Ses Bilgisi 1

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses düşmesi yoktur?

• A) Denemelerinde devrik cümlelere yer verilmez.
• B) Çocuklara haklarını aramayı öğretmeliyiz. ✓
• C) Şu olayı ayrıntılı bir şekilde anlat bakalım.
• D) Burada yolun kıvrımları başlıyor.

'Devrik'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (devir-ik), 'ayrıntılı' (ayır-ıntı-lı) ve 'kıvrımları' (kıvır-ım-ları) sözcüklerinde ünlü düşmesi varken, B seçeneğinde ses düşmesi yoktur.

2. Hangi cümlede ulama yapılmıştır?

• A) Kalemi aldı.
• B) Bir el uzandı. ✓
• C) Bu işi çok sevdim.
• D) Hava çok güzeldi.

'Bir‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ el uzandı' cümlesinde, 'bir' kelimesinin sonundaki ünsüz harf, 'el' kelimesine bağlanarak ulama yapılmıştır.

3. Aşağıdaki cümlelerden hangisi yanlıştır? (I) Köyün ilerisindeki yamaçta bir yer vardır. (II) O, buraya çekilir ve günlerce kalır. (III) Taş gibi donmuş, bu kovukta bekler. (IV) Vakit geçirmek için yiyeceğini ve giyeceğini yanında getirir.

• A) I. cümlede ünsüz benzeşmesi vardır.
• B) II. cümlede kaynaştırma harfi yoktur. ✓
• C) III. cümlede benzeşme vardır.
• D) IV. cümlede ünlü daralması vardır.

II.‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ cümlede 'buraya' (bura-y-a) sözcüğünde 'y' kaynaştırma harfi kullanılmıştır, bu nedenle 'kaynaştırma harfi yoktur' yargısı yanlıştır. IV. cümledeki ünlü daralması ise 'yiyeceğini' ve 'giyeceğini' sözcüklerinde görülür (ye-ecek > yiyecek, ye-ecek > yiyecek). III. cümlede 'bekler' kelimesinde benzeşme yoktur ancak 'kovukta' (kovuk-da > kovukta) kelimesinde benzeşme vardır. I. cümlede 'yamaçta' (yamaç-da > yamaçta) kelimesinde benzeşme vardır.

4. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerden hangisinde ses değişikliği olmamıştır?

• A) Düğünde annesiyle dans _ederken_ çekilmiş bir fotoğraf vardı.
• B) Onu _gördüğün_ an ne hissettin?
• C) _Oyunculuk_, geleceğinin parçası olacak mı? ✓
• D) _Niye_ zaman kaybediyorum ki burada?

'Geleceğinin'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünde yumuşama (gelecek -> geleceği) mevcuttur. Ancak 'oyunculuk' sözcüğü (eğer altı çizili olan buysa) ek almadığı veya yapısal bir değişime uğramadığı için ses değişikliği yoktur. (Not: C seçeneğinde kökte değişim yoktur).

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili kelime türetilirken bir ünsüz kaybına uğramıştır?

• A) _Minicik_ elleriyle yazmaya çalışıyordu. ✓
• B) Sektöre dair bir _fikrim_ yoktu.
• C) Bana _bunun_ yararı dokunur, demedim hiç.
• D) Dövmeni hala _sildirmeyecek_ misin?

'Minicik'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'minik' isminden '-cik' ekiyle türetilirken sonundaki 'k' ünsüzü düşmüştür (minik-cik -> minicik).

6. Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde herhangi bir ses olayı _yoktur_?

• A) O, bana karşı çok kötü, çok _sertti_.
• B) Onunla olmak bana zevk _vermiyordu_.
• C) _Sabah_ sporu yapmayı severdi. ✓
• D) _Yiyecek_ ve içecek alıp eve gittik.

•‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ A'da: Sert-di -> Sertti (Ünsüz Benzeşmesi) • B'de: Ver-me-yor -> Vermiyor (Ünlü Daralması) • D'de: Ye-ecek -> Yiyecek (Ünlü Daralması ve Kaynaştırma) • C seçeneğindeki 'Sabah' kelimesinde herhangi bir ses olayı yoktur.

7. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili kelimelerin hangisinde bir ses olayı yoktur?

• A) Bizi bu _dertten_ ancak o kurtarır.
• B) Hiç _tanımadığım_ biriyle nasıl evlenirim?
• C) Onun için altın kalpli, saf biri _diyorlar_.
• D) Buranın _insanları_ hep senin gibiyse yandık. ✓

'Dertten'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ (sertleşme), 'tanımadığım' (yumuşama) ve 'diyorlar' (daralma: de-yor) sözcüklerinde ses olayları varken, 'insanları' sözcüğünde herhangi bir ses olayı bulunmamaktadır.

8. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde 'borç' sözcüğünün 'borcu' olmasındaki (ç -> c) ses olayının benzeri vardır?

• A) _Gökyüzü_ bugün masmaviydi.
• B) _Çocuğun_ elinden tuttu. ✓
• C) _Sokakta_ top oynuyorlardı.
• D) _Omzu_ ağrıdığı için doktora gitti.

Soru‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kökündeki 'borç' sözcüğü ünlüyle başlayan bir ek aldığında sonundaki 'ç' sert ünsüzü yumuşayarak 'c' harfine dönüşmüştür (ünsüz yumuşaması). Seçenekleri incelediğimizde 'çocuk' sözcüğünün de ünlüyle başlayan bir ek (-un) aldığında sonundaki 'k' sert ünsüzünün yumuşayarak 'ğ' harfine (çocuğun) dönüştüğünü görüyoruz ve bu da ünsüz yumuşamasıdır. Diğer seçeneklerdeki 'sokakta' kelimesinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi), 'omzu' kelimesinde ise ünlü düşmesi yaşanmıştır.

9. Aşağıdaki altı çizili kelimelerin hangisinde ünsüz yumuşaması olmamıştır?

• A) Yılların bu kadar çabuk _geçeceği_ aklınıza gelmezdi.
• B) Bunu _yaptığın_ için mutlu musun?
• C) _İstemediğim_ halde yorum yaptım.
• D) Onun _fikirleri_ benimkinden oldukça farklı. ✓

'Fikirleri'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünde herhangi bir ünsüz yumuşaması yoktur. Diğerlerinde 'geç-ecek-i -> geçeceği', 'yap-dık-ın -> yaptığın', 'iste-me-dik-im -> istemediğim' örneklerinde yumuşama gerçekleşmiştir.

10. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili kelime türetilirken ünlü kaybına uğramıştır?

• A) Size onun kaba olduğu _söylenmedi_ mi?
• B) Öğretmenin konuşması herkesi _duygulandırdı_
• C) Böyle soruları da hep bana _yöneltiyor_.
• D) Çocuklar arasında _ayrım_ yapmamalısınız. ✓

'Ayrım'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğünün kökü 'ayır-mak' fiilidir. Yapım eki alarak türetilirken ikinci hecedeki 'ı' ünlüsü düşmüştür (ayır-ım -> ayrım).

11. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, ünlü ile başlayan bir ek aldığında hece düşmesine (ünlü düşmesine) uğrar?

• A) okul
• B) oğul ✓
• C) kural
• D) yolcu

Türkçede‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ bazı iki heceli kelimeler (genellikle ikinci hecesinde dar ünlü bulunan) ünlü ile başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. 'Oğul' kelimesi de 'oğlu' veya 'oğlum' şeklinde çekimlendiğinde 'u' ünlüsünü kaybeder. Diğer seçeneklerde (okulu, kuralı, yolcuyu) bu durum görülmez.

12. Hangisinde ünlü daralması vardır?

• A) kapı
• B) evde
• C) gözlük
• D) izliyor ✓

'İzliyor'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesinin kökü 'izle-' fiilidir. Sonu 'e' geniş ünlüsüyle biten fiillere '-yor' eki geldiğinde geniş ünlü daralarak 'i'ye dönüşür (izle-yor -> izliyor). Bu durum ünlü daralmasıdır.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşaması (ünsüz değişimi) görülür?

