Osmanlı Duraklama ve Gerileme Dönemi (XVII-XVIII. Yüzyıl) 1

1. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde Anadolu'da çıkan Celali İsyanları'nın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeniçeri ocaklarının bozulması
• B) Veraset sisteminde değişikliğe gidilmesi
• C) Avrupa'daki askeri gelişmelerin gerisinde kalınması
• D) Tımar sisteminin bozulması ✓

Celali İsyanları, 17. yüzyılda Anadolu'da çıkan ayaklanmalardır. Bu isyanların en temel nedeni, taşradaki idari ve ekonomik yapı olan Tımar sisteminin bozulması, dirliklerini kaybeden sipahilerin eşkıyalığa başlaması ve artırılan vergiler yüzünden köylünün toprağını terk etmesidir. Seçeneklerdeki veraset sistemi değişiklikleri ve yeniçeri ocaklarının durumu ise Anadolu isyanlarının değil, merkez (İstanbul) isyanlarının nedenleri arasındadır.

2. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde mali sıkıntıların artmasının sebepleri arasında aşağıdakilerden hangisi _yer almaz_?

• A) Vergi gelirlerinin azalması
• B) Deniz ticaret yollarının Osmanlı'ya kayması ✓
• C) Savaşların uzun sürmesi
• D) Tımar sisteminin bozulması

Deniz ticaret yollarının değişmesi (Coğrafi Keşifler), yani İpek ve Baharat Yollarının önemini kaybedip ticaretin Atlas Okyanusu'na kayması, Osmanlı'yı olumsuz etkilemiştir. Seçenekteki 'Osmanlı'ya kayması' ifadesi olumlu bir durum belirtir, bu nedenle mali sıkıntıların bir nedeni değildir.

3. Osmanlı Devleti'nde XVII. yüzyılda şehzadelerin sancağa gönderilmesi uygulamasına (sancak sistemi) son verilmesinin en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Devlet yönetiminde tecrübesiz ve yetersiz padişahların tahta çıkması ✓
• B) Tımar sisteminin yerine iltizamın getirilmesi
• C) Sınırların genişlemesinin tamamen durması
• D) Ekonomik gelirlerin en üst seviyeye ulaşması

Şehzadelerin sancağa çıkma usulünün kaldırılması (Kafes Usulü), onların idari ve askeri deneyim kazanmasını engellemiş; bu durum devlet yönetiminde tecrübesiz ve yetersiz padişahların tahta çıkmasına neden olmuştur.

4. _Küçük Kaynarca Antlaşması_ (1774) hangi iki devlet arasında imzalanmıştır?

• A) Osmanlı-Rusya ✓
• B) Osmanlı-Venedik
• C) Osmanlı-İran
• D) Osmanlı-Avusturya

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774), 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonunda imzalanan ağır bir antlaşmadır. Bu antlaşmayla Kırım bağımsız olmuş (ilk kez halkı Müslüman bir bölge kaybedilmiş), Rusya'ya tazminat ödenmiş ve Ortodoksların koruyuculuğu Rusya'ya verilmiştir.

5. XVII. yüzyılın sonunda imzalanan Karlofça Antlaşması'nın (1699) devamı niteliğinde olan ve Rusya'ya _Azak Kalesi_'nin verildiği antlaşma hangisidir?

• A) Prut Antlaşması
• B) Küçük Kaynarca Antlaşması
• C) İstanbul Antlaşması ✓
• D) Karlofça Antlaşması

İstanbul Antlaşması (1700), Karlofça Antlaşması'nı imzalayan Kutsal İttifak devletlerinden Rusya ile bir yıl sonra imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Azak Kalesi Rusya'ya bırakılmış, böylece Rusya Karadeniz'e açılma yolunda ilk önemli adımı atmıştır.

6. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde yapılan ıslahatların _temel özelliği_ nedir?

