Genel Tekrar Testi - 246

1. Tanzimat dönemi aydınlanmasında Şinasi ve Namık Kemal gibi isimler 'hürriyet' kavramını Osmanlı-İslam düşünce geleneğiyle bağdaştırmaya çalışmıştır. Bu sentez girişiminin aşağıdaki kısıtlarından hangisi, dönemin fikir ortamı açısından en belirleyici çelişkiyi temsil etmektedir?

• A) Fransız Devrimi'nin özgürlük kavramının din karşıtı ve cumhuriyetçi kökenlerini gizleyerek Osmanlı okuyucusuna sunma zorunluluğu ✓
• B) Padişah sansürü nedeniyle fikirlerin yalnızca Paris ve Londra'daki sürgün basınında dile getirilebilmesi
• C) Osmanlı matbaacılığının yetersizliği nedeniyle fikirlerin geniş kitlelere yayılamaması
• D) Halk arasında Arapça'nın kutsal dil olarak benimsenmesi nedeniyle Türkçe aydınlanma metinlerinin etkisiz kalması
• E) İslam geleneğindeki şura ve biat kavramlarının Batılı anayasal temsil mantığıyla özsel bir uyumsuzluk içinde olması

Namık‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kemal ve Şinasi, Fransız Devrimi'nin özgürlük ve eşitlik kavramlarını alırken bu kavramların din karşıtı, laikleşmeci ve cumhuriyetçi boyutlarını öne çıkarmaktan kaçınmışlardır. Hürriyet kavramını İslam şurası ve meşveret geleneğiyle özdeşleştirme çabası, hem gerçek bir entellektüel çaba hem de zorunlu bir siyasi pragmatizmdi. Bu tutum, söz konusu sentezin 'seçici ithal' üzerine inşa edildiğini ve dolayısıyla kavramsal özüyle çelişkili bir yapı taşıdığını ortaya koymaktadır.

2. Osmanlı'da 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi'nin eğitim sistemi üzerindeki etkisi değerlendirildiğinde, aşağıdaki yargılardan hangisi nizamnamenin uygulamadaki sınırlılıklarını en doğru biçimde ortaya koymaktadır?

• A) Kız çocuklarının eğitimine yönelik hükümler içermediğinden toplumsal cinsiyet eşitsizliğini pekiştirmiş, bu durum ilerleyen dönemlerde Osmanlı feminizminin doğmasına zemin hazırlamıştır
• B) Modern okulların açılmasını sağlamış; ancak mali kaynaksızlık, taşra uygulamalarındaki zayıflık ve medrese sisteminin varlığını sürdürmesi nedeniyle ikili ve eşitsiz bir eğitim yapısı oluşmuştur ✓
• C) Nizamname, medrese eğitimini tamamen lağvederek Batı modelinde laik bir sistem kurmuş, ancak öğretmen yetersizliği hedeflere ulaşmayı engellemiştir
• D) Fransızca zorunlu müfredat dili olarak belirlendiğinden Türkçe eğitim geleneğini tahrip etmiş, Arap vilayetlerinde ciddi tepkilere neden olmuştur
• E) Yalnızca Müslüman çocukları kapsayan ayrımcı bir yapıya sahip olması nedeniyle gayrimüslim cemaat okullarının Avrupalı misyonerlerce finanse edilmesine yol açmıştır

1869‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Nizamnamesi kâğıt üzerinde idadiden üniversiteye kadar kademeli ve kapsamlı bir modern eğitim sistemi öngörmüştür. Ne var ki devletin mali kaynaklarının yetersizliği, eğitimli öğretmen sıkıntısı ve özellikle Anadolu ile Arap vilayetlerindeki taşra uygulamalarının zayıflığı nedeniyle bu hedefler büyük ölçüde gerçekleştirilememiştir. Medreseler ise sistemin dışında varlığını sürdürmüş; sonuçta ikili, parçalı ve eşitsiz bir yapı ortaya çıkmıştır.

3. 1876 Kanun-ı Esasi'sinin hazırlanma sürecine bakıldığında, Mithat Paşa önderliğindeki komisyonun Belçika ve Prusya anayasalarını model almasının ardında yatan temel stratejik hesap aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hem güçlü yürütme (padişah) yetkisini hem de temsili kurumları bir arada barındıran karma modellerin Osmanlı iktidar yapısıyla uyumlu görülmesi ✓
• B) Söz konusu ülkelerin Osmanlı'nın yakın müttefiki olması ve anayasal yardım talebinin diplomatik olarak kabul görmesi
• C) İngiliz parlamenter geleneğinin yazılı anayasa içermemesi nedeniyle Osmanlı'nın hukuki ihtiyaçlarını karşılayamaması
• D) Fransız modelinin Katolik kilisesi etkisi taşıması nedeniyle Müslüman Osmanlı toplumuna uyarlanamayacağının anlaşılması
• E) Bu anayasaların tam parlamenter egemenliği öngörmesi ve Osmanlı'nın da benzer bir demokratik dönüşüm yaşamasının hedeflenmesi

Belçika‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (1831) ve Prusya (1850) anayasaları, monarka geniş yürütme yetkileri tanırken temsili meclislerin de var olduğu karma yapılar sunuyordu. Mithat Paşa ve arkadaşları, tam parlamenter egemenliği değil, meşruti monarşiyi hedefliyordu. Bu modeller hem padişahın onayını almayı kolaylaştırıyor hem de Osmanlı'nın o dönemdeki iktidar dengesiyle uyuşuyordu. Nitekim Kanun-ı Esasi de padişaha son derece geniş yetkiler tanımış, meclisi ise görece sınırlı bir konuma yerleştirmiştir.

4. Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde ortaya çıkan 'Osmanlıcılık', 'İslamcılık' ve 'Türkçülük' ideolojileri kronolojiyle birlikte değerlendirildiğinde, bu üç akımın birbirini izlemesini en iyi açıklayan tarihsel-yapısal neden aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Her ideolojinin bir öncekinin fikrî yetersizliklerini aşmak için entelektüel açıdan üretilmesi
• B) Osmanlı toplumunun etnik yapısının tarihsel süreçte homojenleşmesi ve bu nedenle her ideolojinin daha dar bir tabana hitap etmek zorunda kalması
• C) Her ideolojinin, öncekilerin başarısız olduğu kanıtlanan toplumsal bütünleşme projesinin ardından yeni bir çözüm arayışını temsil etmesi ✓
• D) Büyük güçlerin kendi çıkarlarına hizmet eden ideolojiyi sırayla Osmanlı aydınlarına dayatması
• E) Osmanlı aydınlarının Paris, Londra ve Kahire gibi merkezlerdeki fikir akımlarını gecikmeyle taklit etmesi

Osmanlıcılık,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ tüm tebaayı ortak kimlikte birleştirmeyi hedeflemiş; ancak Balkan milliyetçilikleri ve ayrılmacı hareketler karşısında başarısız olmuştur. Bunun üzerine İslamcılık, Müslüman tebaanın bütünleştirilmesi projesini öne çıkarmıştır; ne var ki Arap milliyetçiliği ve İttihatçıların Türk merkezci politikaları bu seçeneği de işlevsizleştirmiştir. Son olarak Türkçülük, İttihat ve Terakki döneminde hegemonik ideoloji hâline gelmiştir. Her geçiş, bir önceki bütünleşme projesinin bozguna uğraması üzerine inşa edilmiştir.

5. Osmanlı'da yargı modernleşmesi bağlamında 1870'lerde tamamlanan Mecelle'nin hazırlanma süreci ve kapsamı incelendiğinde, aşağıdaki yargılardan hangisi Mecelle'nin tarihsel konumunu en isabetli biçimde tanımlamaktadır?

• A) Tüm Osmanlı tebaasına uygulanmak üzere hazırlanmış, gayrimüslim vatandaşların haklarını da İslam hukuku çerçevesinde güvence altına alan kapsayıcı bir kanun
• B) İslam fıkhını tamamen rafa kaldırarak Osmanlı hukukunu Fransız Medeni Kanunu'na dayandıran radikal bir laikleşme adımı
• C) Yalnızca Hanefi fıkhının muamelat bölümünü sistematize eden, kişi ve aile hukukunu dışarıda bırakan ve bu nedenle sınırlı kapsamlı bir modernleşme girişimi ✓
• D) Osmanlı hukukunu Batılı tüccarlarla yapılan ticari anlaşmazlıklarda uluslararası alanda tanınan evrensel bir hukuk sistemine dönüştürmek üzere tasarlanmış bir kod
• E) Şeyhülislamlığın nüfuzunu kırmak amacıyla Bâbıâli'nin doğrudan denetiminde hazırlanmış, dini kurumları devre dışı bırakan bir düzenleme

Mecelle‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (1869-1876), Ahmed Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyon tarafından hazırlanmış ve yalnızca Hanefi fıkhının 'muamelat' (borçlar, ticaret, eşya hukuku) kısmını modern bir kanun formatında düzenlemiştir. Aile hukuku, miras ve kişi hukuku gibi alanlar kapsam dışında kalmış; bu alanlar şer'iye mahkemelerinde geleneksel usullerle uygulanmaya devam etmiştir. Mecelle bu hâliyle tam bir medeni kanun değil, belirli alanlarla sınırlı yarım kalmış bir kodifikasyon girişimidir.

6. II. Abdülhamit döneminde (1878-1908) uygulanan 'Hamidiye politikası' olarak adlandırılan yönetim anlayışının paradoksal niteliği aşağıdakilerden hangisinde en kapsamlı biçimde ifade edilmektedir?

• A) İslamcı söylemi siyasi meşruiyet aracı olarak kullanırken iç politikada laik bir idari yapıyı sürdürmesi
• B) Sansür uygulanırken matbaacılığın ve kitap yayıncılığının teşvik edilmesi, böylece denetimli bir aydınlanmanın hedeflenmesi
• C) Azınlıklara yönelik baskıları yoğunlaştırırken uluslararası kamuoyuna Osmanlı hoşgörüsünü pazarlayan bir propaganda aparatı kurması
• D) Batılı teknolojiyi ve modernleşmeyi araçsal olarak kullanırken siyasi liberalizmi ve anayasacılığı baskı altına alması; demiryolu ağını, telgrafı ve okullaşmayı genişletirken meşrutiyet taleplerini şiddetle bastırması ✓
• E) Büyük güçlerle diplomatik denge politikası izlerken İttihat ve Terakki'yi kendi iktidarını pekiştirmek amacıyla gizlice finanse etmesi

II.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Abdülhamit'in yönetimi, araçsal modernleşme ile siyasi tutuculuğu bir arada yürüten kendine özgü bir modeli temsil eder. Demiryolları, telgraf hatları, okullar (mektep), tıp ve mühendislik akademileri, Hicaz demiryolu gibi büyük projeler gerçekleştirilmiştir. Ancak aynı dönemde Kanun-ı Esasi askıya alınmış, meclis kapatılmış, muhalefet sürgüne gönderilmiş ve yoğun bir hafiye (istihbarat) ağı kurulmuştur. Bu çelişki 'Hamidiye paradoksu' olarak tarih yazımında geniş yer bulmaktadır.

7. Tanzimat döneminde kurulan Nizamiye mahkemelerinin şer'iye mahkemeleriyle bir arada bulunması, Osmanlı hukuk sisteminde özgün bir ikili yapı oluşturmuştur. Bu yapının yarattığı aşağıdaki sorunlardan hangisi, dönemin yargı modernleşmesinin en temel açmazını simgelemektedir?

• A) Nizamiye mahkemelerinin yargıç yetersizliği nedeniyle davaları yıllarca sonuçlandıramaması
• B) Şer'iye mahkemelerinin Tanzimat'tan sonra yalnızca gayrimüslim tebaanın davalarına bakacak biçimde yeniden düzenlenmesi
• C) Hangi mahkemenin yetkili olduğu konusundaki belirsizliğin davaların manipülasyonuna zemin hazırlaması ve çelişkili kararlar doğurması ✓
• D) Yabancı uyruklular için kapitülasyon mahkemelerinin üçüncü bir yargı katmanı oluşturarak iç hukuku tamamen işlevsiz kılması
• E) Nizamiye mahkemelerinde Fransız hukuku esas alınırken şer'iye mahkemelerinin Osmanlı Hanefî geleneğini sürdürmesi ve bu farkın vatandaşlar arasında derin bir hak eşitsizliği yaratması

Nizamiye‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ ve şer'iye mahkemelerinin paralel işleyişi, yetki alanlarının zaman zaman örtüşmesi ve belirsizleşmesi gibi ciddi sorunlara yol açmıştır. Dava tarafları kendi lehine karar çıkarma olasılığını yüksek gördükleri mahkemeye yönelmiş; aynı konuda çelişkili kararlar ortaya çıkmış ve bu durum hukuk güvenliğini sarsmıştır. Bu yetki karmaşası, yargı reformunun bütünleşik değil parçacıl biçimde uygulanmasının kaçınılmaz sonucudur.