• A) Kitabı masaya koy. ✓
• B) Çocuk dışarı çıktı.
• C) Köpek hızla koştu.
• D) Kalp atışlarını duyuyorum.

'Kitabı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesinde ünsüz yumuşaması vardır. 'Kitap' kelimesi ünlüyle başlayan '-ı' belirtme hâl ekini aldığında, sonundaki sert ünsüz 'p' yumuşayarak 'b' olur (kitap + ı → kitabı). Bu olaya ünsüz yumuşaması denir. Diğer seçeneklerde ('Çocuk dışarı çıktı', 'Köpek hızla koştu', 'Kalp atışlarını duyuyorum') ünsüz yumuşaması görülmez.

14. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) vardır?

• A) kitapçı ✓
• B) yurt
• C) çocuk
• D) sokak

'Kitapçı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi 'kitap + cı' şeklinde türetilirken, 'cı' eki baştaki yumuşak ünsüz olan 'c' harfi, kelime kökündeki sert 'p' harfinin etkisiyle 'ç'ye dönüşür. Bu durum ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) olarak adlandırılır.

15. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi (ünlü düşmesi) görülür?

• A) Küçük bir çocuk durmadan ağladı.
• B) Annemi aradım.
• C) Bu sabah kahvaltı yapmadım. ✓
• D) Elindeki çiçekler çok güzel.

'kahvaltı'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'kahve + altı' sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Birleşme sırasında 'e' ünlüsü düşmüştür (aşınma / ünlü düşmesi).

16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü daralması görülmektedir?

• A) Herkes çok çalıştı.
• B) Sınavı bekliyorum. ✓
• C) Kitap okuyorum.
• D) Dışarı çıkalım.

Ünlü‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ daralması, genellikle '-yor' ekinden önce gelen geniş ünlülerin (a, e) daralması (ı, i, u, ü) olayıdır. 'Bekliyorum' kelimesinin kökü 'bekle-' fiilidir. '-yor' eki aldığında sondaki 'e' geniş ünlüsü 'i' dar ünlüsüne dönüşür (bekle-yor -> bekli-yor). 'Okuyorum' kelimesinde kök 'oku-' olduğu için daralma yoktur.

17. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses olayı yoktur?

• A) Bugün hava çok güzel. ✓
• B) Çocuk dışarı çıkmak istemiyordu.
• C) Kitabı raftan aldım.
• D) Gözlüğünü masaya koydu.

'Bugün‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ hava çok güzel' cümlesinde herhangi bir ses olayı bulunmamaktadır. Diğer cümlelerde (B: istemiyordu < iste-me-yor (daralma), C: kitabı (yumuşama), raftan (sertleşme), D: gözlüğünü (yumuşama), masaya (kaynaştırma)) ses olayları mevcuttur.

18. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, bulunma hali eki (-de) aldığında hem ünlü uyumuna uyar hem de ünsüz benzeşmesine (sertleşmesine) uğrar?

• A) ev
• B) duvar
• C) göl
• D) ağaç ✓

Ünsüz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ benzeşmesi (sertleşmesi) kuralına göre; f, s, t, k, ç, ş, h, p (FıSTıKÇı ŞaHaP) sert ünsüzleriyle biten bir kelimeye 'c', 'd', 'g' ile başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki ünsüz sertleşerek 'ç', 't', 'k' olur. 'Ağaç' kelimesi 'ç' ile biter ve '-de' ekini alınca 'ağaç-ta' olur (d>t sertleşmesi). Aynı zamanda 'a' (kalın ünlü) 'a' (kalın ünlü) ile devam ederek ünlü uyumuna da uyar. Diğer seçenekler (evde, duvarda, gölde) sert ünsüzle bitmedikleri için ünsüz benzeşmesine uğramazlar.