• A) Köklü ve kalıcı olmaları
• B) Halk hareketlerine dayanmaları
• C) Avrupa'yı (Batı'yı) örnek almaları
• D) Baskı ve şiddet yoluyla otoriteyi sağlamayı amaçlamaları ✓

XVII. yüzyıl ıslahatları (II. Osman, IV. Murad, Köprülüler) Avrupa'yı örnek almamıştır. Sorunların temeline inmemiş, daha çok baskı ve şiddet yoluyla (Kuyucu Murad, IV. Murad) Kanuni dönemindeki 'eski düzene' dönmeyi amaçlamıştır. Bu nedenle kalıcı olamamış ve ulema/Yeniçeri direnişiyle karşılaşmıştır.

7. Osmanlı Devleti'nin Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği, Orta Avrupa'daki hakimiyetini büyük ölçüde yitirdiği ve Avrupa karşısında savunmaya çekilme sürecinin başladığı tarihi gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Zitvatorok Antlaşması
• B) II. Viyana Kuşatması
• C) Pasarofça Antlaşması
• D) Karlofça Antlaşması ✓

• Tarihsel Süreç: 1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği (Macaristan, Mora, Podolya vb.) gelişmedir. • Önem ve Etkisi: Bu antlaşmayla Osmanlı Devleti'nin Orta Avrupa'daki hakimiyeti sona ermiş, Avrupa karşısında savunmaya çekilme (geri çekilme) süreci başlamıştır. • Diğer Şıklar: - II. Viyana Kuşatması: Bu sürece zemin hazırlayan askeri bozgun olsa da tescil Karlofça ile olmuştur. - Pasarofça Antlaşması: Lale Devri'ni başlatan antlaşmadır. - Zitvatorok Antlaşması: Avusturya ile eşitliğin kabul edildiği antlaşmadır. ✅ Sonuç: Karlofça Antlaşması'dır.

8. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde eğitim sisteminin ve medreselerin bozulmasında temel etken olan, ilmiye sınıfındaki makam ile rütbelerin babadan oğula geçmesi (âlimin oğlu âlimdir) anlayışına ne ad verilir?

• A) Müsadere
• B) Beşik Ulemalığı ✓
• C) İltizam
• D) Devşirme

XVII. yüzyılda Osmanlı eğitim sisteminin (medreselerin) bozulmasındaki en büyük yapısal etken, ilmiye sınıfında liyakatin terk edilerek 'âlimin oğlu âlimdir' anlayışının getirilmesidir. Bu yozlaşmış sisteme 'Beşik Ulemalığı' denir. Akli ve pozitif bilimlerin medreselerden çıkarılması da liyakatsiz kişilerin makamlara gelmesi ve ulema arasındaki taassubun (bağnazlık) artmasının doğrudan bir sonucudur.

9. XVII. yüzyılda Osmanlı'da ekonomik yapının bozulmasında _Coğrafi Keşifler_ dışında hangi faktör etkili olmuştur?

• A) İltizam sisteminin yaygınlaşması
• B) Kapitülasyonların yaygınlaşması
• C) Savaşların uzun sürmesi ve ganimetlerin azalması
• D) Yukarıdakilerin hepsi ✓

XVII. yüzyıl ekonomisi çok yönlü bir kriz içindeydi. Coğrafi Keşifler ticareti bitirirken, uzun süren savaşlar (Avusturya, İran) hazineyi boşaltmış, Tımar sistemi çökünce devlet nakit para için İltizam'a yönelmiş ve kapitülasyonlar iç piyasayı çökertmiştir.

10. XVII. yüzyılda Osmanlı'da padişahların küçük yaşta tahta geçmesiyle, saray kadınlarının (özellikle Valide Sultanlar) devlet işlerine müdahale ettiği dönem ne olarak adlandırılır?

• A) Kadınlar Saltanatı ✓
• B) Valide Sultan Dönemi
• C) Saray Entrikaları
• D) Harem Dönemi

Kadınlar Saltanatı (yaklaşık 1550-1656), Hürrem Sultan ile başlayıp Kösem Sultan ve Turhan Sultan'a kadar uzanan, Valide Sultanların ve Hasekilerin devlet yönetiminde (Saray Ağaları ile işbirliği yaparak) doğrudan etkili olduğu döneme verilen isimdir. Bu durum siyasi istikrarsızlığı artırmıştır.