8. Balkan Savaşları'nın (1912-13) ardından İTC'nin ideolojik dönüşümü değerlendirildiğinde, savaş öncesi Osmanlıcılık vurgusundan Türkçülük ağırlıklı bir söyleme geçişi en doğru biçimde hangi tarihsel mekanizmayla açıklanabilir?

• A) Enver Paşa'nın kişisel Pan-Türkist ideolojisinin İTC programını doğrudan belirlemesi ve Osmanlıcılığın tasfiye edilmesi
• B) Almanya ile yapılan ittifak müzakerelerinde Alman tarafının Osmanlı'nın milliyetçi bir kimlik benimsemesini ön koşul olarak öne sürmesi
• C) Balkan topraklarının yitirilmesinin Hristiyan ve Müslüman Osmanlı tebaasını bütünleştirme projesini fiilen çöküşe uğratması; geriye kalan homojen Müslüman-Türk nüfusun Türkçü kimliği işlevsel kılması ✓
• D) İTC'nin Arap vilayetlerindeki nüfuzunu yitirmesi sonucunda Türk seçkinlerinin kendi dar siyasi çıkarları doğrultusunda Türkçülüğü benimsemesi
• E) Ziya Gökalp'in Türk Ocakları aracılığıyla İTC üst yönetimini ideolojik olarak dönüştürmesi ve bu dönüşümün savaştan bağımsız biçimde gerçekleşmesi

Balkan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Savaşları, Osmanlıcılık projesinin fiilen sonunu getirmiştir. Ortodoks Hristiyanların yoğun bulunduğu Balkan vilayetlerinin büyük bölümünün yitirilmesi, Osmanlı nüfusunu demografik açıdan Müslüman ve giderek daha Türkçe konuşan bir yapıya doğru yöneltmiştir. Bu demografik gerçek, Türkçü kimlik siyasetini hem ideolojik hem de pratik açıdan daha cazip kılmıştır. Böylece Türkçülük, soyut bir ülkü olmaktan çıkıp mevcut durumla örtüşen işlevsel bir ideolojiye dönüşmüştür.

9. Tanzimat Fermanı'nın (1839) ilanında, Osmanlı'nın içinde bulunduğu dış baskılar kadar iç dinamiklerin de belirleyici olduğu bilinmektedir. Aşağıdakilerden hangisi, Tanzimat'ın yalnızca bir 'Batı baskısına boyun eğme' değil, aynı zamanda merkezi bürokrasinin kendi çıkarlarını pekiştirme girişimi olduğunu kanıtlamaya en elverişli argümandır?

• A) Fermanın Londra'da değil İstanbul'da ilan edilmesi
• B) Mustafa Reşid Paşa'nın hem fermanı kaleme alan hem de sonraki süreçte Dışişleri'ni yöneten kişi olması
• C) Fermanın Osmanlı Devleti'nin Avrupa devletler sistemine entegrasyonunu öngörmesi
• D) Fermanın, Mısır meselesi çözüme kavuşmadan önce ilan edilerek İngiltere'nin desteğini kazanma amacı taşıması
• E) Fermanın askerlik ve vergi düzenlemeleriyle yeniçeri artıklarını ve ayanı tasfiye eden bürokratik merkezileşmenin hukuki çerçevesini oluşturması ✓

Tanzimat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fermanı; askerlik yükümlülüğünü düzenleyerek ayanın askeri gücünü, vergi reformuyla da mültezim sınıfını zayıflatan düzenlemeler içermektedir. Bu düzenlemeler, merkezi bürokrasinin (Bab-ı Ali) padişah karşısında da taşra güçleri karşısında da konumunu güçlendirmiştir. Diğer şıklar ya salt dış politika motivasyonuna (C, E), ya kişisel kariyer çözümlemesine (B), ya da anlamsız bir coğrafi ayrıma (A) işaret etmekte; merkezi bürokrasinin yapısal çıkarlarını fermanın içeriğiyle ilişkilendirememektedir. D şıkkı, fermanın sosyo-ekonomik içeriğini bürokratik merkezileşmeyle doğrudan ilişkilendiren tek argümandır.

10. Islahat Fermanı (1856), Tanzimat Fermanı'ndan (1839) farklı olarak azınlıkların haklarını çok daha ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu iki ferman arasındaki en temel niteliksel farkı açıklar?

• A) Tanzimat Fermanı'nın yalnızca Müslüman tebaayı, Islahat Fermanı'nın ise tüm tebaayı kapsaması
• B) Tanzimat Fermanı'nın ticari, Islahat Fermanı'nın ise siyasi reformları içermesi
• C) Islahat Fermanı'nın azınlıklara Müslümanlarla eşit vergi yükümlülüğü getirmesi
• D) Islahat Fermanı'nın Kırım Savaşı'nı sonlandıran Paris Antlaşması'nın bir ön koşulu olarak Avrupalı devletlerin baskısıyla hazırlanması, bu nedenle Tanzimat'tan farklı olarak iç siyasi otonomiye dayanmaması ✓
• E) Tanzimat Fermanı'nın padişah iradesiyle, Islahat Fermanı'nın ise Meclis kararıyla ilan edilmesi

Islahat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fermanı, Kırım Savaşı'nı bitiren Paris Kongresi öncesinde (Şubat 1856) İngiltere, Fransa ve Avusturya'nın açık baskısıyla hazırlanmış ve Paris Antlaşması'nın 9. maddesiyle uluslararası garantiye alınmıştır. Bu durum fermanı, Tanzimat'tan farklı olarak iç siyasi bir dönüşümün değil, dış güvence altına alınan bir zorunluluğun ürünü yapmaktadır. A şıkkı hatalıdır; Tanzimat da 'tüm tebaa' için genel güvenceleri kapsamakta olup azınlık ayrımı yapmamaktadır. C ve D şıkları tarihsel olarak yanlıştır. E şıkkı aşırı sadeleştiricidir ve temel niteliksel farkı yansıtmamaktadır.

