Türkiye'nin Nüfusu ve Yerleşme 2

1. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan 1960 yılına kadar olan tarihi kesitte devlet eliyle uygulanan nüfus politikalarının temel felsefesi ve amacı hangisidir?

• A) Nüfus artış hızını azaltıcı politika izlemek
• B) Nüfus artış hızını mevcut dengede tutmak
• C) Nüfus artış hızını artırıcı kararlar almak ✓
• D) Nüfusun sadece niteliğini iyileştirmeye odaklanmak

1923-1960 yılları arasında, geçmişteki büyük savaşlarda kaybedilen yetişkin ve dinamik insan gücünün yerini doldurmak, tarımda iş gücünü artırmak ve askeri savunmayı desteklemek amacıyla nüfus artış hızını artırıcı (pro-natalist) politikalar izlenmiştir. Çok çocuklu annelere madalya verilmesi ve yol vergisinden muafiyet bu dönemin tipik yasal teşvikleridir. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.

2. Aşağıdaki şehirlerimizden hangisinin ilk kuruluş aşamasından bugünkü metropol seviyesine ulaşmasındaki birincil ve en baskın fonksiyonel etken 'idari' (başkent olma) özelliğidir?

• A) İstanbul
• B) Mersin
• C) Ankara ✓
• D) Antalya

Ankara, cumhuriyetin ilanıyla birlikte devletin yönetim merkezi (başkent) ilan edilmiş, bu idari fonksiyonun getirdiği bürokratik, askeri ve lojistik yatırımlarla çok kısa sürede büyüyerek Türkiye'nin ikinci büyük kenti haline gelmiştir.

3. Tarımla geçinen nüfusun, o bölgedeki toplam ekili-dikili tarım alanlarına bölünmesiyle 'tarımsal nüfus yoğunluğu' hesaplanır. Buna göre, morfolojik yapısı ve tarım alanlarının genişliği düşünüldüğünde, aşağıdaki illerin hangisinde tarımsal nüfus yoğunluğunun diğerlerine göre en düşük çıkması beklenir?

• A) Artvin
• B) Konya ✓
• C) Tunceli
• D) Gümüşhane

Tarım arazilerinin çok geniş, düz ve parsel büyüklüklerinin fazla olduğu Konya'da formüldeki payda büyüdüğü için tarımsal nüfus yoğunluğu oldukça düşük hesaplanır. Artvin, Tunceli ve Gümüşhane gibi sarp, dağlık ve tarım arazilerinin çok dar olduğu illerde ise tarımsal yoğunluk çok yüksektir.

4. 1960'lı yıllardan itibaren Türkiye'den başta Almanya olmak üzere pek çok Batı Avrupa ülkesine yönelik gerçekleşen kitlesel dış göç dalgalarının ana gerekçesi hangisidir?

• A) Siyasi sığınma talepleri
• B) Eğitim
• C) Turizm
• D) İş gücü talebi ✓

İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımından çıkan Batı Avrupa ülkelerinin (özellikle Almanya'nın) ekonomilerini yeniden inşa etmek amacıyla başlattığı resmi iş gücü alımları, Türkiye'den Avrupa'ya dönemsel ve kalıcı çok yoğun bir işçi göçü akını başlatmıştır.

5. Toplam nüfusun toplam yüzölçümüne bölünmesi ile toplam nüfusun tarım alanlarına bölünmesiyle hesaplanan fizyolojik nüfus yoğunluğu arasındaki makasın (farkın) en yüksek olduğu coğrafi bölgemiz hangisidir?

• A) Marmara Bölgesi ✓
• B) İç Anadolu Bölgesi
• C) Karadeniz Bölgesi
• D) Ege Bölgesi

Bir bölgede fizyolojik yoğunluk ile aritmetik yoğunluk arasındaki uçurumun fazla olması için toplam nüfusun devasa, tarım arazilerinin ise yerleşim ve sanayi nedeniyle çok kısıtlı olması gerekir. Marmara Bölgesi (özellikle İstanbul metropolü) bu farkın en tepe noktada olduğu sahadır.