11. Osmanlı Devleti'nde XVII. yüzyılda yapılan ıslahatlar hangi alanda yoğunlaşmıştır?

• A) Eğitim
• B) Ekonomik
• C) Askeri ve Mali ✓
• D) Siyasi

XVII. yüzyıl ıslahatları (Genç Osman, IV. Murad, Tarhuncu, Köprülüler), öncelikle bozulan askeri disiplini (Yeniçeri) sağlamaya ve boşalan hazineyi (mali) düzeltmeye odaklanmıştır. Ancak sorunların temeline (eğitim, sosyal yapı) inilmemiştir.

12. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde tımar sisteminin bozulması ve Celali İsyanları sonucunda köylünün toprağını terk etmesiyle (Büyük Kaçgun) taşrada oluşan otorite boşluğunu doldurarak zamanla devlete karşı birer 'yerel güç odağı' hâline gelen zümreye ne ad verilmiştir?

• A) Reaya
• B) Ayan ✓
• C) Celali
• D) Levent

Celali İsyanları ve Büyük Kaçgun, Anadolu'da can ve mal güvenliğinin kalmamasına, devlet otoritesinin sarsılmasına neden olan krizlerdir. Bu krizler sonucunda taşrada oluşan idare ve güvenlik boşluğunu, bulundukları bölgenin zengin ve nüfuzlu kişileri olan 'Ayan' (ve eşraf) denilen yerel güç odakları doldurmuştur. Ayanlar zamanla o kadar güçlenmişlerdir ki, 1808'de Padişah II. Mahmut ile Sened-i İttifak'ı imzalayacak seviyeye gelmişlerdir. (Dikkat: Celali, devlete başkaldıran isyancılara verilen addır; yerel bir idari güç odağı değildir.)

13. XVII. yüzyılda (IV. Mehmed dönemi), saray masraflarını kısarak ve gelir-gideri dengeleyerek Osmanlı tarihinin _ilk modern ve denk bütçesini_ hazırlayan sadrazam kimdir?

• A) Kuyucu Murad Paşa
• B) Köprülü Mehmed Paşa
• C) III. Selim
• D) Tarhuncu Ahmet Paşa ✓

Tarhuncu Ahmet Paşa, IV. Mehmed döneminde sadrazam olmuş ve hazinedeki açığı kapatmak için sert mali tedbirler almıştır. Sarayın gereksiz harcamalarını kesmiş ve 'Tarhuncu Bütçesi' denilen Osmanlı tarihinin ilk denk bütçesini hazırlamış, ancak çıkarları zedelenenlerce öldürülmüştür.

14. XVIII. yüzyılda (Lale Devri) imzalanan hangi antlaşmayla Osmanlı Devleti _batının (Avrupa'nın) üstünlüğünü_ ilk kez kabul etmiş ve batılılaşma hareketlerine başlamıştır?

• A) Belgrad Antlaşması
• B) İstanbul Antlaşması
• C) Küçük Kaynarca Antlaşması
• D) Pasarofça Antlaşması ✓

Pasarofça Antlaşması (1718), Avusturya'ya karşı alınan ağır yenilgi sonrası imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı, Avrupa'yı askeri olarak yenemeyeceğini anlamış ve 'Lale Devri' olarak bilinen, batıdaki (kültürel, sosyal) gelişmeleri takip etme dönemine girmiştir.

15. XVII. yüzyılda _içki, tütün ve gece sokağa çıkma yasağı_ gibi sert önlemlerle İstanbul'da asayişi sağlamaya çalışan padişah kimdir?

• A) I. Mahmut
• B) III. Selim
• C) II. Osman
• D) IV. Murad ✓

IV. Murad (1623-1640), 'Bağdat Fatihi' olarak bilinir ve Celali isyanları ile Yeniçeri zorbalığına son vermek için çok sert (baskı ve şiddet) yöntemler kullanmıştır. İstanbul'daki büyük yangınları gerekçe göstererek kahvehaneleri kapatmış, içki ve tütün yasağı getirmiştir.