11. Ali Paşa ve Fuat Paşa dönemi (1861-1871) Tanzimat'ının, Mustafa Reşid Paşa döneminden (1839-1858) en belirgin biçimde ayrıştığı özellik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Reformların ideolojik hedefi olarak Osmanlıcılığın 'tepeden inme' bir devlet politikası haline gelmesi ve azınlıkların millet sistemindeki ayrıcalıklarını törpülemeye yönelik adımların atılması ✓
• B) Tanzimat'ın Avrupa hukukundan esinlenen ticaret ve ceza kanunnamelerini tamamlaması
• C) Ali ve Fuat Paşaların anayasal monarşiye daha sıcak bakması
• D) Reformların meşruiyetini artık İslami söylemle değil açıkça pozitivist-laik gerekçelerle temellendirmeleri
• E) Reform sürecinin artık büyük güç müdahalesine kapalı, tamamen iç dinamiklerle yürütülmesi

Mustafa‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Reşid Paşa döneminde Tanzimat daha çok azınlıkları kapsayan genel taahhütler ve dış baskılara yanıt niteliği taşırken, Ali ve Fuat Paşa döneminde 'Osmanlıcılık' ideolojisi bilinçli bir devlet politikasına dönüştürülmeye çalışılmıştır. 1869 tarihli Tabiiyet-i Osmaniye Kanunnamesi bu yaklaşımın somut ürünüdür. Bunun yanı sıra millet sisteminin ayrıcalıklarını sınırlamaya yönelik adımlar bu döneme özgüdür. A şıkkı yanlıştır; her iki grup da anayasacılığa mesafelidir. B şıkkı yanlıştır; Girit krizi (1866-1869) büyük güçlerin müdahalesini sürdürdüğünü göstermektedir. C şıkkı yanlıştır; her iki dönem de İslami meşruiyet söylemini büsbütün terk etmemiştir. E şıkkı doğruluk payı taşısa da yalnızca teknik-hukuki süreci tanımlamakta, iki dönemi birbirinden ayırt etmemektedir.

12. Yeni Osmanlılar hareketi (1865-1878), Tanzimat bürokratlarıyla aynı Batılılaşma çizgisinde görünmekle birlikte onlardan köklü biçimde ayrışmaktaydı. Bu ayrışmanın özündeki çelişkiyi en doğru biçimde hangisi ifade eder?

• A) Tanzimat bürokratları reformu padişah otoritesini güçlendirerek sürdürürken, Yeni Osmanlılar reformun ancak halkın katılımıyla, yani meşruti bir yönetimle meşrulaşabileceğini savunmaktaydı; aynı zamanda İslami kavramları (şura, meşveret) anayasal argüman olarak kullanmaları Batıcı bürokratları şaşırtıyordu ✓
• B) Yeni Osmanlıların Fransız İhtilali'nden değil İngiliz parlamentarizminden etkilenmesi
• C) Yeni Osmanlılar Batı teknolojisini reddederken Tanzimat bürokratları benimsemekteydi
• D) Yeni Osmanlılar Osmanlıcılığı reddedip Türk milliyetçiliğini savunmaktaydı
• E) Tanzimat bürokratları meşrutiyeti ilan etmiş, Yeni Osmanlılar ise bunu sabote etmişti

Yeni‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa vb.) ile Tanzimat bürokratları arasındaki temel çelişki şuradadır: Tanzimat bürokratları (Ali ve Fuat Paşa), reformu tepeden inen, halkı dışarıda bırakan bir süreç olarak yürütmekte ve bu onların Bab-ı Ali bürokrasisindeki konumlarını güçlendirmekteydi. Yeni Osmanlılar ise meşvereti (danışma) İslam'ın ilkesi olarak sunarak hem Batılı parlamentarizmi hem de İslami geleneği sentezliyordu. Bu çift taraflı referans çerçevesi, onları Tanzimat bürokratlarından hem ideolojik hem de siyasi olarak ayıran özgün konumu oluşturuyordu. A ve C şıkları tarihsel olarak yanlıştır. D şıkkı kronolojik açıdan imkânsızdır. E şıkkı belirli bir doğruluk payı taşısa da temel çelişkiyi açıklamamaktadır.

13. I. Meşrutiyet'in (1876) sadece 93 gün süren meclis hayatının ardından Abdülhamid II tarafından askıya alınması, aşağıdaki yorumlardan hangisiyle en tutarlı biçimde açıklanabilir?

• A) Meclisin 93 Harbi'ni başlatan savaş kararını alması ve bedelini ödemek istemeyen padişahın meclisi kapatması
• B) Kanun-i Esasi'nin 113. maddesiyle padişaha olağanüstü durumlarda sürgün ve meclis tatili yetkisi tanıması; Abdülhamid'in Rus savaşını gerekçe göstererek bu maddeyi kullanması ve Mithat Paşa'yı sürgüne göndermesi ✓
• C) Kanun-i Esasi'nin meclise yeterli yasama yetkisi tanımaması nedeniyle meclisin kendini feshetmesi
• D) Meclisteki Rum ve Ermeni milletvekillerin Balkan bağımsızlık taleplerine destek vermesiyle meclisin işlevsiz kalması
• E) İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı parlamentarizmine karşı çıkarak padişahı meclisi kapatmaya zorlaması

Kanun-i‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Esasi'nin 113. maddesi, padişaha devlet güvenliğini tehdit ettiğini düşündüğü kişileri sürgün etme ve olağanüstü durumlarda meclisi tatil etme yetkisi vermekteydi. Abdülhamid II, 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nı (93 Harbi) gerekçe göstererek önce Mithat Paşa'yı sürgüne göndermiş (Şubat 1877), ardından Şubat 1878'de meclisi tatil etmiştir. Meclis fiilen 1878'e dek toplandığından 'sadece 93 gün' ifadesi birinci toplantı dönemini kastetmektedir. A şıkkında nedensellik ilişkisi tersyüz edilmiştir. B şıkkı yanlıştır; meclis kendini feshetmemiştir. D ve E şıkları bu süreci açıklayan temel dinamiği yakalayamamaktadır.