6. Köy yaşamından kentlere yönelen göç dalgaları, yurt dışı iş anlaşmalarıyla giden işçiler, yüksek lisans ve doktora yapmış kalifiye gençlerin gelişmiş ülkelere yerleşmesi ve mevsimlik hayvancılık hareketleri göz önüne alındığında, aşağıdaki göç türlerinden hangisine ait bir örnek yukarıda verilmemiştir?

• A) Kırdan kente göç
• B) Mevsimlik göç
• C) Mübadele göçü ✓
• D) Beyin göçü

Mübadele göçü, uluslararası antlaşmalara dayalı olarak devletler arasında yapılan zorunlu nüfus takaslarını (Lozan Antlaşması gibi) kapsar. Metindeki bireysel, ekonomik veya sektörel göç hareketleri arasında mübadele yer almaz.

7. Türkiye genelinde toplam doğurganlık hızı son yıllarda kademeli olarak düşerek kritik sınırların altına gerilemiştir. Bu demografik eğilimin, Türkiye nüfusunun gelecekteki yapısı üzerinde aşağıdaki sonuçlardan hangisini doğurması beklenmez?

• A) Nüfusun ikiye katlanma süresinin uzaması
• B) Ortanca yaşın yükselmesi
• C) Yaşlı nüfus oranının azalması ✓
• D) Çalışan nüfusun yaş ortalamasının yükselmesi

Doğum oranlarının sert bir şekilde düşmesi, piramidin tabanını daraltır ve çocuk nüfus payını azaltır. Bu durum toplumun genel yaş ortalamasını yukarı taşıyacağı için yaşlı nüfus oranı azalmaz, aksine hızla artış gösterir.

8. Özellikle Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar silsilesi üzerinde, kırsal kesimdeki insanların yaz aylarında hem aşırı sıcaklardan korunmak hem de hayvancılık faaliyetlerini yürütmek amacıyla çıktığı geçici köy altı yerleşme türü hangisidir?

• A) Divan
• B) Yayla ✓
• C) Mezra
• D) Dalyan

Yaylacılık, Türkiye'deki en yaygın ve geleneksel geçici köy altı yerleşmesidir. Günümüzde hayvancılığın yanı sıra sayfiye ve turizm amaçlı fonksiyonlar da kazanmıştır.

9. Türkiye'de devlet kademelerinde nüfus planlaması yasalarının çıkarılması, ailelerin doğum kontrol yöntemleri hakkında bilinçlendirilmesi ve pro-natalist (artırıcı) politikalardan vazgeçilmesi hangi tarihi dönemle birlikte resmiyet kazanmıştır?

• A) Cumhuriyet'in ilk yılları
• B) 1965 yılından sonraki dönem ✓
• C) 1930'lu yılların başı
• D) Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı dönemi

Türkiye'de hızlı nüfus artışının ekonomik kalkınmayı yavaşlattığı gerekçesiyle 1965 yılında Nüfus Planlaması Kanunu çıkarılmış, Devlet Planlama Teşkilatı'nın (DPT) raporları doğrultusunda antinalist (artış hızını düşürücü) döneme resmen geçilmiştir.

10. Nitelikli ve iyi eğitim almış iş gücünün yurt dışına gitmesini engellemek ya da gidenleri ülkeye geri kazandırmak amacıyla yürütülen 'tersine beyin göçü' hamlelerinin başarıya ulaşmasında, aşağıdakilerden hangisinin yapılması doğrudan bir katkı sağlamaz?

• A) Üniversitelerin akademik başarılarının artırılması
• B) Araştırma ve geliştirme (AR-GE) ödeneklerinin artırılması
• C) Bilim insanlarına üst düzey bürokratik makam verilmesi ✓
• D) Bilimsel faaliyetleri destekleyici laboratuvar ve altyapının sağlanması

Bilim insanlarının ve araştırmacıların geri dönmesindeki temel motivasyon, kendi uzmanlık alanlarında özgürce, gelişmiş teknolojik imkanlarla ve liyakate dayalı akademik kurumlarda çalışabilmeleridir; bürokratik unvan verilmesi doğrudan bir bilimsel çözüm üretmez.