16. Osmanlı'da XVII. yüzyılda görülen _Celali İsyanlarının_ liderlerinden (Karayazıcı, Kalenderoğlu vb.) biri olan _Deli Hasan_ hangi bölgede isyan etmiştir?

• A) Suriye
• B) Rumeli
• C) Mısır
• D) Anadolu ✓

Deli Hasan, Karayazıcı'nın ölümünden sonra Batı Anadolu'da Celali hareketinin başına geçmiş ve Kütahya, Afyon civarında büyük bir isyan başlatmıştır. Bu isyanlar, Anadolu'da büyük yıkımlara neden olmuş, köylülerin durumu daha da kötüleşmiştir.

17. XVII. yüzyılda _Kafes Usulü_'nün (şehzadelerin sancağa çıkmayıp sarayda hapis kalması) getirilmesinin en önemli _siyasi sonucu_ nedir?

• A) Yeniçerilerin güç kazanması
• B) Valide sultanların etkisinin artması
• C) Taht kavgalarının tamamen bitmesi
• D) Devlet tecrübesinden yoksun, psikolojisi bozuk padişahların tahta çıkması ✓

I. Ahmet'in getirdiği 'Ekber ve Erşed' (en yaşlı olanın tahta geçmesi) sistemi, taht kavgalarını azaltsa da, 'Kafes' uygulaması nedeniyle şehzadeler sancağa çıkıp devlet yönetmeyi öğrenememiştir. Bu durum, sarayda hapis hayatı yaşayan, tecrübesiz ve akli dengesi bozuk (örn: Sultan İbrahim) padişahların başa geçmesine yol açmıştır.

18. XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin duraklama dönemine girmesinin _dış nedenleri_ arasında hangisi en etkilidir?

• A) Tımar sisteminin bozulması
• B) Avrupa'nın Coğrafi Keşifler ve Rönesans ile güçlenmesi ✓
• C) Eğitim sisteminin bozulması
• D) Saray isyanları

Duraklamanın iç nedenleri (tımar, saray, eğitim) kadar dış nedenleri de önemlidir. Coğrafi Keşifler Osmanlı'nın ticaret yollarını (İpek/Baharat) önemsizleştirmiş, Rönesans ve Bilimsel Devrim ise Avrupa'yı askeri ve teknolojik olarak Osmanlı'nın önüne geçirmiştir.

19. XVII. yüzyılda _Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı_ düşünen ve bu yüzden bir isyanla (Hotin Seferi sonrası) tahttan indirilip öldürülen _ilk padişah_ kimdir?

• A) IV. Murad
• B) I. Ahmet
• C) II. Osman ✓
• D) III. Selim

II. Osman (Genç Osman), Hotin Seferi'ndeki (1621) disiplinsizlikleri nedeniyle Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak istemiştir. Bu planı öğrenen Yeniçeriler isyan ederek Genç Osman'ı tahttan indirmiş ve Yedikule Zindanları'nda öldürmüşlerdir. Bu, padişah katliyle sonuçlanan ilk büyük Yeniçeri isyanıdır.

20. XVII. yüzyılda Osmanlı'da yapılan ıslahatlar arasında aşağıdakilerden hangisi _yoktur_?

• A) Merkezi otoritenin güçlendirilmesi (IV. Murad)
• B) Denk bütçe hazırlanması (Tarhuncu)
• C) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ✓
• D) Tımar sisteminin yeniden düzenlenmesi (Köprülüler)

Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması (1826 - Vaka-i Hayriye), XVII. yüzyıl değil XIX. yüzyılda II. Mahmut döneminde gerçekleşmiş bir ıslahattır. 💡 Püf Noktası (Karıştırılmamalı): 17. yüzyıldaki olay 'Vaka-i Vakvakiye' (Çınar Vakası - 1656) olup askerlerin isyan ederek saray görevlilerini çınara asmasıdır (ıslahat değildir). Yeniçeri Ocağı'nın tamamen kaldırılması olan 'Vaka-i Hayriye' ise 19. yüzyıldadır (1826).

