Genel Tekrar Testi - 217

1. Malazgirt Savaşı'nın (1071) Türk tarihi açısından önemi değerlendirilirken aşağıdaki yargılardan hangisinden kaçınılmalıdır?

• A) Bizans İmparatoru Romanos Diogenes, savaşta esir alınmıştır.
• B) Sultan Alparslan komutasındaki Selçuklu ordusu galip gelmiştir.
• C) Savaş, Anadolu'nun kapılarını Türklere açmıştır.
• D) Bu savaştan hemen sonra Türkiye Selçuklu Devleti resmen kurulmuştur. ✓
• E) Savaş, Türklerin Anadolu'yu yurt edinme sürecini hızlandırmıştır.

Malazgirt‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Savaşı 1071'de gerçekleşmiş olmakla birlikte Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti, Kutalmışoğlu Süleymanşah tarafından 1075'te Nicaea (İznik) merkez olmak üzere kurulmuştur. Dolayısıyla savaşın 'hemen ardından devletin kurulduğu' ifadesi yanıltıcıdır; aralarında yaklaşık dört yıllık bir süreç vardır ve devletin kuruluşu ayrı bir sürecin ürünüdür.

2. Harzemşahlar Devleti hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Cengiz Han'ın kuvvetlerine karşı direnişini sürdürerek Orta Asya'da varlığını korumuştur.
• B) Büyük Selçukluların zayıflaması üzerine bağımsızlığını kazanmış ve kısa sürede geniş bir coğrafyaya hükmetmiştir. ✓
• C) Anadolu Selçukluları tarafından yıkılmıştır.
• D) Doğrudan Büyük Selçuklu hanedanının bir kolu tarafından kurulmuştur.
• E) Kuruluşundan itibaren Abbasi Halifeliği'yle daima iyi ilişkiler içinde olmuştur.

Harzemşahlar,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ başlangıçta Büyük Selçukluların valileri konumundayken devletin zayıflamasıyla bağımsızlıklarını ilan etmiş ve Sultan Alaeddin Muhammed döneminde (1200-1220) Horasan, İran ve Maveraünnehir'i kapsayan geniş bir imparatorluk kurmuşlardır. Ancak 1220-1231 arasında Moğol saldırıları sonucunda tamamen çökmüşlerdir. Abbasi Halifeliği ile ilişkileri zaman zaman ciddi biçimde gerilmiştir.

3. Türk-İslam devletlerinde 'atabeylik' kurumuna ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Atabeylerin görevi yalnızca dini eğitim vermekti.
• B) Atabeylik, yalnızca Büyük Selçuklulara özgü bir uygulamadır.
• C) Atabeylerin göreve başlaması doğrudan Abbasi Halifesi'nin onayına bağlıydı.
• D) Atabeyler merkezi otorite güçlendikçe daha bağımsız bir hal almıştır.
• E) Bu kurum, şehzadeleri yetiştirmek için oluşturulmuş olmakla birlikte zamanla bağımsız atabeyliklerle sonuçlanmıştır. ✓

Atabeyler,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selçuklu şehzadelerinin yanına atanan askeri ve siyasi eğitimci-vasislerdir. Zamanla şehzadeler küçük yaşta ya da güçsüz kalınca atabeyler fiili iktidarı ele geçirmiş; Suriye, Azerbaycan ve Musul'da olduğu gibi bağımsız atabeylikler kurmuşlardır. Bu durum Büyük Selçukluların çözülmesini hızlandıran etkenlerden biri olmuştur.

4. Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu devletlerini birbirinden ayırt eden temel özelliklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Karahanlılar, diğer ikisinin aksine kökenini doğrudan Oğuz boylarından almaktadır.
• B) Selçuklular, diğerlerinin aksine Abbasi Halifeliği'ni tanımayı reddetmiştir.
• C) Karahanlılar Sünni, Gazneliler ve Selçuklular ise Şii mezhebini benimsemiştir.
• D) Gazneliler diğerlerinden farklı olarak hiçbir zaman İslam'ı resmi din olarak benimsememiştir.
• E) Yalnızca Karahanlılar Türkçeyi resmi dil olarak kullanmıştır; diğer ikisinde Farsça devlet dili hâkimiyetini sürdürmüştür. ✓

Karahanlılar,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Türkçeyi hem edebiyat hem de yönetim alanında kullanan ilk Türk-İslam devletidir; Kutadgu Bilig ve Divan-ı Lügat'it-Türk bu geleneğin ürünleridir. Gazneliler ve Selçuklularda yönetim dili ağırlıklı olarak Farsça olmuş, Türkçe bu devletlerde bu denli ön plana çıkmamıştır. Üç devlet de Sünni-Hanefi çizgisindedir ve Abbasi Halifeliği'ni tanımıştır.

5. Büyük Selçuklu Devleti'nin Batıniyye (İsmaili) hareketi ile mücadelesi bağlamında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Selçuklular, Batınilerle yalnızca diplomatik yollarla mücadele etmiş ve savaştan kaçınmıştır.
• B) Nizamülmülk, Batınilerle uzlaşma politikası izleyerek onları devlet kadrosuna dahil etmiştir.
• C) Batıniyye hareketi, Büyük Selçukluların çöküşünü doğrudan Moğollardan önce gerçekleştirmiştir.
• D) Hasan Sabbah, Alamut Kalesi'ni merkez edinerek Selçuklu yönetimine karşı bir suikast örgütü oluşturmuştur. ✓
• E) Batıniyye hareketi Büyük Selçuklularla ittifak kurarak Abbasi Halifeliği'ni tehdit etmiştir.

Hasan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sabbah, 1090'da Deylem bölgesindeki Alamut Kalesi'ni ele geçirerek Nizari İsmaili Devleti'ni kurmuştur. Bu yapılanma 'fedailer' aracılığıyla Selçuklu komutan ve devlet adamlarına suikastlar düzenlemiştir. Nizamülmülk de 1092'de bir suikasta kurban gitmiştir. Bu tehdit, Selçuklu Devleti'ni ciddi ölçüde zayıflatan iç etkenlerden biri olmuştur.

6. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuklu Devleti'nin ekonomik açıdan güçlenmesine katkı sağlayan uygulamalar arasında gösterilemez?