11. Beşeri coğrafyada en sık kullanılan göstergelerden biri olan 'aritmetik nüfus yoğunluğu' parametresi hangi matematiksel formülle hesaplanmaktadır?

• A) Toplam nüfus / Toplam yüz ölçümü ✓
• B) Kırsal nüfus / Tarım alanları
• C) Toplam nüfus / Tarım alanları
• D) Kentsel nüfus / İl sayısı

Aritmetik nüfus yoğunluğu, sınırları belirli bir coğrafi alandaki toplam insan sayısının, o alanın toplam izdüşümsel yüzölçümüne (km²) bölünmesiyle elde edilen ham yoğunluk verisidir.

12. 2012 yılında yürürlüğe giren Büyükşehir Belediyesi Kanunu kapsamında, büyükşehir statüsündeki illerin mülki sınırları belediye sınırı yapılmış ve bu illerdeki tüm köyler yasal olarak mahalle statüsüne dönüştürülmüştür. Buna göre, aşağıdaki şehirlerin hangisinde idari ve yasal olarak 'köy' statüsünde bir yerleşme birimi bulunmaz?

• A) Çanakkale
• B) Rize
• C) Yozgat
• D) Kahramanmaraş ✓

Kahramanmaraş, büyükşehir belediyesi statüsünde olan 30 ilimizden biridir. Bu kanun gereği büyükşehirlerdeki köylerin tüzel kişiliği kaldırılıp mahalleye dönüştürüldüğü için yasal köy yerleşmesi yoktur. Diğer iller ise normal il statüsündedir.

13. Cumhuriyet tarihinin en yüksek seviyelerine ulaştığı 1960 yılındaki yıllık nüfus artış hızı değerleri, günümüze doğru gelindikçe radikal bir düşüş göstermiştir. Bu düşüş trendinin yaşanmasında rol oynayan aşağıdaki faktörlerden hangisi çelişkili (hatalı) bir açıklama içerir?

• A) Evlilik yaşının yükselmesi
• B) Bebek ölüm oranlarının azalması ✓
• C) Çalışma hayatındaki kadın sayısının artması
• D) Eğitim seviyesinin yükselmesi

Tıp ve sağlık hizmetlerinin gelişmesiyle bebek ölüm oranlarının düşmesi nüfus artış hızını artıran veya koruyan olumlu bir durumdur, hızı düşüren bir etken değildir. Kadının iş hayatına girmesi ve eğitim sürelerinin uzaması ise doğurganlık oranlarını düşürür.

14. Türkiye'deki şehirlerin gelişimini sağlayan baskın fonksiyonel özellikleri hakkında araştırma sunumu yapan öğrencilerden hangisinin verdiği eşleştirme coğrafi bir hata içermektedir?

• A) Deniz: Maden kenti - Batman
• B) Yamaç: Liman kenti - Manisa ✓
• C) Sarp: Turizm kenti - Ürgüp
• D) Volkan: Sanayi kenti - Karabük

Manisa ili, Ege Bölgesi'nin iç kesimlerinde (dağların arkasında) yer alan ve açık denizlere kıyısı bulunmayan bir şehirdir. Bu nedenle Manisa'nın 'liman kenti' fonksiyonu kazanması coğrafi olarak imkansızdır; kent tarım ve sanayi odaklıdır.

15. Akdeniz makro iklim kuşağında sahil şeridinde yer alan, serbest ticaret bölgesi avantajlarıyla dış ticarete yön veren ve ham olarak getirilen krom madenlerini işleyen ferro-krom metalürji sanayisine ev sahipliği yapan kentimiz hangisidir?

• A) Mersin
• B) Antalya ✓
• C) Bursa
• D) İzmir

Serbest bölge denince akla ilk olarak Mersin gelse de, Türkiye'deki iki ferro-krom (krom işleme) tesisinden biri Antalya'da yer alır (diğeri Elazığ'dadır). Kıyı kenti olma, Akdeniz iklimi ve ferro-krom özelliklerinin tamamı Antalya ilini işaret eder.