21. XVII. yüzyılda I. Ahmet tarafından getirilen, taht kavgalarını ve kardeş katlini önlemek amacıyla hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesinin tahta geçmesini öngören veraset sistemi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kafes Usulü
• B) Ekber ve Erşed Sistemi ✓
• C) Müsadere Sistemi
• D) Devşirme Sistemi

Ekber (en büyük, en yaşlı) ve Erşed (en olgun, akli dengesi yerinde) sistemi, Osmanlı'da veraset sistemini kesin bir kurala bağlayan ilk uygulamadır. Fatih Sultan Mehmet döneminden beri süregelen kardeş katli uygulamasının neden olduğu taht kavgalarını engellemek için I. Ahmet tarafından getirilmiştir. Bu sistemle hanedanın en yaşlı üyesi padişah olmuş, diğer şehzadeler ise 'Kafes' denilen saray bölümünde gözetim altında tutulmuştur.

22. Osmanlı Devleti'nin, Avusturya Arşidükü'nü (Kral) Osmanlı Padişahı'na _denk (eşit)_ saydığı ve siyasi üstünlüğünü kaybettiği 1606 tarihli antlaşma hangisidir?

• A) Vasvar Antlaşması
• B) Bucaş Antlaşması
• C) Karlofça Antlaşması
• D) Zitvatorok Antlaşması ✓

Zitvatorok Antlaşması (1606), 1533 İstanbul Antlaşması ile kazanılan siyasi üstünlüğü sona erdirmiştir. Bu antlaşma ile Avusturya 'Kralı', Osmanlı 'Padişahı'na denk sayılmış (mütekabiliyet) ve Avusturya'nın ödediği yıllık vergi kaldırılmıştır.

23. XVII. yüzyılda günümüz _Türkiye-İran sınırını_ büyük ölçüde çizen ve IV. Murad'ın Bağdat Seferi sonrası imzalanan antlaşma hangisidir?

• A) Ferhat Paşa Antlaşması
• B) Serav Antlaşması
• C) Kasr-ı Şirin Antlaşması ✓
• D) Amasya Antlaşması

Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639), Osmanlı (IV. Murad) ile Safeviler (İran) arasında imzalanmıştır. Bağdat ve Revan'ın fethi sonrasında yapılan bu antlaşma, Zagros Dağları'nı sınır kabul etmiş ve günümüz Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmaya dayanmaktadır.

24. XVII. yüzyılda (IV. Mehmed dönemi), Yeniçerilerin maaşlarının ayarı düşük akçeyle ödenmesi üzerine başlattıkları ve 30'a yakın devlet adamını _Çınar ağacına astıkları_ isyan hangisidir?

• A) Patrona Halil İsyanı
• B) Kabakçı Mustafa İsyanı
• C) Vak'a-i Vakvakiye ✓
• D) Edirne Vakası

Vak'a-i Vakvakiye (Çınar Vakası) (1656), IV. Mehmed döneminde yaşanan büyük bir Yeniçeri isyanıdır. Askerler, sorumlu gördükleri devlet adamlarının listesini padişaha verip idamlarını istemişler ve bu kişiler Sultanahmet Meydanı'ndaki çınar ağaçlarına asılmıştır. (Mitolojideki Vakvak ağacına benzetilmiştir).

25. XVII. yüzyılda devletin kötü gidişatını durdurmak için IV. Mehmed'in annesi Turhan Sultan'a _şartlar öne sürerek_ sadrazamlığı kabul eden devlet adamı kimdir?

• A) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
• B) Köprülü Mehmed Paşa ✓
• C) Kuyucu Murad Paşa
• D) Tarhuncu Ahmet Paşa

Köprülü Mehmed Paşa (1656), 'Kadınlar Saltanatı'nın yarattığı otorite boşluğunu bitirmek için Valide Turhan Sultan'a; sarayın devlet işlerine karışmaması, istediği atamaları yapması ve hakkında şikayet olursa savunması alınmadan idam edilmemesi gibi şartlar sunarak görevi kabul etmiştir. Bu, 'Köprülüler Devri'ni başlatmıştır.