• A) Bütün ticaret faaliyetlerinin devlet tekeline alınarak serbest piyasanın kaldırılması ✓
• B) Akdeniz limanlarının Bizans'tan alınarak deniz ticaretinin canlandırılması
• C) Yabancı tüccarlara can ve mal güvencesi sağlanması
• D) İpek Yolu üzerindeki Türk hâkimiyetinin ticari gelirleri artırması
• E) Anadolu'nun önemli ticaret güzergahları üzerinde kervansaraylar inşa edilmesi

Anadolu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selçukluları, özellikle I. Alaeddin Keykubad döneminde (1220-1237) ticareti devlet eliyle koruyup desteklemiş; kervansaray ağı kurmuş, yabancı tüccarlara güvence sağlamış ve Antalya ile Sinop gibi limanları alarak dış ticareti geliştirmiştir. Ticaretin tamamen devlet tekeline alınması söz konusu olmamıştır; aksine serbest ticaretin teşvik edilmesi dönemin belirgin özelliğidir.

7. Kösedağ Savaşı'nın (1243) Anadolu Selçukluları açısından doğurduğu sonuçlar değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Moğollar, Anadolu'yu doğrudan yönetmek yerine Selçuklu hanedanını kendilerine bağlı bir tampon devlet olarak kullanmıştır. ✓
• B) Bu yenilginin ardından Anadolu Selçukluları Haçlılarla ittifak kurarak Moğollara karşı direniş örgütlemiştir.
• C) Kösedağ yenilgisi, Türk beyliklerinin doğrudan Moğollar tarafından kurulmasını sağlamıştır.
• D) Savaş sonrasında Anadolu'da Moğol hâkimiyeti hiçbir zaman tam anlamıyla tesis edilememiştir.
• E) Anadolu Selçuklu Devleti bu savaşın hemen ardından tamamen ortadan kalkmıştır.

1243'te‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ İlhanlı Moğollarına karşı Kösedağ'da alınan ağır yenilginin ardından Anadolu Selçukluları, İlhanlılara bağlı yarı özerk bir devlet konumuna düşmüştür. Selçuklu sultanları tahtta kalmış ancak gerçek iktidar İlhanlı valilerine (özellikle Baycu Noyan ve sonrasında Pervane Muineddin Süleyman'a) geçmiştir. Devlet, 14. yüzyılın başına kadar nominal varlığını sürdürmüştür.

8. Türk-İslam devletlerinde 'divanlar' (devlet kurulları) sistemi hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

• A) Osmanlı Devleti'ndeki Divan-ı Hümayun bu geleneğin bir devamı olarak değerlendirilebilir.
• B) Büyük Selçuklularda Divan-ı Vezaret, tüm divanların başında yer almaktaydı.
• C) Bu sistem, Abbasi Devleti geleneğinden etkilenilerek Türk-İslam anlayışıyla yeniden biçimlendirilmiştir.
• D) Divan-ı Arz askeri işlere, Divan-ı İnşa yazışmalara bakardı.
• E) Divan sistemi yalnızca Selçuklulara özgü olup diğer Türk-İslam devletlerinde bu tür kurumlar bulunmamaktaydı. ✓

Divan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sistemi Abbasi geleneğinden beslenerek Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklularda da uygulanmış; Osmanlı Devleti'ne kadar uzanan süreçte farklı biçimler alarak devam etmiştir. Yalnızca Selçuklulara özgü olduğu iddiası tarihsel açıdan doğru değildir. Büyük Selçuklularda Divan-ı Vezaret, Divan-ı Arz, Divan-ı İstifa ve Divan-ı İnşa gibi kurumlar yer almaktaydı.

9. Karahanlılar'da 'İlig Han' unvanını taşıyan hükümdarların yetki alanı incelendiğinde, bu unvanın Türk siyasi geleneğindeki hangi kavramla en doğrudan ilişkilendirilebileceği ve bu kavramın İslami dönemde nasıl dönüştüğü düşünüldüğünde aşağıdaki yorumlardan hangisi en tutarlıdır?

• A) Karahanlılarda İlig Han unvanı yalnızca töreye dayalı meşruiyeti ifade ettiğinden İslam'ın kabulünden sonra hızla işlevsiz kalmıştır.
• B) İlig Han unvanı Sasani devlet geleneğinin doğrudan aktarımı olup Türk siyasi mirasıyla herhangi bir bağlantısı bulunmamaktadır.
• C) İlig Han unvanı doğrudan halifelik kurumundan devşirilmiş olup İslam'ın kabulüyle birlikte siyasi meşruiyet tamamen dini temele oturtulmuştur.
• D) Bu unvan Abbasi halifelerinin bölgesel temsilciliğini simgelemekte olup Karahanlılar Türk siyasi geleneğini tamamen terk etmişlerdir.
• E) İlig Han unvanı eski Türk 'yabgu' geleneğinin İslami çerçevede sürdürülmesini temsil etmekte; dünyevi iktidar ile dini otorite arasında özgün bir denge kurulduğunu göstermektedir. ✓

Karahanlılarda‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'İlig Han' unvanı, eski Türk siyasi hiyerarşisinde alt hükümdar konumundaki 'yabgu' geleneğinin İslami dönemde sürdürülmesini temsil eder. Karahanlılar İslam'ı kabul etmelerine karşın 'Kağan, İlig, Tegin' gibi Türk siyasi unvanlarını muhafaza etmiş; öte yandan Arapça unvanlar da kullanmışlardır. Bu çift katmanlı yapı, dünyevi iktidarı İslam öncesi Türk töresine, dini meşruiyeti ise İslami geleneğe dayandıran özgün bir sentezi yansıtır. Diğer seçenekler tek yönlü ve indirgemeci yorumlar içerdiğinden yanlıştır.

10. Gazneli Mahmut'un Hindistan seferlerinin (1000-1027) ekonomik boyutu analiz edildiğinde, bu seferlerin Gazne'nin iç yapısına yansıması bakımından hangi çelişkiyi barındırdığı en doğru biçimde açıklanmaktadır?