14. Abdülhamid II dönemi (1878-1908) Batılılaşmasını I. Meşrutiyet döneminden ayıran en paradoksal özellik nedir?

• A) Abdülhamid döneminde Osmanlıcılık yerine İslamcılığın öne çıkması ve bunun Batılılaşmayı tamamen durdurması
• B) Abdülhamid'in demiryolu ve telgraf gibi altyapı yatırımlarını durdurması
• C) Abdülhamid'in Batı kurumlarını (okullar, demiryolları, telgraf, modern idari kadro) hızla yaygınlaştırırken meşruti yönetimi askıya alması; bu durumun modernleşmenin siyasi özgürlük olmadan da sürebileceğini gösteren bir otoriter modernleşme modeli ortaya koyması ✓
• D) Bu dönemde Batı etkisinin yalnızca askeri alana hapsolması
• E) Abdülhamid'in reform yapmak yerine statükoculuğu tercih etmesi ve yalnızca dış baskıya boyun eğmesi

Abdülhamid‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ II dönemi, siyasi modernleşmeyi (anayasa ve parlamento) askıya alırken teknik ve kurumsal modernleşmeyi (Hamidiye demiryolları, Hicaz Demiryolu, mektep-i sultaniler, Darülmuallimin, Şehremaneti reformları, posta-telgraf yaygınlaşması) hızlandıran bir 'otoriter modernleşme' olarak tanımlanmaktadır. Bu paradoks, modernleşmenin liberalleşmeyle özdeş olmadığını somutlaştıran en çarpıcı Osmanlı örneğidir ve karşılaştırmalı tarih yazımında Meiji Japonya'sıyla sıkça kıyaslanmaktadır. A, D ve E şıkları olgusal olarak yanlıştır. C şıkkında kısmi bir doğruluk bulunsa da İslamcılık söylemi Batılılaşmayı durdurmamış, ona yeni bir meşruiyet zemini sunmuştur.

15. 1876 Kanun-i Esasi'nin hazırlanmasında Midhat Paşa'nın rolü ile belgenin nihai içeriği arasındaki gerilim değerlendirildiğinde, aşağıdaki sonuçlardan hangisi tarihsel olarak en savunulabilir olandır?

• A) Midhat Paşa Kanun-i Esasi'ye yalnızca dış baskı nedeniyle destek vermiş, asıl niyeti padişahı devirmekti
• B) Kanun-i Esasi, Yeni Osmanlıların anayasa taslağının neredeyse olduğu gibi benimsenmesiyle oluşmuştur
• C) Kanun-i Esasi, Midhat Paşa'nın istediği güçlü bir parlamenter sistem yerine padişah yetkisini büyük ölçüde koruyan bir belge olarak çıkmıştır ✓
• D) Kanun-i Esasi, Midhat Paşa'nın tam anlamıyla istediği biçimde yürürlüğe girmiş; fakat Meclis bunu uygulamayı reddetmiştir
• E) Midhat Paşa anayasa taslağını hazırlarken Abdülhamid'in koyduğu koşulları kabul etmek zorunda kalmış ve bu 113. maddenin belgeden çıkarılmasına neden olmuştur

Midhat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Paşa ve çevresinin hazırladığı anayasa taslağı daha güçlü bir parlamento ve daha sınırlı bir padişah yetkisi öngörmekteydi. Ancak müzakereler sırasında Abdülhamid II belgeye kendi müdahalelerini yansıttı; özellikle 113. madde (sürgün ve olağanüstü hal yetkisi) padişahın ısrarıyla anayasaya eklendi. Sonuç olarak Kanun-i Esasi, meclisin hakimiyetini sağlamak yerine onu danışma organı konumunda bırakan ve padişah iktidarını anayasal güvenceye kavuşturan melez bir belge niteliği kazandı. B ve D şıkları olgusal açıdan yanlıştır. C şıkkı tam tersi bir iddia içermektedir (113. madde çıkarılmadı, eklendi). E şıkkı spekülatif ve kanıtsızdır.

16. II. Meşrutiyet'in (1908) ilanından sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (İTC) 'perde arkasından yönetim'den doğrudan iktidara geçiş sürecinde belirleyici kırılma noktası hangisidir?

• A) Trablusgarp Savaşı'nın (1911) İTC'yi doğrudan yönetim almaya zorlaması
• B) 1908 seçimlerinde İTC'nin ezici çoğunluğu elde etmesi
• C) 31 Mart Vakası'nın (Nisan 1909) İTC'ye hem Abdülhamid'i tahttan indirme hem de iktidarda kurumsallaşma fırsatı vermesi ✓
• D) 1909'da Kanun-i Esasi'nin değiştirilmesiyle padişah yetkilerinin yasama organına devredilmesi
• E) Balkan Savaşları yenilgisinin kamuoyunu İTC'ye yöneltmesi

31‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Mart Vakası (13 Nisan 1909'da patlak veren gerici ayaklanma), İTC için çift işlevli bir kırılma noktası oluşturmuştur: Birincisi, Selanik'ten Hareket Ordusu'nu getirerek ayaklanmayı bastıran İTC, Abdülhamid II'yi tahttan indirip yerine V. Mehmed Reşad'ı geçirerek sembolik padişah figürünü kendi denetiminde tutma modelini kurdu. İkincisi, bu gelişmeler İTC'nin silahlı güç üzerindeki kontrolünü meşrulaştırmasını ve doğrudan yönetim araçlarına kavuşmasını sağladı. A şıkkı belirli bir doğruluk taşısa da seçim zaferi tek başına iktidar geçişini açıklamaz. C ve D şıkları zamansal açıdan daha sonraki olayları ifade etmektedir. E şıkkında kısmi bir doğruluk bulunsa da bu Kanun-i Esasi değişiklikleri 31 Mart'ın sonucu olup doğrudan iktidar geçişinin kendisi değildir.

17. Tanzimat döneminde çıkarılan Arazi Kanunnamesi (1858) ile Mecelle (1869-1876) karşılaştırıldığında, bu iki düzenleme arasındaki temel gerilim nedir?