16. Ekonomik gelir yapısı, mevsimsel nüfus dalgalanmaları ve şehirsel gelişim hızı doğrudan 'turizm' sektörünün dinamiklerine bağlı olan güneydeki sembol kentimiz hangisidir?

• A) Konya
• B) Zonguldak
• C) Adana
• D) Antalya ✓

Antalya, uluslararası deniz ve kültür turizminin Türkiye'deki başkentidir. Şehir ekonomisi, esnaf yapısı, lojistik otel ağları ve dönemsel iş gücü göçleri tamamen turizm fonksiyonu etrafında şekillenir.

17. Büyük bir yıkıma yol açan 6 Şubat deprem felaketinin hemen ardından dışarıya yoğun göç vererek net göç hızı negatife dönen Hatay, Malatya, Adıyaman ve Kahramanmaraş illerinin sonraki dönemde net göç hızları yeniden pozitife dönmüştür. Bu dönüşü sağlayan temel gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Afet riskinin tamamen önlenmiş olması
• B) Yeniden inşa çalışmalarının hızla sürdürülmesi ✓
• C) Göçün mevsimlik olarak yapılmış olması
• D) Tarım alanlarının genişlemesi

Deprem bölgesi ilan edilen bu kentlerde kalıcı deprem konutlarının yükselmesi, altyapı çalışmalarının hızlanması ve ekonomik hayatın yeniden canlandırılması, ilk dönemde şehri terk eden afetzedelerin kalıcı olarak geri dönmesini sağlayarak göçü pozitife çevirmiştir.

18. Zonguldak ve Karabük şehirlerinin cumhuriyetin ilanından bugüne kadar nüfuslanarak büyük merkezlere dönüşmesini sağlayan ortak sektörel payda hangisidir?

• A) Turizm
• B) Maden ve Demir-Çelik Sanayisi ✓
• C) Tarım
• D) Tekstil sanayisi

Zonguldak havzasındaki zengin taş kömürü yatakları (madencilik) ve bu enerji kaynağına bağlı olarak Karabük'te kurulan demir-çelik fabrikaları, bu iki şehrin sanayi göçü çekerek hızla kentleşmesini sağlayan ana motordur.

19. Günümüz Türkiye demografisinde, il ve ilçe merkezleri sınırlarında yaşayan kentsel nüfusun toplam ülke nüfusu içindeki oransal payı yaklaşık yüzde kaçtır?

• A) Yaklaşık %50
• B) Yaklaşık %93 ✓
• C) Yaklaşık %75
• D) Yaklaşık %60

Gelişen sanayi-hizmet kolları ve 6360 sayılı Büyükşehir Kanunu ile köylerin mahalle statüsüne geçirilmesi neticesinde, Türkiye'de yasal ve fiili olarak kent merkezlerinde yaşayanların oranı %93 bareminin üzerine çıkmıştır.

20. Türkiye nüfusunun son 20 yıllık verileri incelendiğinde; çocuk yaş grubunun (0-14 yaş) oransal payı düşerken, yaşlı nüfus grubunun (65+ yaş) payı kararlı bir tırmanış sergilemiştir. Yalnızca bu veriler ışığında, Türkiye nüfusunun aşağıdaki özelliklerinin hangisinde bir artış veya tırmanma yaşandığı söylenemez?

• A) Ortanca yaş
• B) Net doğurganlık hızı ✓
• C) Nüfusun yaş ortalaması
• D) Ortalama yaşam süresi

Çocuk nüfus oranının gerilemesi, kadın başına düşen canlı doğum sayısının yani net doğurganlık hızının azaldığını ispatlar. Ortanca yaş ve yaş ortalaması gibi veriler ise nüfus yaşlandığı için tırmanışa geçer.

21. 1923 yılında imzalanan Lozan Antlaşması'na ek bir protokol olarak Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen ve her iki ülkenin de demografik dokusunu radikal biçimde değiştiren zorunlu göç dalgasına ne ad verilir?