• A) Seferler Hindistan ile kalıcı ticaret güzergahları kurulmasını sağlamış ve Gazne, bir ticaret devletine dönüşerek uzun yüzyıllar ayakta kalmıştır.
• B) Mahmut'un seferleri yalnızca dini amaçla yapıldığından ekonomik kazanım hiç hedeflenmemiş, ganimet sistematik biçimde ülkeye aktarılmamıştır.
• C) Hindistan seferlerinden elde edilen zenginlik Gazne'de sağlam bir merkezi bürokrasi kurulmasını sağlamış ve devlet ekonomik bağımsızlığını kazanmıştır.
• D) Seferler Gazne'ye yalnızca askeri prestij kazandırmış; ekonomik açıdan tamamen verimsiz olduğundan devlet hızla çökmüştür.
• E) Ele geçirilen ganimetler ve haraç gelirleri orduyu doyurmuş; ancak bu yapı kalıcı bir üretim ekonomisi yerine yağmaya bağımlı kısa vadeli bir mali modeli pekiştirmiş, sürdürülebilir devlet geliri yaratamamıştır. ✓

Gazneli‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mahmut'un Hindistan seferleri ganimet açısından son derece kazançlı olmuş; Somnath tapınağı başta olmak üzere pek çok merkezden büyük servet Gazne'ye taşınmıştır. Ancak bu model, üretken bir ekonomi yerine sürekli sefer gerektiren bir döngü yaratmıştır. Ordu ağırlıklı olarak paralı askerlerden oluştuğundan, ganimet kesildiğinde devlet geliri de kuruyordu. Gazneli devletinin Selçuklular karşısında Dandanakan'da (1040) hızla çöküşü, bu yapısal kırılganlığın somut kanıtıdır. Seçenekler arasında yalnızca B bu çelişkiyi doğru biçimde tanımlamaktadır.

11. Büyük Selçuklu Devleti'nde Nizamülmülk'ün kaleme aldığı 'Siyasetname'deki devlet anlayışı ile Karahanlı dönemi Yusuf Has Hacib'in 'Kutadgu Bilig'indeki siyasi felsefe karşılaştırıldığında, iki eser arasındaki en temel epistemolojik farklılık hangisidir?

• A) Kutadgu Bilig Arap-Fars kültürel etkisini tamamen benimseyerek Türk geleneğini dışlarken Siyasetname Türk töresini İslami yönetim anlayışının merkezine yerleştirmiştir.
• B) Kutadgu Bilig töre ve akıl temelli bir yönetim anlayışı sunarken Siyasetname yalnızca şeriat kurallarını esas alarak töreyi tamamen dışlamaktadır.
• C) Nizamülmülk hükümdarın yanılmazlığını savunurken Yusuf Has Hacib hükümdarın denetlenmesi gerektiğini açıkça reddeder.
• D) Siyasetname deneyim ve tarihsel örneklerden hareketle pratik bir devlet aklını ön plana çıkarırken Kutadgu Bilig adalet, akıl, kut ve öğüt gibi kavramsal dörtlüyle daha felsefi-ahlaki bir çerçeve sunar. ✓
• E) İki eser de özde aynı İslami devlet anlayışını savunmakta olup aralarındaki fark yalnızca dilsel ve üslupsal düzeyde kalmaktadır.

Siyasetname‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (Farsça, 1091) deneyimsel tarihsel örnekler, pratik yönetim tavsiyeleri ve bürokrasinin işleyişi üzerine inşa edilmiştir; meşruiyet kaynağı büyük ölçüde geçmişin kanıtlanmış pratikleridir. Kutadgu Bilig (Türkçe, 1069-70) ise Küntogdı (adalet), Aytoldı (devlet/kut), Ögdülmiş (akıl) ve Odgurmuş (kanaat) adlı alegorik karakterler üzerinden felsefi-ahlaki bir çerçeve kurar; bilginin ve erdemin yönetime nasıl entegre edileceğini sorar. Bu fark, yöntemsel açıdan pratik akıl ile felsefi ahlak arasındaki ayrıma karşılık gelir. Diğer seçenekler bu nüansı gözden kaçırmaktadır.

12. Dandanakan Savaşı'nın (1040) Orta Asya'daki uzun vadeli jeopolitik sonuçları değerlendirildiğinde, yalnızca Selçuklu-Gazneli güç dengesi açısından değil, daha geniş bir Türk-İslam dünyası perspektifinden bakıldığında bu savaşın hangi yapısal dönüşümü simgelediği en doğru biçimde ifade edilmektedir?

• A) Dandanakan'ın asıl önemi Abbasi hilafetinin siyasi gücünü yeniden tesis etmesine zemin hazırlamasıdır.
• B) Dandanakan, göçer-konar Türk unsurlarının yerleşik İslam devletleri karşısında kalıcı olarak zayıfladığını kanıtlayan bir kırılma noktasıdır.
• C) Dandanakan, Türk boylarının İslamiyet'i toplu olarak benimsediğinin simgesidir; dini dönüşüm bu savaşla tamamlanmıştır.
• D) Bu savaş, Orta Asya'da Türk askeri gücünün İranlı bürokratik geleneği ortadan kaldırdığını ve siyasi hegemonyanın kalıcı olarak Türklere geçtiğini göstermektedir. ✓
• E) Savaş, İslam dünyasının siyasi ağırlık merkezinin Arap-Fars bürokratik yapısından kopmadan sürdürüldüğünü; Türk unsurunun ise yalnızca askeri bir araç olmaya devam ettiğini ortaya koymaktadır.

Dandanakan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Savaşı (1040), Gazneli İbrahim'in Selçuklular tarafından kesin yenilgiye uğratılmasıyla Horasan ve Orta Asya'nın Selçuklu hakimiyetine girmesini sağladı. Jeopolitik açıdan bu savaş, İslam dünyasının siyasi önderliğinin artık İranlı asıllı Samaniler ya da Türk kökenli olmakla birlikte İranlılaşmış Gazneliler gibi yerleşik-bürokratik hanedanlardan göçer-konar Türk boyuna dayanan bir yapıya geçtiğini simgeler. Selçuklular İranlı bürokratik geleneği tamamen silmemiş; aksine bunu kendi katkılarıyla sentezlemiştir. Ancak siyasi hegemonya bu noktadan itibaren Türk hanedanlarına geçmiş ve bu durum yaklaşık beş yüz yıl boyunca sürmüştür.