• A) Arazi Kanunnamesi başarısız olmuş ve Mecelle onun yerini almıştır
• B) Arazi Kanunnamesi özel mülkiyeti yaygınlaştırırken Mecelle vakıf topraklarını koruma altına almıştır
• C) Arazi Kanunnamesi Fransız Medeni Kanunu'ndan, Mecelle ise İngiliz hukukundan esinlenmiştir
• D) Mecelle Müslümanlar için, Arazi Kanunnamesi ise yalnızca gayrimüslimler için geçerliydi
• E) Arazi Kanunnamesi Batılı mülkiyet hukuku anlayışını taşıra uyarlarken, Mecelle aile ve borç ilişkilerini Hanefi fıkhı temelinde kodifiye ederek Fransız Medeni Kanunu'na karşı İslami bir alternatif sunmaya çalışmıştır; bu durum Tanzimat'ın hukuki dönüşümündeki ikilemi somutlaştırmaktadır ✓

Arazi‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kanunnamesi, mirî (devlet) arazilerini düzenleyerek kayıt altına alma ve bireysel tasarruf haklarını genişletme hedefi güdüyordu; bu Batılı mülkiyet hukuku anlayışının bir yansımasıydı. Mecelle ise muamele hukukunu (borçlar, ticaret, mülkiyet tasarrufu) Hanefi fıkhı çerçevesinde yazılı bir kanun formatına dönüştürüyordu. Cevdet Paşa liderliğinde hazırlanan Mecelle, özellikle Fransız Medeni Kanunu'nun Osmanlı hukukuna doğrudan uyarlanmasına karşı çıkan muhafazakâr-reformcu kanadın önerdiği bir uzlaşı ürünüydü. Bu gerilim, Tanzimat'ın hukuki modernleşmesinin 'Batı'yı taklit etmek mi, İslam'ı kodifiye etmek mi?' ikilemini yansıtır. A, B ve D şıkları olgusal olarak yanlıştır. E şıkkı yanlıştır; iki kanunname farklı alanları düzenlemektedir.

18. Namık Kemal'in 'hürriyet' kavramını Osmanlı siyasi söylemine taşıma biçimi, çağdaşı Batılı liberal teorisyenlerden hangi temel noktada ayrışmaktadır?

• A) Namık Kemal 'hürriyet'i yalnızca basın özgürlüğü bağlamında ele almıştır
• B) Namık Kemal 'hürriyet'i bireyci-doğal hak anlayışından ziyade vatan ve ümmet sorumluluğuyla iç içe geçirmiş; özgürlüğü toplumsal ve dinî bir görev olarak çerçevelendirmiştir ✓
• C) Namık Kemal'in hürriyet anlayışı doğrudan Jean-Jacques Rousseau'dan alınmış ve özgün bir sentez içermemektedir
• D) Namık Kemal bireysel özgürlüğü değil yalnızca kolektif ulusal özgürlüğü savunmuştur
• E) Namık Kemal liberalizmi İslam'la uzlaştırılamaz bulmuş ve ikisi arasında bir seçim yapılması gerektiğini öne sürmüştür

Namık‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Kemal, Montesquieu ve Rousseau'yu okumuş ve bunlardan etkilenmiştir; ancak hürriyet kavramını Osmanlı-İslam geleneğiyle harmanlayarak özgün bir sentez üretmiştir. Onun 'hürriyet' söylemi, Batılı liberal teorinin merkezindeki bireyin doğal haklarından ziyade vatanın ve milletin kurtuluşuna karşı duyulan kolektif sorumluluğu ön plana çıkarmaktadır. Hürriyetin dinî meşruiyetini şura ve meşveret kavramlarıyla temellendirmesi ise İslami söylemi liberal argümana eklemleyerek Batı liberalizminden yapısal olarak ayrışan bir çerçeve oluşturmaktadır. A şıkkı kısmen doğru olsa da bireysel boyutu tamamen yok saydığı için eksik ve yanıltıcıdır. C ve D şıkları yanlıştır. E şıkkı aşırı sadeleştiricidir.

19. İTC'nin 1913 Bab-ı Ali Baskını'nı gerçekleştirmesini tarihsel açıdan en doğru biçimde değerlendiren yorum hangisidir?

• A) Baskının Osmanlı Mebusan Meclisi'nin onayıyla gerçekleştirilmiş anayasal bir uygulama olması
• B) İTC'nin Balkan yenilgisinin sorumluluğunu muhalefetten alarak tepkisel bir iç darbe yapması
• C) Baskının Enver Paşa'nın kişisel iktidar hırsının ürünü olup İTC politikasını yansıtmaması
• D) Baskının fiilen II. Meşrutiyet'i sona erdirmesi ve yerini tek parti sultasına bırakması
• E) Baskının Edirne'yi Bulgaristan'a terk eden Kâmil Paşa hükümetine karşı gerçekleştirilmesi, İTC'nin hem milliyetçi söylemi hem de dış siyasi gerekçeyi iç iktidar el değişikliği için araçsallaştırması; bu durumun milliyetçiliğin askeri-bürokratik iktidar iddialarını nasıl meşrulaştırdığını örneklemesi ✓

23‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Ocak 1913'te gerçekleştirilen Bab-ı Ali Baskını; Balkan Savaşı yenilgisinin yarattığı bunalımda, Edirne'nin Bulgaristan'a bırakılmasını öngören ateşkesi kabul etmek üzere olan Kâmil Paşa hükümeti sırasında yaşandı. İTC, milliyetçi kamuoyu tepkisini ve Edirne'nin 'teslim edilmesi' söylemini kullanarak darbeyi meşrulaştırdı. Bu durum, milliyetçi söylemin askeri-bürokratik iktidar el değişikliklerini nasıl araçsallaştırabileceğinin açık bir örneğini sunar. A şıkkı kısmen doğru olmakla birlikte araçsallaştırma boyutunu atladığı için eksik kalır. B şıkkı abartılıdır; meclis tamamen tasfiye edilmemiştir. C şıkkı yanlıştır; baskın İTC liderliğinin kolektif kararıdır. E şıkkı tarihsel olarak yanlıştır.

20. Tanzimat'tan II. Meşrutiyet'e uzanan süreçte Osmanlı eğitim politikasının temel gerilimi aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde özetlenebilir?

