COGRAFYA - bolgeler cografyasi (Bölüm 4)

1. Karadeniz Bölgesi ile Akdeniz Bölgesi'nin yağış rejimleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Karadeniz Bölgesi'nde yağışlar yıl boyunca görülürken Akdeniz Bölgesi'nde yaz kuraklığı yaşanır ✓
• B) Her iki bölgede de yağış rejimi aynı olup sadece yağış miktarı farklıdır
• C) Her iki bölgede de yağışlar kış ve ilkbahar aylarında maksimuma ulaşır
• D) Akdeniz Bölgesi'nde yağışlar yıl boyunca görülürken Karadeniz Bölgesi'nde kış kuraklığı yaşanır
• E) Her iki bölgede de yağışlar yaz aylarında maksimuma ulaşır

Karadeniz Bölgesi okyanus kökenli nemli hava kütlelerinin etkisiyle yıl boyunca yağış almaktadır. Belirgin bir kuru mevsim yaşanmaz ve yağışlar görece düzenlidir. Akdeniz Bölgesi ise Akdeniz ikliminin etkisi altındadır. Kışlar ılık ve yağışlı, yazlar sıcak ve kurudur. Yaz aylarında subtropikal yüksek basıncın etkisiyle yağış neredeyse tamamen kesilir. Bu temel fark iki bölgenin vejetasyon yapısını, tarım ürünlerini ve su kaynaklarını doğrudan etkilemektedir.

2. Marmara Bölgesi'nin Türkiye'nin en sanayileşmiş bölgesi olmasında aşağıdaki faktörlerden hangisi diğerlerine kıyasla ikincil planda kalmaktadır?

• A) Nitelikli iş gücünün varlığı
• B) İstanbul'un ticaret merkezi işlevi görmesi
• C) Avrupa ile yakın coğrafi konum
• D) Bölgenin Türkiye'nin en geniş yüzölçümüne sahip bölgesi olması ✓
• E) Ulaşım ağlarının gelişmişliği

Marmara Bölgesi'nin sanayileşmesinde İstanbul'un ticaret merkezi konumu, gelişmiş kara-deniz-hava ulaşım ağları, nitelikli iş gücü birikimi, Avrupa pazarlarına yakınlık ve tarihsel sermaye birikimi belirleyici rol oynamıştır. Ancak bölgenin Türkiye'nin en geniş yüzölçümüne sahip bölgesi olması gerçeği doğru değildir; Doğu Anadolu Bölgesi en geniş bölgedir. Üstelik yüzölçümü büyüklüğü tek başına sanayileşmeyi açıklayan bir faktör değildir. Bu nedenle bu seçenek hem yanlış bir önerme hem de sanayileşmeyle en az ilişkili faktördür.

3. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında sulanan tarım alanlarında hangi olumsuz coğrafi sonuç görülme riski en yüksektir?

• A) Bölgede çığ ve heyelan olaylarının artması
• B) Toprak tuzlanması ve drenaj sorununun yaşanması ✓
• C) Bölgenin yıllık ortalama sıcaklığının önemli ölçüde düşmesi
• D) Akarsu havzalarında taşkın riskinin azalması nedeniyle biyoçeşitlilik kaybı
• E) Bölgedeki rüzgar erozyonunun belirgin biçimde artması

GAP ile Fırat ve Dicle nehirlerinden sağlanan sulama, Güneydoğu Anadolu'nun yarı kurak düzlüklerinde tarımı büyük ölçüde geliştirmiştir. Ancak bu bölgede yağış azlığı ve buharlaşmanın yüksek olması nedeniyle aşırı sulama, toprağın alt katmanlarındaki tuzun yüzeye çıkmasına yol açmaktadır. Bu süreç tuzlanma olarak bilinir. Ayrıca yeterli drenaj sistemi kurulmadığında sular toprakta birikerek köklere zarar verir. Bu ikili sorun (tuzlanma ve drenaj yetersizliği) verimli tarım topraklarının çoraklaşmasına neden olabilmektedir.

