü kıyı tipini (enine/boyuna), yamaç yağış miktarını ve kıta sahanlığını doğrudan belirler. Ancak hem Ege kıyıları hem de Akdeniz kıyıları aynı makro enlem kuşağında (Akdeniz iklim bölgesinde) yer aldığı için her ikisinin de asli bitki örtüsü maki ve kızılçamlardır; bu durum dağ uzanışının bir sonucu değildir.

6. Türkiye'nin coğrafi uç noktaları düşünüldüğünde, ülkemizin en kuzey sınır ucunu oluşturan İnceburun coğrafi yapısı aşağıdaki illerimizin hangisindedir?

• A) Kastamonu
• B) Samsun
• C) Artvin
• D) Sinop ✓

Türkiye'nin en kuzey sınır noktasını temsil eden İnceburun, Orta Karadeniz bölümünde yer alan Sinop ilimizin sınırları dahilindedir.

7. Akarsuların dikey yönde derinlemesine aşındırdığı yatay duruşlu tortul tabakalardan oluşan yüksek düzlüklere 'Tabaka Düzlüğü Platosu' denir. Buna göre, aşağıdaki sahalardan hangisi jeomorfolojik kökeni yönüyle tabaka düzlüğü platoları arasında gösterilemez?

• A) Çatalca - Kocaeli ✓
• B) Haymana
• C) Bozok
• D) Cihanbeyli

İç Anadolu'da geniş alan kaplayan Cihanbeyli, Haymana ve Bozok platoları tipik yatay duruşlu tabaka düzlüğü platolarıdır. Çatalca-Kocaeli Platosu ise akarsuların araziyi neredeyse deniz seviyesine kadar aşındırdığı eski bir peneplenin (aşınım düzlüğü) dikey yükselmesiyle oluşmuş aşınım platosudur.

8. İç Anadolu Bölgesi'nin topografyasını şekillendiren, zirvesindeki dağ buzulu kalıntıları ve tüf örtüleriyle bilinen sönmüş en büyük stratovolkanik dağ hangisidir?

• A) Ağrı Dağı
• B) Süphan Dağı
• C) Erciyes Dağı ✓
• D) Kaçkar Dağı

Kayseri il sınırlarında heybetle yükselen Erciyes Dağı, İç Anadolu'daki volkanik kuşağın en yüksek kütlesidir ve sönmüş bir stratovolkan konisidir.

9. Dağ kütlelerinin orojenez döngüsündeki kıvrılma, kırılma ya da volkanik püskürme süreçleri dikkate alındığında, aşağıdaki dağ-oluşum eşleştirmelerinin hangisinde hata yapılmıştır?

• A) Karacadağ - Volkanizma
• B) Yunt Dağları - Kırılma
• C) Beşparmak Dağları - Kıvrılma ✓
• D) Melendiz Dağı - Volkanizma

Ege Bölgesi'nde (Menteşe yöresinde) yer alan Beşparmak (Latmos) Dağları, kırıklı tektonik yapı sonucunda yükselmiş orijinal bir horst bloğudur; kıvrım kökenli değildir. Melendiz ise İç Anadolu'daki sönmüş volkanik dağ sıralarındandır.

10. Kaynağını Doğu Anadolu'nun yüksek karlarından alan, ülke sınırlarını aşarak Mezopotamya üzerinden Dicle ile birleşip Basra Körfezi'ne dökülen nehir hangisidir?

• A) Kızılırmak
• B) Yeşilırmak
• C) Sakarya Nehri
• D) Fırat Nehri ✓

Karasu ve Murat nehirlerinin birleşmesiyle devasa bir debiye ulaşan Fırat Nehri, sınır ötesine geçerek Suriye ve Irak topraklarını sular, Dicle ile Şattülarab mevkiinde birleşerek Basra Körfezi'nden okyanusa dökülür.

11. Horst (kırık dağ) ve graben (çöküntü alanı) eşleşmelerine dayalı tektonik yer yapıları incelendiğinde, aşağıdaki ikililerden hangisi bu sisteme doğru bir örnek teşkil etmez?