13. Büyük Selçuklu sultanı Melikşah döneminde (1072-1092) uygulanan ikta sistemi, Abbasi döneminin iktasından hangi kritik özelliğiyle ayrışmakta ve bu fark hangi kurumsal soruna yol açmıştır?

• A) Selçuklu iktası askeri hizmet karşılığında verilen ve teorik olarak geri alınabilir nitelikteki bir arazi geliri tahsisi olmasına karşın pratikte kalıcılaşma ve mirasçıya devretme eğilimi göstermiş; bu da merkezi otoriteye karşı yerel güçlerin güçlenmesine zemin hazırlamıştır. ✓
• B) Selçuklu iktası tamamen nakdi bir ödeme sistemine dayandığından toprak mülkiyetiyle hiçbir bağlantısı bulunmamakta ve feodalizme yol açmamaktadır.
• C) Abbasi iktasından farklı olarak Selçuklu iktası yalnızca Türk askeri sınıfına verilmiş; böylece etnik ayrışmayı derinleştirmiş ve Arap nüfus sistematik biçimde dışlanmıştır.
• D) Melikşah dönemi iktası Bizans pronoia sistemiyle özdeş olup doğrudan Bizans etkisiyle oluşturulmuştur.
• E) Selçuklu iktası kalıtsal mülkiyete dönüşmüş; bu durum merkeziyetçiliği güçlendirerek valilerin bağımsızlaşmasını engellemiştir.

Selçuklu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ iktası, teoride askeri hizmet karşılığında belirli bir bölgenin vergi gelirlerini toplama hakkını kapsayan ve ölüm ya da göreve son verilme durumunda iade edilmesi gereken bir uygulamaydı. Ancak pratikte ikta sahipleri bu hakları kalıcı mülk olarak benimsemiş, çocuklarına devretmiş ve yerel kökler salmıştır. Bu durum, Melikşah sonrasında Selçuklu taht kavgalarında yerel güçlerin taraf belirleyici konuma gelmesine, atabeylik kurumunun oluşmasına ve nihayetinde imparatorluğun fiilen parçalanmasına zemin hazırlamıştır. Abbasi iktası daha çok doğrudan mülkiyet temeline yakınken Selçuklu uygulaması işlevsel bir 'askeri tımar' niteliği taşıyordu; ancak bu ayrım pratikte çok kez bulanıklaştı.

14. Atabeylik kurumunun Büyük Selçuklu'nun çözülme sürecindeki rolü ele alındığında, bu kurumun başlangıçtaki işlevi ile zamanla kazandığı fiili anlam arasındaki dönüşüm hangi siyasi paradoksu örneklemektedir?

• A) Atabeylik kurumu, merkezi otoriteyi güçlendirmek amacıyla tasarlanmış olmakla birlikte veliahtların eğiticisi ve koruyucusu konumundaki atabeylerin fiilen özerk ya da bağımsız hükümdara dönüşmesiyle bu otoriteyi çökerten bir mekanizmaya evrilmesiyle 'kurumsallaşmış güçsüzleşme' paradoksunu yansıtır. ✓
• B) Atabeylik kurumu yalnızca askeri alanda geçerliydi; iç siyasete etkisi son derece sınırlı kaldığından çözülme sürecinde belirleyici bir rol oynamamıştır.
• C) Atabeylerin iktidarı ele geçirmesi meşru bir hukuki sürecin sonucudur ve Selçuklu devlet teorisiyle çelişmemektedir.
• D) Atabeyler sultan otoritesini daima pekiştirmiş; paradoks yalnızca Selçuklu hanedanının biyolojik olarak tükenmesinden kaynaklanmaktadır.
• E) Bu kurumun paradoksu, Selçuklu hanedanının bilerek atabeyleri güçlendirerek onları rakip olarak konumlandırmasından kaynaklanmaktadır.

Atabeylik‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kurumu, küçük yaştaki Selçuklu şehzadelerini yetiştirmek, onları devlet yönetimine hazırlamak ve bulundukları eyaleti yönetmek amacıyla oluşturulmuştu. Ancak atabeyler zamanla hem şehzadenin siyasi hamisi hem de eyaletin fiili yöneticisi konumuna geldiler. Şehzadenin erken ölümü ya da taht kavgalarına karışması durumunda atabeyler bölgede kalıcılaştı. Böylece Musul Atabeyliği (Zengiler), Şam Atabeyliği (Böriler), Fars Atabeyliği (Salgurlular) gibi bağımsız ya da yarı bağımsız yapılar ortaya çıktı. Merkezi otoriteyi koruması için tasarlanan mekanizma, paradoks biçimde bu otoriteyi parçalayan güçlerin kaynağı oldu.

15. Harzemşahlar Devleti'nin Cengiz Han kuvvetleri karşısındaki (1219-1221) çöküşü analiz edildiğinde, yalnızca askeri değil siyasi ve sosyal etkenler de göz önüne alındığında bu çöküşün asıl yapısal nedeni olarak hangi yorum en savunulabilir görünmektedir?

• A) Moğol kuvvetlerinin sayısal üstünlüğü o denli mutlaktı ki hiçbir Türk-İslam devleti bu saldırıya direnme kapasitesine sahip olamazdı.
• B) Çöküşün temel nedeni Harzemşahların yeterli iktisadi rezerv biriktirememesi olup siyasi ve askeri etkenler ikincil önemdedir.
• C) Harzemşah devletinin yapısal kırılganlığı; Kıpçak kökenli annesi Terken Hatun ile sultan arasındaki iktidar çatışması, ordu içindeki etnik bölünme (Türkmen-Kıpçak) ve merkezileşememiş savunma anlayışı, Moğol saldırısının ardından hızlı çöküşün gerçek zeminini oluşturuyordu. ✓
• D) Harzemşah devletinin çöküşü Abbasi halifesinin ihaneti sonucunda gerçekleşmiş; iç etkenler belirleyici olmamıştır.
• E) Harzemşah Muhammed'in İslam dünyasının birliğini sağlayamaması kişisel bir başarısızlıktır; devletin kurumsal yapısında herhangi bir sorun bulunmamaktaydı.