4. Aşağıdaki bölge-yöre eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) Karadeniz Bölgesi - Orta Karadeniz Bölümü - Samsun
• B) Akdeniz Bölgesi - Adana Bölümü - Mersin
• C) Doğu Anadolu Bölgesi - Yukarı Fırat Bölümü - Malatya
• D) Marmara Bölgesi - Güney Marmara Bölümü - Kastamonu ✓
• E) Ege Bölgesi - İç Batı Anadolu Bölümü - Afyonkarahisar

Kastamonu, Marmara Bölgesi'ne değil Karadeniz Bölgesi'ne bağlı Batı Karadeniz Bölümü'nde yer almaktadır. Marmara Bölgesi'nin Güney Marmara Bölümü'nde Bursa, Balıkesir, Çanakkale gibi iller bulunmaktadır. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Samsun Orta Karadeniz Bölümü'nde, Afyonkarahisar İç Batı Anadolu Bölümü'nde, Mersin Adana Bölümü'nde ve Malatya Yukarı Fırat Bölümü'ndedir.

5. Türkiye'de yüzölçümü en büyük bölge ile en küçük bölge aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

• A) En büyük: Orta Anadolu - En küçük: Marmara
• B) En büyük: Doğu Anadolu - En küçük: Marmara ✓
• C) En büyük: Karadeniz - En küçük: Ege
• D) En büyük: Doğu Anadolu - En küçük: Güneydoğu Anadolu
• E) En büyük: Orta Anadolu - En küçük: Güneydoğu Anadolu

Türkiye'nin 7 coğrafi bölgesi yüzölçümü bakımından karşılaştırıldığında Doğu Anadolu Bölgesi yaklaşık 163.000 km² ile en büyük bölgedir; Türkiye yüzölçümünün yaklaşık beşte birini kapsar. Marmara Bölgesi ise yaklaşık 67.000 km² ile en küçük bölgedir. İkinci büyük bölge İç Anadolu (Orta Anadolu), Güneydoğu Anadolu ise yüzölçümü en küçük ikinci bölgedir. Bu ayrımı bilmek sınav sorularında sıkça karıştırılan noktaları doğru yanıtlamak açısından kritiktir.

6. Ege Bölgesi'nde tarım ürünlerinin çeşitliliğinin diğer bölgelere kıyasla daha fazla olmasının temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Devlet desteklerinin bu bölgede daha fazla uygulanması
• B) Bölgede uygulanan modern tarım tekniklerinin yaygın olması
• C) Farklı yükselti basamaklarının birbirine yakın mesafelerde bulunması ✓
• D) Tarım arazilerinin mülkiyet yapısının elverişli olması
• E) Bölgenin Türkiye'nin en fazla yağış alan bölgesi olması

Ege Bölgesi'nde kıyıdan iç kesimlere doğru gidildikçe yükseklik ve iklim koşulları belirgin biçimde değişmektedir. Kıyı kesimlerinde zeytinlik ve narenciye bahçeleri, orta kesimlerde incir, üzüm ve pamuk, iç kesimlerde ise tahıllar yetişmektedir. Bu dikey çeşitlilik, farklı iklim ve toprak koşullarının kısa mesafelerde birbirinin ardından sıralanmasından kaynaklanmaktadır. Oysa Karadeniz Bölgesi gibi yağışı daha fazla olan bölgeler belirli ürünlerde uzmanlaşmıştır. Çeşitliliğin asıl nedeni bu doğal farklılıktır.

7. Aşağıdaki bölgelerden hangisinde endüstriyel tarım (pamuk, şeker pancarı, tütün, fındık gibi ticari ürünler) en az gelişmiştir?

• A) Akdeniz Bölgesi
• B) Doğu Anadolu Bölgesi ✓
• C) Ege Bölgesi
• D) Marmara Bölgesi
• E) Karadeniz Bölgesi

Doğu Anadolu Bölgesi, yüksek rakımı, uzun ve sert geçen kışları, kısa vejetasyon süresi ve zorlu iklim koşulları nedeniyle ticari tarım ürünlerinin yetiştirilmesine en az elverişli bölgedir. Bu bölgede tarım büyük ölçüde geçimlik düzeyde kalmakta, hayvancılık öne çıkmaktadır. Diğer bölgelerde ise farklı ticari ürünler gelişmiştir: Ege'de üzüm-incir-pamuk-tütün, Karadeniz'de fındık-çay, Akdeniz'de pamuk-narenciye-muz, Marmara'da ayçiçeği-şeker pancarı öne çıkar.