• A) Devletin medreseleri kapatıp yerine laik okullar açması
• B) Batı tarzı okulların (mekteplerin) modern kadro yetiştirirken dinî meşruiyeti sağlayan medreselerin varlığını sürdürmesi; bu ikili yapının hem kadro hem de epistemolojik açıdan çözülemeyen bir gerilim yaratması ve mezunların çoğunlukla birbirine rakip bir dünya görüşüyle yetişmesi ✓
• C) Mektep mezunlarının devlet kadrolarına girememesi ve bu yüzden reformların uygulamasız kalması
• D) Abdülhamid döneminde tüm Batı tarzı okulların kapatılması
• E) Medrese ile Batı tarzı okulların bütçe paylaşımındaki çatışma

Tanzimat'tan‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ II. Meşrutiyet'e uzanan süreçte Osmanlı eğitimi, medrese (geleneksel İslami) ile mektep (modern Batı tarzı) olmak üzere paralel ve rakip iki sistemin bir arada varlığıyla belirginleşmiştir. Devlet modern kadro ihtiyacını mekteplerden karşılarken dini meşruiyeti medreselerin varlığını sürdürerek korudu. Bu ikili yapı hem insan kaynağı hem de bilgi paradigması açısından birbirine rakip iki mezun kuşağı üretti ve cumhuriyet dönemine taşınan derin gerilimin tohumlarını attı. A şıkkı bu gerilimi bütçe tartışmasına indirgeyen yetersiz bir açıklamadır. B ve E şıkları tarihsel olgularla çelişmektedir; medreseler ve Batı okulları hiçbir dönemde birbirinin yerini almadı. D şıkkı yanlıştır; mektep mezunları Tanzimat bürokrasisinin bel kemiğini oluşturdu.

21. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı milliyetçiliğinin 'Osmanlıcılık-İslamcılık-Türkçülük' üçlüsü içinde Türkçülüğün öne çıkmasını kaçınılmaz kılan yapısal nedeni en güçlü biçimde ortaya koymaktadır?

• A) İTC liderlerinin büyük çoğunluğunun etnik Türk olması
• B) Balkan Savaşları'nın Hristiyan tebaanın Osmanlılığa bağlılığının olmadığını kanıtlaması
• C) Ziya Gökalp'in Türkçülüğü bilimsel bir temele oturtarak devlet ideolojisi haline getirmesi
• D) Osmanlıcılığın çok dinli ve çok dilli imparatorlukta kurumsal bir zemin bulamaması, İslamcılığın ise Arap milliyetçiliğiyle giderek çelişmesi; bu iki ideolojik seçeneğin tükenmesinin dil-kültür temelli Türkçülüğü alternatif kimlik çerçevesi olarak öne çıkarması ✓
• E) Rusya'daki Tatarların Türkçü fikirleri İstanbul'a taşıması ve bu fikirlerin İTC tarafından benimsenmesi

Osmanlıcılık,‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Hristiyan azınlıkların ve Balkan toplumlarının milliyetçilik dalgasıyla Osmanlı çatısı altında tutulamamasıyla fiilen çöktü (1908 Bulgaristan bağımsızlığı, 1912-13 Balkan Savaşları). İslamcılık ise Arap nüfusun Arap milliyetçiliğine kaymasıyla (Arap isyanı 1916) hem Müslüman tebaayı birleştirme hem de dış dünyada meşruiyet sağlama işlevini yitirdi. Bu iki ideolojik seçeneğin tükenmesi, dil ve kültür üzerinden inşa edilebilecek yeni bir kimlik çerçevesi olarak Türkçülüğü artık yapısal bir zorunluluk haline getirdi. A şıkkı bu süreci iyi özetlemekle birlikte İslamcılığın çöküşünü atladığı için eksik kalır. B ve E şıkları katkıda bulunan etkenler olmakla birlikte yapısal nedenler değildir. D şıkkı entelektüel bir etken olmakla birlikte yapısal neden değildir.

22. Tanzimat döneminde hazırlanan Nizamiye mahkemeleri sistemi ile şer'iye mahkemeleri arasındaki ikili yargı yapısının, dönemin siyasi projesindeki temel çelişkiyi yansıtma biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nizamiye mahkemelerinin Müslümanlar, şer'iye mahkemelerinin gayrimüslimler için oluşturulması
• B) Nizamiye mahkemelerinin zaman içinde şer'iye mahkemelerinin yetkilerini tamamen devraldığı ve ikili yapının 1908'e kadar sona erdiği
• C) İkili yapının Tanzimat'ın hukuki reformlarını salt Batı taklitçiliğine indirgeyen eleştiriyi doğrulaması
• D) Nizamiye mahkemelerinin ticaret ve ceza hukukunda Batı kaynaklı kanunları uygularken şer'iye mahkemelerinin kişi hukuku alanında (aile, miras, vakıf) İslam hukukunu koruması; bu yapının hem modernleşmenin sınırlarını hem de toplumsal meşruiyet kaygısını aynı anda göstermesi ✓
• E) İkili yapının yalnızca pratik idari ihtiyaçlardan doğması ve herhangi bir ideolojik gerilim içermemesi

1869'da‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Nizamiye mahkemeleri oluşturulduğunda şer'iye mahkemelerinin kaldırılması değil, yetki alanlarının sınırlandırılması tercih edildi. Ticaret, ceza ve idare hukukunda Batı kaynaklı kanunlar (Fransız Ceza Kanunu'ndan uyarlanan 1858 Ceza Kanunnamesi, Ticaret Kanunnamesi vb.) Nizamiye mahkemelerinde uygulanırken kişi statüsü (evlilik, boşanma, miras, vakıf) şer'iye mahkemelerinde kaldı. Bu tercih, hem reformun toplumsal dirençle karşılaşmamak için bilinçli bir uzlaşı içerdiğini hem de modernleşmenin belirli sınırlara mahkûm edildiğini göstermektedir. A şıkkı yanlıştır; ayrım din değil, konu alanına göreydi. B şıkkı bu yapıyı yanlış yorumlamaktadır. D şıkkı ideolojik boyutu yok saymaktadır. E şıkkı olgusal olarak yanlıştır.

23. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi, Tanzimat-Meşrutiyet döneminin fikir akımları ile temel savunucularını ve bunların birbirleriyle olan ilişkisini yanlış aktarmaktadır?