• A) Nur Dağları - Amik Grabeni
• B) Uludağ - Bursa Çöküntü Ovası ✓
• C) Aydın Dağları - Büyük Menderes Grabeni
• D) Kaz Dağları - Edremit Grabeni

Ege'deki Kaz ve Aydın dağları ile Akdeniz'deki Nur (Amanos) Dağları yer kabuğunun kırılmasıyla oluşan birer horst kütlesidir; önlerindeki düzlükler ise graben alanlarıdır. Ancak Marmara Bölgesi'ndeki Uludağ, yer kabuğunun derinliklerindeki magmanın dikey yükselerek üstteki tabakaları kubbeleştirmesiyle oluşan bir iç püskürük (batolit) kütledir, horst değildir. Bursa Ovası da bir graben değil, tektonik bir çöküntü ovasıdır. Dolayısıyla doğru cevap B seçeneğidir.

12. İç Anadolu'da konumlanan Tuz Gölü'nün su yüzey alanının yaz mevsiminde ekstrem derecede daralarak küçülmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Aşırı yağış
• B) Buharlaşma ve kuraklık ✓
• C) Baraj yapımı
• D) Tektonik hareketler

Ortalama su derinliği son derece sığ olan Tuz Gölü, yaz aylarında yağışların tamamen kesilmesi ve şiddetli buharlaşma nedeniyle sularının neredeyse %80'inden fazlasını kaybederek geniş bir tuz kabuğuna dönüşür.

13. Litosferik gelişim süreci yönüyle, Türkiye'nin jeolojik geçmişindeki 'en genç volkanik sahası' ve ilk jeopark alanı kabul edilen bölge neresidir?

• A) Ağrı Dağı
• B) Erciyes Dağı
• C) Kula Tepeleri ✓
• D) Nemrut Kalderası

Manisa'nın Kula ilçesi çevresinde yer alan Kula Volkanik Alanı (Kula Tepeleri), Dördüncü Zaman'da püskürmüş çok genç koniler ve lav akıntıları barındırır. Antik yazar Strabon'un 'Katakekaumene' (Yanık Ülke) dediği bu saha en genç volkanik alanımızdır.

14. Türkiye'nin deniz kıyılarında buzul aşındırmasıyla şekillenen 'fiyort' ve 'skyer' tipi kıyı morfolojilerine hiçbir yerde rastlanmamasının temel gerekçesi hangisidir?

• A) Dağların kıyıya paralel uzanması
• B) Gel-git genliğinin düşük olması
• C) Kıyılarda derinliğin az olması
• D) Matematik konum ✓

Fiyort ve skyer kıyı tipleri, Kuvaterner buzul çağında buzulların deniz seviyesine kadar inebildiği yüksek enlemlerde (Kutup kuşağına yakın Norveç, İskoçya, Kanada gibi) oluşur. Türkiye Orta Kuşak enlemlerinde yer aldığı için kalıcı buzullar sahile hiçbir zaman inememiştir; bu tamamen mutlak (matematik) konumun sonucudur.

15. Yerden yükseldikçe her 200 metrede sıcaklığın yaklaşık 1 °C azalması, gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık farkını yükseltiye bağlar. Buna göre, rakım değerleri dikkate alındığında aşağıdaki şehirlerin hangisinde gerçek ve indirgenmiş sıcaklık farkı en yüksektir?

• A) Yozgat
• B) Diyarbakır
• C) Bingöl
• D) Erzurum ✓

Bir kentin gerçek sıcaklığı ile deniz seviyesindeki indirgenmiş sıcaklığı arasındaki fark doğrudan o kentin yükseltisine bağlıdır ($Fark = Yükselti / 200$). Seçeneklerde verilen iller arasında ortalama şehir merkezi rakımı en yüksek olan kent yaklaşık 1900 metre ile Erzurum'dur. Yükselti basamağı en üst noktada olduğu için gerçek sıcaklığı ile deniz seviyesi varsayılan indirgenmiş sıcaklığı arasındaki uçurum (yaklaşık 9.5 °C farkla) en fazladır.