• A) Beyin Göçü
• B) Nüfus Mübadelesi ✓
• C) İşçi Göçü
• D) Mevsimlik Göç

Türkiye ve Yunanistan arasında uluslararası hukuk çerçevesinde yapılan zorunlu nüfus değişimine mübadele denir. Bu göçle Anadolu'daki Rumlar ile Yunanistan'daki Türkler yer değiştirmiştir.

22. Sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksleri ve eğitim yatırımları baz alındığında, nüfusu içindeki okuryazarlık oranı ve eğitim düzeyinin en yüksek olduğu coğrafi alan ve şehir grubu nerede yoğunlaşmıştır?

• A) Doğu Anadolu Bölgesi
• B) Orta Karadeniz Bölümü
• C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• D) Akdeniz ve Ege Kıyı Bölgesi ✓

Okuryazarlık oranının en yüksek olduğu yerler endüstri, ticaret ve turizm ağlarının geliştiği kıyı Ege ve Akdeniz şehirleridir (İzmir, Antalya, Muğla, Çanakkale gibi). Eğitim olanaklarına erişim bu alanlarda en üst düzeydedir.

23. Kırsal kesimde birden fazla mahallenin tek bir muhtarlık veya idari çatı altında birleşmesiyle oluşan daimi köy altı yerleşmelerine 'divan' denir. Büyüme aşamasında köken aldığı bu divan yerleşme tipinin adını bugün hala bir merkez ilçe adı olarak yaşatan Sakarya ilimizdeki idari birim hangisidir?

• A) Erenler
• B) Serdivan ✓
• C) Sapanca
• D) Karasu

Divan yerleşmeleri özellikle Batı Karadeniz ve Aşağı Sakarya havzasında çok yaygındır. Sakarya'nın en büyük merkez ilçelerinden olan 'Serdivan' adı, coğrafi köken olarak geçmişteki bu divan (beş divan, ser-divan) yerleşme kültüründen günümüze bir miras olarak kalmıştır. Bu nedenle doğru cevap B seçeneğidir.

24. İç göç hareketlerinde insanların önce kendi köyünden yakın bir ilçe merkezine, ardından o bölgedeki daha büyük bir metropole göç etmesine kademeli göç denir. Buna göre, aşağıdaki iç göç rotalarının hangisinde bu kademeli göç mantığına tamamen zıt (büyük bir merkezden daha küçük idari bir merkeze doğru) bir durum söz konusudur?

• A) Bursa merkezinden Bilecik'in Söğüt ilçesine göç ✓
• B) Korkuteli'nden Antalya merkezine göç
• C) Uşak'tan İzmir merkezine göç
• D) Bayburt'tan Trabzon merkezine göç

Kademeli göç mekanizması, basamak esasına göre nüfus ve ekonomik hacim yönüyle küçük bir yerleşmeden daha büyük bir metropole doğru kademe kademe ilerler (Korkuteli -> Antalya -> İzmir gibi). Ancak milyonluk bir büyükşehir olan Bursa merkezinden, küçük bir ilçe merkezi olan Söğüt'e doğru yapılan göç bu basamak kuralına tamamen zıttır ve kademeli göçle açıklanamaz. Dolayısıyla doğru cevap A seçeneğidir.

25. Türkiye genelinde aktif çalışan nüfusun birincil (tarım), ikincil (sanayi) ve üçüncül (hizmet) ekonomik faaliyet kollarına dağılımı incelendiğinde, aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

• A) Hizmet sektöründe çalışan nüfus diğer sektörlere göre daha fazladır.
• B) Tarımda çalışan nüfus oranı 1980'den sonra sürekli azalmıştır.
• C) En büyük artış sanayi sektöründe çalışan nüfusta olmuştur. ✓
• D) Cumhuriyetin ilk yıllarında hizmet ve sanayi toplamı tarımdan azdır.

Cumhuriyetten günümüze istihdam oranlarında oransal ve sayısal açıdan en büyük sıçrama sanayi sektöründe değil, ticaret, eğitim, bankacılık ve lojistiği kapsayan hizmet (üçüncül) sektöründe meydana gelmiştir.