Harzemşah‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Sultan Muhammed'in devleti, yüzey büyüklüğüne karşın yapısal açıdan son derece kırılgandı. Annesi Terken Hatun, Kıpçak kökenli kumandanlar üzerindeki nüfuzuyla paralel bir iktidar merkezi oluşturuyordu. Ordu Türkmen ve Kıpçak unsurları arasında bölünmüştü; bu durum koordineli bir savunmayı imkansız kılıyordu. Sultan şehirleri merkezi ordunun arkasında savunmak yerine her şehri ayrı ayrı müstahkem hâle getirme stratejisini tercih etti; bu da Moğolların iç hatlar üzerinden hareket ederek kuvvetleri parça parça etkisiz kılmasına izin verdi. Ayrıca Abbasi halifesiyle süregelen gerginlik, Sünni dini sınıfların desteğini yitirmesine yol açtı. Tüm bu iç çürümeler, sayıca gerçekten üstün olan Moğol kuvvetleri karşısında çöküşü kaçınılmaz kıldı.

16. Türk-İslam devletlerinin yönetim yapısında 'Türk askeri aristokrasisi' ile 'İranlı bürokratik gelenek' arasındaki işbölümü en kapsamlı biçimde hangi dönem ve kurumla örneklendirilebilir ve bu işbölümünün hangi gerilimi barındırdığı en doğru yorumla açıklanmaktadır?

• A) Büyük Selçuklu döneminde, Türk kökenli sultan ve askerler ile Fars kökenli vezir ve katipler arasındaki işbölümü kurumsal düzeyde pekişmiştir; gerilim ise askeri kararlar üzerindeki sivil denetim ile divan bürokrasisinin kaynak tahsisindeki ağırlığı etrafında yoğunlaşmaktaydı. ✓
• B) İranlı bürokratik gelenek Türk askeri aristokrasisini dönüştürerek onu tamamen özümsemiş; Türk yönetici sınıf zamanla İranlılaşmıştır.
• C) Bu gerilim Abbasi halifeliğinin çöküşüyle birlikte tamamen ortadan kalkmış ve Selçuklular homojen bir yönetim anlayışı geliştirmiştir.
• D) Söz konusu işbölümü Gazneliler'de gerçekleşmiş; Türk bürokratlar idari alanda, İranlı askerler ise orduda egemen olmuştur.
• E) Bu işbölümü Karahanlılar döneminde zirveye ulaşmıştır; gerilim tamamen dinî temelliydi ve Türk-Fars çatışması yoktu.

Büyük‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Selçuklu döneminde Nizamülmülk gibi İranlı vezirler, divan bürokrasisini, vergi toplama sistemini, yazışmaları ve saray protokolünü yönetirken Türk asıllı sultan ve komutanlar siyasi-askeri kararları belirliyordu. Bu işbölümü işlevsel olmakla birlikte kronik bir gerilim taşıyordu. Divan bürokrasisinin kaynak tahsisindeki söz hakkı ile ordunun sefer kararlarındaki inisiyatifi çatıştığında, Nizamülmülk'ün 1092'deki suikastında simgeleşen biçimde bürokratik-askeri rekabet açığa çıkıyordu. Türk aristokrasisi tamamen İranlılaşmadı; aksine iki gelenek bir gerilim içinde sentezlendi. E seçeneği bu nüansı aşırı basitleştirmektedir.

17. Zengi hanedanının (Irak ve Suriye Atabeyliği) Haçlılar karşısındaki tutumu ile Büyük Selçuklu'nun aynı dönemdeki politikası karşılaştırıldığında, İmameddin Zengi'nin Haçlılara yönelik aktif karşı politikasının asıl motivasyonu hangisiyle en tutarlı biçimde açıklanabilir?

• A) Zengi'nin motivasyonu saf dinî cihad anlayışıydı; Büyük Selçuklu'nun pasif kalması ise liderlik zaafiyetinden kaynaklanıyordu.
• B) Zengi'nin Haçlılara yönelik saldırgan politikası büyük ölçüde bölgesel hegemonya ve meşruiyet edinme aracıydı; Edessa'nın fethiyle (1144) hem Müslüman dünyasında prestij kazanmayı hem de Abbasi halifesinden onay almayı hedefliyordu; Selçuklu pasifliği ise iç taht çatışmaları ve atabeylik rekabetiyle bağlantılıydı. ✓
• C) Büyük Selçuklu Haçlılarla aktif mücadele sürdürdü; Zengi'nin rolü abartılmıştır.
• D) Zengi'nin politikasının motivasyonu tamamen ekonomikti; Akdeniz ticaret yolları üzerindeki denetimi elde etmek birincil hedefiydi.
• E) Zengi, Haçlıları yenilgiye uğratmak yerine onlarla kalıcı bir modus vivendi arıyordu; politikası savunmacı nitelikteydi.

İmameddin‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Zengi'nin Haçlılara yönelik politikasını yalnızca dinî motivasyonla açıklamak yetersizdir. 1127'de Musul'un başına geçen Zengi, bölgedeki diğer Türk atabeyleri ve Artuklular gibi rakipleri karşısında bölgesel otoritesini konsolide etmek için prestij kazanmaya ihtiyaç duyuyordu. Edessa'nın fethi (1144) bu açıdan hem askeri hem sembolik bir zaferdi: Haçlılara karşı 'gazilerin önderi' imajı, Abbasi halifesinden Sünni meşruiyet onayı anlamına geliyordu. Büyük Selçuklu'nun pasif kalması ise söz konusu dönemde (Muhammed Tapar sonrası) süregelen taht mücadeleleri, ikta parçalanması ve atabeylik rekabetinin doğal bir sonucuydu. C seçeneği bu çok katmanlı yapıyı en doğru biçimde yansıtmaktadır.

18. Karahanlı Devleti'nin Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmasını (yaklaşık 1042) kurumsal açıdan değerlendirdiğimizde, bu bölünmenin arka planında Türk siyasi geleneğinin hangi kalıcı ilkesi yatmaktadır ve bu ilkenin yarattığı temel gerilim nedir?