• A) Türkçülük – Ziya Gökalp; Durkheim'cı sosyoloji ile Türk halk kültürünü sentezleyerek ulusal kimliği tanımlamak
• B) Batıcılık – Prens Sabahaddin; adem-i merkeziyetçilik ve bireyci girişimciliği Osmanlı'nın kurtuluş reçetesi olarak sunmak, Le Play okulundan etkilenmek
• C) Osmanlıcılık – Namık Kemal; Kanun-i Esasi etrafında birleşen tüm tebaayı kapsayıcı vatandaşlık projesi
• D) İslamcılık – II. Abdülhamid; hilafet kurumunu öne çıkararak dağılan imparatorluğu İslam dayanışmasıyla tutmaya çalışmak
• E) Türkçülük – Namık Kemal; Türk dilini Osmanlıca yerine resmi dil yapmayı savunmak ve bu konuda Ziya Paşa ile aynı görüşü paylaşmak ✓

Bu‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ soru tersine ('yanlış olan hangisi') kurulmuştur. Namık Kemal, Türkçülük değil öncelikle Osmanlıcılık ve vatanperverllik akımlarının temsilcisidir. Türkçülüğü fikir akımı olarak sistematize eden kişi ise Ziya Gökalp'tir. Ziya Paşa ise Osmanlıca ile Türkçe arasındaki gerilimi Namık Kemal'le tartışmakla birlikte, onun birincil kimliği Osmanlıcı-Yeni Osmanlı çizgisindedir; sistematik Türkçülüğü temsil etmez. E şıkkındaki eşleştirme hem kişiyi (Namık Kemal Türkçü değil Osmanlıcıdır) hem de Ziya Paşa ile ilişkiyi yanlış kurduğundan hatalıdır. A, B, C ve D şıkları tarihsel olarak doğrudur: Prens Sabahaddin gerçekten Le Play'in öğrencisi Demolins'ten etkilenmiş ve adem-i merkeziyetçiliği savunmuştur.

24. Tanzimat Fermanı'nın (1839) ilanında Osmanlı Devleti'nin temel motivasyonu incelendiğinde, aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi dönemin iç ve dış dinamiklerini en kapsamlı biçimde açıklamaktadır?

• A) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra oluşan askeri boşluğu doldurmak için zorunlu askerlik sisteminin yasal zeminini hazırlamanın, fermanın ilan edilmesindeki tek öncelikli etken olması
• B) Mehmed Ali Paşa krizinin yarattığı dış baskı ve Avrupa devletlerinin himaye politikalarına karşı hukuki eşitlik söylemiyle azınlıkları Osmanlı çatısı altında tutma gerekliliğinin, askeri-mali reformların önüne geçmesi
• C) Fransız Devrimi'nin yaydığı milliyetçilik akımlarına karşı Müslüman tebaayı koruma altına alma kaygısının, Hristiyan tebaa üzerindeki yönetimsel baskıyı meşrulaştırma ihtiyacından daha belirleyici olması
• D) Sened-i İttifak'ın yarattığı ayanlar ile merkez arasındaki güç dengesini tamamen ortadan kaldırarak mutlak merkeziyetçiliği yeniden tesis etmenin, Tanzimat sürecini başlatan yegane içsel dinamik olması
• E) Mısır meselesinde Avrupa desteğini kazanmak için Hristiyan tebaa lehine yapılan hukuki düzenleme vaatlerinin, iç reform ihtiyacıyla örtüşerek bir pragmatik dış politika aracına dönüşmesinin belirleyici rol oynaması ✓

Tanzimat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fermanı'nın ilanında birden fazla etken rol oynamıştır. Ancak en belirleyici bütünleşik etken; Mısır valisi Mehmed Ali Paşa'nın isyanı nedeniyle Osmanlı'nın Avrupa güçlerinin (özellikle İngiltere ve Fransa) desteğine muhtaç olması, bu devletlerin ise Osmanlı Hristiyanlarının statüsünü diplomatik koz olarak kullanmasıdır. Mustafa Reşid Paşa'nın Paris ve Londra büyükelçiliği deneyimleri bu pragmatik çerçeveyi biçimlendirmiş; iç reform ihtiyacı da bu dış zorunlulukla örtüşmüştür. A'da yanlış öncelik sıralaması yapılmış, D tek etkenli ve indirgemeci, E ise ayanların 1808 sonrası kısmen tasfiye edildiğini göz ardı etmektedir.

25. Islahat Fermanı (1856) ile Tanzimat Fermanı (1839) karşılaştırıldığında aşağıdaki yargılardan hangisi her iki belgenin doğasındaki temel farkı en doğru biçimde ortaya koymaktadır?

• A) İki ferman arasındaki temel ayrım, Tanzimat'ın anayasal monarşiye, Islahat'ın ise parlamenter sisteme açılan bir kapı niteliği taşımasıdır
• B) Tanzimat Fermanı, padişahın kendi iradesinden doğan bir lütuf belgesi niteliği taşırken; Islahat Fermanı, Paris Kongresi baskısıyla dışarıdan dayatılan ve yabancı devletlerin iç işlere müdahale hakkını fiilen tanıyan bir belge niteliği kazanmıştır ✓
• C) Tanzimat Fermanı yalnızca Müslüman tebaa için hukuki güvenceler içerirken, Islahat Fermanı bu güvenceleri tüm tebaa için eşit ölçüde genişletmiştir
• D) Her iki ferman da Osmanlı'nın kendi iç dinamiklerinden bağımsız olarak yalnızca Avrupa devletlerinin dış baskısıyla üretilmiş belgeler olduğundan, özgünlük ve uygulama kapasitesi bakımından birbirinden farklılaşmamaktadır
• E) Islahat Fermanı ile getirilen düzenlemelerin tamamı Tanzimat Fermanı'nda zaten öngörülmüş, ancak 1856'da bu düzenlemelerin hayata geçirilmesini sağlayacak kurumsal altyapı ilk kez oluşturulmuştur

Tanzimat‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ Fermanı, Mustafa Reşid Paşa'nın Gülhane'de okuduğu ve padişahın kendi iradesiyle sunduğu bir lütuf belgesidir; yabancı bir dayatmanın ürünü değildir. Buna karşın Islahat Fermanı, Kırım Savaşı'nı bitiren Paris Kongresi'ne (1856) giden süreçte İngiltere, Fransa ve Avusturya'nın baskısıyla ilan edilmiştir; ferman metni Paris Antlaşması'nda ayrıca zikredilerek yabancı devletlere iç politikayı izleme zemini tanınmıştır. Bu durum Osmanlı egemenliğini fiilen zedelemiş; birçok Osmanlı aydını ve devlet adamı tarafından 'en kötü kapitülasyon' olarak nitelendirilmiştir. A yanlıştır; Tanzimat tüm tebaayı kapsamaktaydı. C ise Tanzimat'ın içsel dinamiklerini tamamen görmezden gelmektedir.