19. Hangisinde ünlü düşmesi yaşanmaz?

• A) evin ✓
• B) gönül
• C) burun
• D) alın

'Evin'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesinde ünlü düşmesi gözlenmez. Diğer seçeneklerde ('gönül' -> gönlü, 'burun' -> burnu, 'alın' -> alnı) ünlü düşmesi yaşanabilir.

20. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ses düşmesi (ünlü düşmesi) vardır?

• A) Çiçekler çok güzel kokuyor.
• B) Odadaki koku giderek artıyor.
• C) Köpeğin sesi çok uzaktan geliyor.
• D) Sıcaktan ağzı tamamen kurumuş. ✓

'Ağız'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi ünlüyle başlayan bir ek aldığında ('ağız-ı') ikinci hecedeki 'ı' ünlüsü düşerek 'ağzı' şekline dönüşür. Buna ünlü (hece) düşmesi denir.

21. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düşmesi (ünlü düşmesi) görülmüştür?

• A) Masanın üzerini sildi.
• B) Kitapları çok seviyor.
• C) Çocuk bahçede koştu.
• D) Oğlum dışarı çıktı. ✓

D‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'oğlum' kelimesinin kökü 'oğul'dur. Bu kelime ünlüyle başlayan bir ek (-um) aldığında orta hecesindeki dar ünlü düşerek 'oğlum' hâlini almıştır (oğul-um > oğlum). Bu ses olayına ünlü (hece) düşmesi denir.

22. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünlü düşmesi' (hece düşmesi) olan bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Sokakta top koşturuyorlar.
• B) Alnında küçük bir yara izi vardı. ✓
• C) Gözleri güneşten kamaşmıştı.
• D) Bu işi tek başına başardı.

B‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ seçeneğindeki 'alnında' sözcüğünün kökü 'alın'dır. Ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlü düşerek 'alnı' şekline dönüşmüştür. (Alın-ı -> Alnı)

23. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz yumuşaması' (değişimi) vardır?

• A) Sınıfta kimse kalmamıştı.
• B) Bu kitap çok değerli bilgiler içeriyor.
• C) Yemeğin tadı damağımda kaldı. ✓
• D) Koşarak yanıma geldi ve durdu.

'Tat'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ sözcüğü 'p, ç, t, k' sert ünsüzlerinden biriyle bitmektedir. Ünlüyle başlayan bir ek (tat-ı) aldığında 't' ünsüzü 'd' ünsüzüne dönüşerek yumuşar (tadı). Diğer seçeneklerde bu ses olayı görülmez.

24. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'ünsüz benzeşmesi' (sertleşmesi) vardır?

• A) Bana yardım edeceğini söyledi.
• B) Ağacın dalları fırtınada kırıldı.
• C) Yolda eski bir arkadaşını gördü.
• D) Çocuk hızla yanımdan uzaklaştı. ✓

Ünsüz‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ benzeşmesi, sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir kelimeye 'c, d, g' ile başlayan bir ek geldiğinde ekin başındaki ünsüzün sertleşmesidir. D seçeneğinde 'Uzaklaş-' fiili 'ş' sert ünsüzüyle bittiği için, gelen '-dı' eki sertleşerek '-tı' şekline dönüşmüştür (Uzaklaş-tı).

25. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz yumuşamasına aykırı bir sözcük kullanılmıştır?

• A) Kitabın kapağını yavaşça açtı.
• B) Hukukun üstünlüğü herkes için geçerlidir. ✓
• C) Ağacın dalları rüzgarda kırıldı.
• D) Çocuğun sesi çok gür çıkıyordu.

'Hukuk'‍​‌​‌​​‌‌​‌​​​​‌‌​‌​​‌​‌‌​​‌‌​​‌​​​‌‌​‌‌​‍ kelimesi ünlü ile başlayan ek aldığında 'hukuğu' olmaz, 'hukuku' şeklinde kalır. Bu durum yumuşama kuralına aykırıdır.