8. Türkiye'de bölgeler arasında nüfus dağılımı incelendiğinde, yüzölçümü en büyük bölge ile en kalabalık bölgenin farklı olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Doğu Anadolu'da verimli tarım arazilerinin bulunmaması nedeniyle tarihten bu yana ıssız kalması
• B) Doğu Anadolu'nun tarihsel süreçte hiçbir zaman yerleşime açılmamış olması
• C) Nüfusun her zaman iklimsel açıdan en elverişli bölgelerde yoğunlaştığının evrensel bir kural olması
• D) Devlet politikalarının Marmara'yı kasıtlı olarak kalabalıklaştırmak üzere tasarlanmış olması
• E) Marmara Bölgesi'nin küçük yüzölçümüne karşın sanayileşme ve İstanbul merkezli çekim gücüyle yoğun nüfus barındırması ✓

Türkiye'nin en geniş bölgesi Doğu Anadolu iken en kalabalık bölgesi Marmara'dır. Bu durum, nüfus dağılımının yalnızca alana değil ekonomik ve sosyal çekim faktörlerine bağlı olduğunu göstermektedir. İstanbul'un dünya kenti konumu, bölgedeki sanayi tesisleri, gelişmiş ulaşım altyapısı ve iş olanakları Marmara'ya ülkenin her yöresinden göç çekmiştir. Doğu Anadolu'nun sert iklimi, dağlık arazi yapısı ve ekonomik olanakların kısıtlılığı ise bölgeden göç verilmesine yol açmaktadır. Nüfus ile alan arasındaki bu ters orantı, nüfus coğrafyasının temel ilkelerinden biridir.

9. Türkiye'de yıllık yağış miktarı 1000 mm'nin üzerinde olan bölgeler incelendiğinde, bu bölgelerin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yağışların tamamının ilkbahar mevsiminde gerçekleşmesi
• B) Her birinin farklı yağış rejimine sahip olmakla birlikte, orografik ya da frontal yağış alma bakımından nemli hava kütlelerine dönük yamaçlarda bulunması ✓
• C) Tamamının denizden gelen nemli hava kütlelerine cephane göre dönük yamaçlarda yer alması
• D) Yükselti ve denize olan mesafenin yağışı belirleyen tek etken olması
• E) Tamamının aynı yağış rejimine sahip olması

Türkiye'de yıllık yağışı 1000 mm'yi aşan alanlar başlıca üç bölgededir: Karadeniz kıyıları (kuzey yamaçlar, yaz-kış yağışlı), Doğu Karadeniz (yıl boyu en fazla yağış), Akdeniz'in batı kesimi ve Toros önleri ile Marmara'nın batı kesimi. Bu alanlar farklı yağış rejimlerine sahiptir; ancak ortak özellik, nemli hava kütlelerine dönük, orografik yükseltinin etkisiyle yağış alan yamaçlar olmalarıdır. Dolayısıyla yağış miktarını belirleyen etkenler yalnızca yükselti ve mesafe değil, aynı zamanda bakı ve hava kütlelerinin özelliğidir.

10. Ege Bölgesi'nde tarım alanlarının ova tabanlarından kıyıya doğru uzanan vadi boylarında yoğunlaşması, aşağıdaki faktörlerin hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

• A) Bölgedeki nüfus yoğunluğunun vadilerde daha fazla olması ve buna bağlı tarım talebinin artması
• B) Dağların kıyıya dik uzanmasının vadi boylarını nemli deniz havasına açık bırakması ve ulaşım kolaylığı sağlaması ✓
• C) Bölgedeki çay tarımının vadi tabanlarında daha verimli olması
• D) Ege kıyılarındaki rüzgarların vadi boylarında ekinlerin gelişimini hızlandırması
• E) Bölgede dağların kıyıya paralel uzanması nedeniyle iç kesimlerin deniz etkisine kapalı kalması

Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya dik uzanmaktadır (Menderes, Gediz, Küçük Menderes çaylarının oluşturduğu horst-graben yapısı). Bu yapı, vadi boylarını Ege'den gelen nemli ve ılıman deniz havasına açık kılmakta, aynı zamanda kıyıyla iç kesimler arasında ulaşım kolaylığı sağlamaktadır. Bu sayede ovalar ve vadi tabanları hem tarım açısından elverişli iklime hem de pazar ulaşımına sahip olduğundan yoğun tarım faaliyetleri bu alanlarda toplanmıştır.

11. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin tarım potansiyeli değerlendirildiğinde, Güneydoğu Anadolu Projesi'nden (GAP) önce bu bölgenin düşük tarımsal verimliliğe sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bölgede tarım yapılabilecek düzlüklerin son derece sınırlı olması
• B) Bölgedeki toprakların çorak ve tarıma elverişsiz olması
• C) Bölgenin arazi yapısının makineli tarıma hiç olanak tanımaması
• D) İklimin ürün çeşitliliğine izin vermemesi
• E) Yaz kuraklığının ve sulama suyu yetersizliğinin tarımı kısıtlaması ✓

Güneydoğu Anadolu Bölgesi geniş düzlüklere (Harran Ovası, Ceylanpınar gibi) sahiptir ve topraklar verimlidir. Ancak bölge, Akdeniz ikliminin etkisi altında olup yazlar son derece sıcak ve kuraktır. Yıllık yağış miktarı yetersiz (genelde 300-600 mm) ve yağışların mevsimsel dağılımı tarımla örtüşmemektedir. GAP'tan önce sulama altyapısı olmadığından bölgenin potansiyeli değerlendirilemiyordu. GAP ile birlikte Fırat ve Dicle suları kullanılarak sulama olanakları geliştirilmiş, bölge tarımsal üretimde büyük sıçrama yapmıştır.

12. Doğu Anadolu Bölgesi'nde hem Karadeniz hem de Akdeniz iklimine geçiş özellikleri gösteren alanlar bulunmakla birlikte, bölgenin genelinde karasal iklim hâkimdir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bölgeye özgü enlem konumunun karasal iklimi belirleyen tek etken olması
• B) Bölgede şiddetli rüzgarların oluşmasının bulutların dağılmasına neden olması
• C) Bölgedeki geniş platolar nedeniyle buharlaşmanın yüksek olması
• D) Bölgenin denizden uzak olmasının yanı sıra çevreleyen dağ sıralarının kıyı bölgelerinden gelen nemli hava kütlelerinin etkisini kırmesi ✓
• E) Bölgede yüksek basınç merkezlerinin yıl boyunca hâkim olması

Doğu Anadolu, hem kıta içinde derin bir konumda bulunmakta hem de çevresini saran yüksek dağ sıraları (Kuzey'den Doğu Karadeniz Dağları, Güney'den Toros Dağları) deniz etkisinin bölge içine girmesini engellemektedir. Karadeniz'den gelen nemli hava kütleleri Doğu Karadeniz Dağları'nı aşarken nemini büyük ölçüde bırakır; Akdeniz etkisi de Toros Dağları tarafından kesilir. Bu çift engel, bölgenin karasal özellik kazanmasının birincil nedenidir.

13. İç Anadolu Bölgesi'nde Tuz Gölü çevresinde tarımsal faaliyetlerin son derece sınırlı kalmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

• A) Yaz mevsiminde sıcaklık ve buharlaşmanın çok yüksek olması
• B) Çevredeki akarsuların tuzluluk oranının yüksek olması nedeniyle sulamanın mümkün olmaması
• C) Bölgede yıllık yağış miktarının 250-300 mm civarında olması
• D) Bölgede yüksek rakımın tarımı güçleştirmesi ✓
• E) Tuz Gölü'nün çevresindeki arazinin halomorfik (tuzlu) toprak yapısına sahip olması

Tuz Gölü çevresi Türkiye'nin en düşük rakımlı iç bölgelerinden biridir (yaklaşık 900-1000 m). Buradaki tarım sorunları; tuzlu (halomorfik) toprak yapısı, yetersiz yağış (250-300 mm), tuzlu yeraltı ve yüzey suları ile yoğun buharlaşmadan kaynaklanmaktadır. Yüksek rakım bu bölge için tarımı kısıtlayan bir etken değildir; aksine bölgenin rakımı İç Anadolu içinde görece düşük kalır. Bu nedenle 'yüksek rakım' faktörü Tuz Gölü çevresinin tarımsal kısıtlarıyla ilişkili değildir.