• A) 'İkili yönetim' ya da 'çifte hanlık' ilkesi, hanedanın ortak egemenliğini (hanedan devleti anlayışı) öngörmektedir; bu gelenek ülkenin bölünmez olmadığı düşüncesiyle çelişmiyor gibi görünse de egemenlik paylaşımı kaçınılmaz olarak siyasi rekabeti ve parçalanmayı beraberinde getirmektedir. ✓
• B) Karahanlı bölünmesi benzersiz bir vaka olup Türk tarihinde başka örneği bulunmayan istisnai bir gelişmedir.
• C) Bölünme, Abbasi halifesinin müdahalesi sonucunda gerçekleşmiş; iç dinamikler belirleyici olmamıştır.
• D) Türk siyasi geleneğinde ülke bölünemez kabul edildiğinden bölünme hukuki açıdan geçersizdi; pratikte iki han tek bir devlet gibi hareket etmiştir.
• E) Bölünme tamamen dinî bir anlaşmazlıktan kaynaklanmış olup Türk siyasi geleneğiyle herhangi bir bağlantısı yoktur.

Türk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ siyasi geleneğinde 'ülkenin hanedan mensuplarının ortak malı olduğu' ilkesi (Göktürk'ten Osmanlı'ya uzanan hanedan devleti anlayışı) belirleyiciydi. Bu anlayış, egemenliğin hanedan içinde paylaşılmasını meşru kılıyordu; ancak pratikte hak iddia eden şehzadeler arasındaki rekabete ve bölünmelere yol açıyordu. Karahanlılar'ın Doğu (Balasagun) ve Batı (Semerkant) şubeleri arasındaki ayrışma bu kalıbın somut örneğidir. Benzer süreçler Selçuklularda (Büyük Selçuklu/Irak Selçuklusu/Kirman Selçuklusu) ve Osmanlılarda (Fetret Devri) de yaşandı. B seçeneği bu paradoksal ilkeyi doğru biçimde tanımlamaktadır.

19. Büyük Selçuklu'nun Abbasi halifeliğine yaklaşımı incelendiğinde, Tuğrul Bey'in 1055'te Bağdat'a girişi ve Büveyhi nüfuzuna son vermesinden çıkarılabilecek en önemli meşruiyet teorisi hangisidir?

• A) 1055 olayı, Sünnî İslam dünyasında 'sultan-halife ayrışması' modelini kurumsallaştırmaktadır: Halife dini meşruiyetin kaynağı olmayı sürdürürken sultan siyasi ve askeri iktidarı elinde bulundurur; her iki taraf da bu denge üzerinden karşılıklı meşruiyet üretir. ✓
• B) 1055 olayının önemi abartılmıştır; Büveyhilerin zaten fiilen gücü yitirdiği bir ortamda Selçukluların Bağdat'a girişi gerçek bir siyasi dönüşümü temsil etmemektedir.
• C) Tuğrul Bey Abbasi halifesini tamamen sultanın emrine sokmuş; halife seçim ve azil yetkisi sultanın tekeline geçmiştir.
• D) Tuğrul Bey Abbasi halifeliğini fiilen lağvederek siyasi ve dini otoriteyi tek elde birleştirmiş; hilafet bu tarihten itibaren yalnızca sembolik kalmıştır.
• E) Bu gelişme Şii Büveyhi iktidarının sona ermesinden ibaret olup Sünni-Şii dengesini değiştirmiş; Selçuklu ile Abbasi arasında kurulan ilişki tümüyle eşit ve karşılıklı denetim temeline dayanmaktaydı.

Tuğrul‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bey'in 1055'te Abbasi halifesi Kaim Biemrillah'tan 'sultanlık menşuru' alması, Sünni İslam siyasi teorisinde çift kutuplu bir meşruiyet yapısını simgeleştirir. Halife dini meşruiyetin nihai kaynağı olmayı korurken sultan 'İslam'ın kılıcı' olarak siyasi-askeri iktidarı yönetiyordu. Bu yapı simbiyotikti: Halife sultanı meşrulaştırıyor, sultan halifenin fiziksel güvenliğini sağlıyordu. Ancak denge her zaman sultanın lehindeydi; halife pratikte sultanı azledemiyordu. E seçeneğinin belirttiği gibi eşitlik mevcut değildi. C seçeneği ise abartılıdır: Halife dini alanda özerkliğini korumaya devam etti. B seçeneği bu yapıyı en doğru biçimde kavramaktadır.

20. İlk Türk-İslam devletleri arasında sanat ve mimaride 'Türk kimliğinin' kendini ifade ettiği unsurlar ile 'İranlı-İslami geleneğin' devam ettiği unsurlar karşılaştırıldığında, Karahanlı mimarisi için hangisi daha savunulabilir bir yorum sunar?

• A) Karahanlı mimarisi, kümbet (türbe) geleneği ve tuğla süsleme tekniklerini Orta Asya Soğd mirasıyla harmanlayarak İranlı yapı programını özümsemiş; Türk kimliği ise İslam öncesi dönemden gelen kümbet geleneğinin İslamlaştırılmış biçimi ve coğrafi konuma özgü tuğla işçiliğiyle kendini göstermiştir. ✓
• B) Karahanlı mimarisindeki Türk kimliği, Göktürk dönemi taş anıtlarının İslamlaştırılmış devamı olan kitabeli mezar taşlarında değil yalnızca saray yapılarında belirginleşmektedir.
• C) Karahanlı dönemi mimarisinde dini yapılara hiç önem verilmemiş; kervansaray ve ribat gibi sivil yapılar öne çıkmıştır.
• D) Karahanlı mimarisi, doğrudan Abbasi Bağdat mimarisinin kopyası olduğundan bölgesel özgünlükten yoksundur.
• E) Karahanlı mimarisi tamamen özgün Türk biçimlerinden oluşmakta olup İranlı ya da Arap etkisinden arınmış benzersiz bir mimari dil geliştirmiştir.