16. Kıyı Ege morfolojisinde akan Büyük Menderes, Küçük Menderes, Gediz ve Bakırçay akarsularının en belirgin ortak hidrografik özelliği hangisidir?

• A) Karadeniz'e dökülmeleri
• B) Doğu Anadolu'dan doğmaları
• C) Ege Denizi'ne dökülmeleri ve grabenlerde akmaları ✓
• D) Kapalı havzada kalmaları

Bu dört asli nehir de Ege'deki horst-graben sisteminin tabanını oluşturan tektonik çöküntü (graben) vadilerinde menderesler çizerek akar ve sularını Ege Denizi'ne boşaltarak büyük deltalar inşa ederler.

17. Kuvaterner'deki glasiyal dönemlerde dikey yönde etkilenen yüksek sıradağların zirvelerinde buzul aşınım şekilleri kalmıştır. Yükselti sınırları ve konumları incelendiğinde, aşağıdaki dağ kütlelerinin hangisinde buzul izlerine rastlanması beklenmez?

• A) Sultan Dağları
• B) Beşparmak Dağları ✓
• C) Bolkar Dağları
• D) Aladağlar

Türkiye'de kalıcı buzul şekillerinin oluşabilmesi için dağların en az 2200-2500 metre ve üzeri bir yükseltiye sahip olması gerekir. Kıyı Ege'deki Beşparmak Dağları'nın tepe noktası yaklaşık 1300 metrelerde kaldığından buzul aşındırmasına uğramamıştır.

18. Kalker, jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen litolojik tabakaların yarattığı karstik araziler ve karstik morfolojik şekiller (lapa, dolin, polye, obruk) en yoğun ve yaygın olarak hangi bölgemizdedir?

• A) Akdeniz Bölgesi ✓
• B) Karadeniz Bölgesi
• C) Doğu Anadolu Bölgesi
• D) Marmara Bölgesi

Akdeniz Bölgesi, özellikle Batı Toroslar kuşağındaki Teke ve Taşeli platoları, saf kireç taşlarının (kalker) devasa kalınlıklara ulaştığı ve karstifikasyon süreçlerinin en kusursuz işlediği ana karstik sahamızdır.

19. Yüksek dağlık sahalardan doğup yukarı çığırında dik çentik vadiler oyan, orta çığırında ise sıradağları yararak derin boğaz vadiler (yarma vadi) açan ve denize ulaştığı sahilde geniş bir delta inşa eden akarsu profili, aşağıdaki nehirlerin hangisi için bütünüyle uyumlu değildir?

• A) Susurluk ✓
• B) Seyhan
• C) Kızılırmak
• D) Yeşilırmak

Seyhan (Çukurova), Kızılırmak (Bafra) ve Yeşilırmak (Çarşamba) nehirleri yüksek sıradağları derin boğaz vadilerle aşarak açık deniz kıyılarında Türkiye'nin en büyük delta ovalarını inşa eden klasik profil akarsularıdır. Ancak Güney Marmara havzasında akan Susurluk Nehri, devasa sıradağları yaran derin boğaz vadilerden yoksundur ve döküldüğü Marmara Denizi kıyısında diğerleri gibi geniş, makro düzeyde bir delta ovası kuşağı meydana getirmemiştir. Bu nedenle doğru cevap A seçeneğidir.

20. İç Anadolu'nun güneyi (Karapınar hattı) ile Güneydoğu Anadolu ovalarında akarsu aşınım şekillerinin yanı sıra aktif rüzgâr birikim ve aşınım şekillerine de rastlanmasında aşağıdakilerden hangisi doğrudan etkilidir?

• A) Yüz ölçümün büyük olması
• B) Bitki örtüsünün cılız olması ve kurak iklim ✓
• C) Volkanik arazilerin bulunması
• D) Karstik süreçlerin yaşanması

Rüzgârın bir dış kuvvet olarak araziyi şekillendirebilmesi için iklimin yarı kurak/kurak olması, toprağın nemsiz-gevşek kalması ve en önemlisi toprağı tutacak koruyucu bir bitki örtüsünün (orman/gür ot) bulunmaması şarttır.

21. Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAF), Bingöl Karlıova çatından başlayarak Saros Körfezi'ne kadar yaklaşık 1500 km uzanan aktif bir deprem kuşağıdır. Bu devasa kırık sisteminin doğrultusu göz önüne alındığında, aşağıdaki illerin hangisi Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın doğrudan üzerinde yer almaz?

• A) Sakarya
• B) Çankırı
• C) Erzincan
• D) Yozgat ✓

Kuzey Anadolu Fay Hattı; Erzincan, Tokat, Amasya, Çankırı, Bolu ve Sakarya hattını takip ederek Marmara'ya ulaşır. Yozgat ile bu sismik fay kuşağının güneyinde, jeolojik açıdan daha stabil ve sert bir kristalen kütle olan Kırşehir Masifi blokları üzerinde konumlanmıştır.

22. Türkiye'nin en güney sınır ucunda yer alan ve 36° Kuzey paralelinin dip sınır çizgisini oluşturan Beysun (Topraktutan) Köyü hangi ilimizin mülki sınırları içindedir?

• A) Mersin
• B) Antalya
• C) Hatay ✓
• D) Şanlıurfa

Türkiye sınırlarının ulaştığı en güney coğrafi nokta, Hatay ilimizin Yayladağı ilçesine bağlı olan Beysun (Topraktutan) köyüdür.

23. Platolar jeomorfolojik altyapılarına göre sınıflandırıldığında, akarsuların aşındırarak düzleştirdiği eski bir yontukdüzün (peneplen) dikey yükselmesiyle oluşan 'Aşınım Platosu' karakterini hangisi sergiler?

• A) Obruk Platosu
• B) Erzurum-Kars Platosu
• C) Çatalca-Kocaeli Platosu ✓
• D) Teke Platosu

Çatalca-Kocaeli Platosu, aşınmanın son evresine gelmiş eski bir peneplen düzlüğünün Epirojenezle yükselmesi sonucu oluşmuş, ortalama rakımı en az olan en tipik aşınım (peneplen) platosudur. Erzurum-Kars lav, Teke ve Obruk ise karstiktir.

24. Anadolu yarımadasının jeolojik geçmişi boyunca şiddetli kıvrılma, kırılma, volkanik faaliyetler ve dikey yönde toptan yükselme (epirojenez) süreçlerine maruz kalması aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir sonucudur?

• A) Orta kuşakta yer alması
• B) Kıtalar tarafından sıkıştırılması ✓
• C) Denizel etkilere açık olması
• D) Masif arazilerinin bulunması

Anadolu yer bloğu, kuzeydeki devasa Avrasya levhası ile güneyden hızla sokulan Arap ve Afrika levhalarının arasında kalmıştır. Bu tektonik levhaların sıkıştırma mekanizması, bölgedeki dağ oluşumlarını, faylanmaları ve volkanizmayı tetikleyen ana dinamiktir.

25. Anadolu'daki ovalar oluşum kökenlerine göre tektonik, karstik ve delta ovaları gibi türlere ayrılır. Ayrıca bir dağ sırasının eteğinde biriken birikinti yelpazelerinin birleşmesiyle oluşan 'Dağ Eteği Ovaları' da mevcuttur. Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisi oluşum mekanizması yönüyle bu dağ eteği ovası modeline örnek teşkil eder?

• A) Amik
• B) Düzce
• C) Bursa ✓
• D) Erzincan

Erzincan ve Düzce ovaları KAF fay hattı; Amik Ovası ise DAF fay hattı üzerinde çöken saf tektonik ovalardır. Bursa Ovası ise hemen arkasında yükselen devasa Uludağ kütlesinden inen akarsuların taşıdığı malzemeleri dağ eteğinde birikinti yelpazeleri halinde serip birleştirmesiyle oluşmuş orijinal bir dağ eteği ovasıdır.