Karahanlı‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ mimarisi, Orta Asya'daki geçiş sürecinin mimari yansımasıdır. Özellikle kümbet türbeler (Arap Ata Türbesi, Tim Türbesi) hem İslam öncesi Türk mezar kültünün (kurgan geleneğinin) İslamlaşmış biçimini hem de Soğd ve İranlı tuğla işçiliğini birleştirmektedir. Tuğlanın taşın yerini alması, mukarnas ve geometrik bezemelerin Orta Asya iklim ve malzeme koşullarıyla sentezlenmesi bu mimarinin çok katmanlı doğasına işaret eder. Karahanlı mimarisi ne tamamen özgün Türk ne de tümüyle İranlı-Arap sentezi olarak tanımlanamaz; karma ve bölgesel bir ifade biçimidir. B seçeneği bu nüansı en dengeli biçimde ortaya koymaktadır.

21. Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye medreselerinin (1065'ten itibaren) eğitim politikası bakımından asıl işlevi ne olmuştur ve bu kurumun Sünni İslam dünyasındaki derin etkisi hangi mekanizmayla gerçekleşmiştir?

• A) Bu kurumlar öncelikle İranlı bilim insanlarına yönelik olup Türk nüfusu için eğitim işlevi görmemiştir.
• B) Nizamiye medreseleri yalnızca tıp ve matematik alanlarında eğitim vermiş; siyasi ve dinî alanda etkisi son derece sınırlı kalmıştır.
• C) Nizamiye medreseleri Şafii fıkhı ve Eş'ari kelamını standartlaştırarak mezunlarını merkezi devlet bürokrasisine ve kadılık kurumuna yerleştirmiş; böylece hem Şii/Batıni akımlara karşı ideolojik savunma hem de devletle uyumlu din adamı sınıfı üretme işlevini birlikte yürütmüştür. ✓
• D) Nizamiye medreseleri yalnızca Bağdat'ta faaliyet göstermiş ve bölgesel bir etkiyle sınırlı kalmıştır.
• E) Nizamiye medreselerinin Selçuklu sonrasında herhangi bir kalıcı kurumsal etkisi olmamış; Moğol istilasıyla birlikte bıraktığı miras tamamen silinmiştir.

Nizamülmülk'ün‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Bağdat, Nişabur, İsfahan ve diğer kentlerde kurduğu Nizamiye medreseleri, İslam dünyasında formel yükseköğretim kurumunun sistematik biçimde devlet tarafından desteklenmesinin ilk örneğidir. Bu medreseler ücretsiz eğitim, yurt ve burs imkânı sunarak geniş kesimlere ulaştı. Şafii mezhebi ve Eş'ari kelamının müfredata alınması, hem Mutezile geleneğine hem de İsmaili (Fatımi) propagandasına karşı bilinçli bir ideolojik kalkan işlevi gördü. Mezunlar kadı, hatip ve devlet katibi olarak sisteme entegre edildi. Gazali gibi isimler bu kurumdan yetişmiştir. Kurumun etkisi Moğol döneminde de sürdü; Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar bu modeli devam ettirdi. E seçeneğindeki coğrafi sınırlama ise yanlıştır.

22. Türk-İslam devletlerinde hükümdar meşruiyetinin dayandığı 'kut' anlayışı ile İslami 'hilafet' ve 'sultan' kavramları arasındaki gerilim en çarpıcı biçimde hangi durumda kendini göstermektedir?

• A) Bu gerilim yalnızca teorik düzeyde kalmış; pratik siyasette hiçbir yansıması olmamıştır.
• B) İslam'ın kabulüyle birlikte 'kut' anlayışı tamamen terk edilmiş; hükümdarlar yalnızca İslami meşruiyet kaynaklarına başvurmuştur.
• C) İslami hilafet kavramı kut anlayışını tümüyle dönüştürmüş ve ikisi çelişmeksizin bütünleşik bir meşruiyet teorisi oluşturmuştur.
• D) 'Kut' anlayışı yalnızca Karahanlılar'a özgü olup Selçuklu ve Gazneli dönemlerinde kullanılmamıştır.
• E) 'Kut' anlayışının İslami meşruiyet çerçevesiyle gerilimi en çarpıcı biçimde, hükümdarın meşruiyetini hem Allah'ın lütfuna (İslami tema) hem de Türk soyuna ve babadan oğla geçen göksel güce ('kutun hanedanda kalması') dayandıran formüllerde; özellikle de taht mücadelelerinde rakip şehzadelerin birbirini dışlamak yerine ikisinin de 'kut'a sahip olduğunu ileri sürebildiği çelişkili tablolarda ortaya çıkmaktadır. ✓

Türk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hükümdarları İslam'ı kabul ettikten sonra da 'kut'un hanedanda kalması gerektiğine inandılar; bu yüzden hanedanın her erkek mensubu teorik olarak hükümdar adayı sayılıyordu. Öte yandan İslami söylem, hükümdarın Allah'ın yeryüzündeki gölgesi olduğunu vurgulayan teolojik bir meşruiyet çerçevesi sunuyordu. Bu iki anlayış birbirini dışlıyordu: kut anlayışı ülkenin hanedanın ortak mülkü olduğunu gerektirirken İslami sultan teorisi tek bir hükümdarın mutlak otoritesini ima ediyordu. Taht kavgalarında her rakip şehzade hem 'kut'un kendisinde olduğunu hem de Allah'ın desteğini iddia edebiliyordu. Bu çelişki hiçbir Türk-İslam devletinde tam olarak çözülemedi; Osmanlıların kardeş katli uygulaması da bu gerilimi farklı bir biçimde bastırma girişimi olarak okunabilir.

23. Türk-İslam tarihi bütünlüğünde 'Türk askeri gücünün İslam medeniyetini hem koruduğu hem de tahrip ettiği' paradoksal tezi değerlendirildiğinde, bu tezi en kapsamlı biçimde örnekleyen tarihsel süreç hangisidir?

• A) Türk unsurların Abbasi ordularına katılması, Sünni İslam'ı Şii Büveyhilere karşı savunmuş; ancak 'askeri sultanlık' modeliyle halifenin siyasi özerkliğini fiilen sona erdirmiş ve ardından Moğollarla birlikte hareket eden Türk askeri unsurların 1258'de Bağdat'ı tahrip etmesi, Türk gücünün İslam medeniyetini aynı anda hem koruyan hem de tahrip eden niteliğini simgelemektedir. ✓
• B) Paradoks gerçek değildir; Türk unsurlar İslam medeniyetini her koşulda korumuş, tahribat her zaman Türk olmayan unsurlardan kaynaklanmıştır.
• C) Bu paradoks yalnızca Moğol dönemine özgüdür; Selçuklu ve Gazneli dönemlerinde Türk unsurlar yalnızca koruyucu rol üstlenmiştir.
• D) Selçukluların Bizans'ı Malazgirt'te yenmesi (1071) ve ardından Anadolu'nun İslamlaşması bu paradoksu yansıtmaktadır; çünkü Bizans'ın yıkımı İslam medeniyetini olumsuz etkilemiştir.
• E) Bu paradoks yalnızca Haçlı Seferleri bağlamında geçerlidir; Türk güçlerin Haçlılara karşı mücadelesi İslam medeniyetini korumuş; ancak Haçlılara zaman zaman destek vermesi onu tahrip etmiştir.

Türk‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ unsurların İslam dünyasındaki rolü derin bir paradoks taşımaktadır. Bir yanda Türkler Abbasileri Büveyhilere karşı korumuş (945 sonrası askeri komutanlık), Haçlılara karşı mücadele etmiş (Zengi, Selahaddin'in hâmisi Nureddin), Moğollara karşı Memlükler biçiminde direniş örgütlemiştir (Ayn Calut, 1260). Öte yanda aynı Türk-Moğol sürecinde pek çok Türk komutan Cengizhan hizmetine girerek Merv, Nişabur ve Bağdat'ın tahribine katılmıştır. 1258'de Abbasi halifesi Mutasım'ı katlettiren Hülagü ordusunda çok sayıda Türk asker bulunuyordu. Memlükler ise aynı Türk-Kıpçak kökenden gelerek bu tahribatı Ayn Calut'ta durdurdu. Bu çelişkili tablo, Türk askeri gücünün İslam medeniyetiyle ilişkisinin tek boyutlu koruyuculuk ya da yıkım çerçevesine sığmayan karmaşık doğasını gözler önüne sermektedir.

24. Karahanlı Devleti'nde uygulanan 'ikili idare sistemi' incelendiğinde, bu sistemin hangi temel ihtiyaçtan doğduğu ve Türk-İslam devlet geleneğine ne tür bir katkı sağladığı konusunda aşağıdakilerden hangisi en kapsamlı değerlendirmeyi ortaya koymaktadır?

• A) Arap hilafet anlayışının doğrudan kopyalanmasından doğmuş; dini otoriteyi merkeze alarak Türk geleneklerini tamamen tasfiye etmiştir.
• B) Abbasi halifelerinin baskısı sonucunda oluşmuş; Türk boylarının askeri gücünü siyasi alandan uzak tutmak amacıyla tasarlanmıştır.
• C) Sasani bürokrasisinin aynen benimsenmesinden doğmuş; İran etkisini Türk idaresinin önüne geçirerek özgün bir Türk sentezi yerine İranlılaşmaya yol açmıştır.
• D) Ticaret yollarını kontrol eden Soğdlu tüccarların ekonomik çıkarlarını korumak amacıyla geliştirilmiş; tamamen pragmatik bir düzenlemedir.
• E) Bozkır Türk geleneğindeki 'ülüş sistemi'nin İslami yönetim anlayışıyla sentezlenmesinden doğmuş; egemenliğin hanedan üyeleri arasında paylaşımını meşrulaştırarak sonraki Türk devletlerine model olmuştur. ✓

Karahanlılar'daki‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ikili idare, Türk boylarında köklü bir gelenek olan 'ülüş' anlayışına (ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaşımı) dayanmaktaydı. Bu gelenek İslam'ın meşruiyet çerçevesiyle birleştirildi. Doğu ve Batı kağanlığı şeklinde yapılanan bu sistem, hem bozkır geleneğini hem de İslami yönetim kültürünü harmanlayarak Selçuklu ve sonrasındaki Türk devletlerinin 'hanedan üyelerine vilayet tahsisi' uygulamasına zemin hazırladı. Bu nedenle B şıkkı hem köken hem de tarihsel işlev açısından en kapsamlı yanıtı vermektedir.

25. Gazneli Mahmud'un Hindistan seferlerinin (1000-1027) salt bir yağma hareketi olmadığını savunan tarihçiler, bu görüşlerini aşağıdaki hangi argümana DAYANDIRAMAZLAR?

• A) İslamiyet'in Hindistan'da yayılmasında bu seferlerin kalıcı bir dönüşüm sağlamış olması, salt yağma amacını çürütmektedir.
• B) Beyruni'nin 'Tahkik ma li'l-Hind' adlı eseri, Mahmud'un Hindistan'a entelektüel bir ilgi duyduğunun kanıtıdır.
• C) Mahmud'un bazı seferlerinde ele geçirilen bölgeleri kalıcı olarak Gazne topraklarına katması, stratejik bir fetih politikasının varlığını göstermektedir.
• D) Seferlerin ardından Gazne'de inşa edilen mimari eserlerin Hint sanatı unsurları taşıması, kültürel bir etkileşim sürecine işaret etmektedir.
• E) Mahmud'un her seferden sonra Gazne'ye dönerek elde ettiği serveti yeni seferlere yatırması, sistematik ve sürekliliği olmayan bir talan döngüsüne işaret etmektedir. ✓

Soru,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ 'salt yağma olmadığı' tezini ÇÜRÜTEN argümanı sormaktadır. E şıkkında anlatılan durum (seferden dönüp serveti bir sonraki sefere yatırmak) aslında tam olarak sistematik bir yağma döngüsünü tanımlar; dolayısıyla 'salt yağma değildi' savını desteklemez, aksine zayıflatır. Diğer şıklar (kültürel etkileşim, kalıcı fetihler, entelektüel ilgi, İslam'ın yayılması) bu tezi güçlendiren argümanlardır. ÖSYM'nin 'dayandıramazlar' formatında en sık yanıltıcı bulunan bu tür sorularda E seçeneğinin yağma tezini güçlendirdiği fark edilmelidir.