14. Marmara Bölgesi Türkiye'nin en küçük bölgesi olmasına karşın sanayisi en gelişmiş bölgesidir. Bu durumu açıklayan en kapsamlı neden zinciri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bölgede kömür başta olmak üzere zengin yeraltı kaynaklarının bulunması ve buna bağlı sanayi gelişimi
• B) Bölgenin Avrupa Birliği fonlarından en fazla yararlanan bölge olması ve buna bağlı yatırımların yönlenmesi
• C) Osmanlı'dan miras kalan sanayi altyapısı, İstanbul'un coğrafi konumunun sağladığı erişilebilirlik, nitelikli iş gücü ve pazar büyüklüğünün birbirini besleyen döngüsü ✓
• D) Tarımsal verimliliğin bölge sanayi hammadde ihtiyacını karşılaması
• E) Bölgenin diğer bölgelere oranla daha elverişli iklimine sahip olması nedeniyle işçi göçünü çekmesi

Marmara Bölgesi'nin sanayi üstünlüğü, birden fazla faktörün birbirini besleyen döngüsel bir süreçle güçlenmesinden kaynaklanmaktadır: İstanbul'un tarihsel olarak Osmanlı döneminden bu yana ticaret ve üretim merkezi olması, Boğazların sağladığı deniz ulaşım avantajı, İstanbul-Bursa-Kocaeli üçgeninin pazar büyüklüğü, Türkiye'nin en nitelikli iş gücünün bu bölgede toplanması ve Avrupa pazarlarına yakınlık bu faktörlerin başında gelir. Kömür madeni (Zonguldak) Karadeniz Bölgesi'ndedir; Marmara'nın sanayi gücü hammadde değil, konum, altyapı ve insan kaynağına dayanmaktadır.

15. Karadeniz Bölgesi'nin batı kesimi ile doğu kesimi iklim özellikleri açısından karşılaştırıldığında, doğu kesimin yıl boyunca daha fazla yağış almasının nedeni aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak açıklanmıştır?

• A) Doğu Karadeniz'deki orman örtüsünün yağış miktarını artırması
• B) Doğu kesimin Hazar Denizi'nden taşınan nemli hava kütlelerinin etkisinde kalması
• C) Doğu kesimde enlemin daha kuzeyde olması nedeniyle polar hava kütlelerinin daha sık etki etmesi
• D) Karadeniz'in doğu kesimde daha geniş bir yüzey alanı sunması nedeniyle buharlaşmanın fazla olması
• E) Doğu kesimdeki dağların yüksekliğinin batıya oranla fazla olması ve Karadeniz'den gelen nemli hava kütlelerini daha etkin biçimde yükseltmesi; ayrıca Kafkaslar'ın soğuk kuru hava girişini engellemesi ✓

Doğu Karadeniz Dağları, Batı Karadeniz Dağları'na kıyasla çok daha yüksektir (Kaçkar Dağları 3937 m). Bu yüksek dağlar, Karadeniz'den gelen nemli ve sıcak hava kütlelerini daha şiddetli bir şekilde yükseltip soğutarak bol yağış düşmesini sağlar. Aynı zamanda Kafkaslar'ın güneydoğudan gelebilecek karasal soğuk kuru hava kütlelerini kesmesi, bölgenin kış aylarında bile görece ılıman ve yağışlı kalmasına yol açar. Batı Karadeniz'de dağlar daha alçaktır ve kışın karasal soğuk etkisi daha belirgindir.

16. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi, Türkiye'nin bölgeleri ile o bölgeye özgü bir coğrafi özellik arasında YANLIŞ bir ilişki kurmaktadır?

• A) Akdeniz Bölgesi – Türkiye'nin en uzun kıyı şeridine sahip bölge olması
• B) Karadeniz Bölgesi – Türkiye'nin en uzun akarsuyu olan Kızılırmak'ın bölgeden denize dökülmesi
• C) Ege Bölgesi – Menderes, Gediz ve Büyük Menderes ovalarının graben kökenli olması
• D) Doğu Anadolu Bölgesi – Türkiye'nin en büyük gölü olan Van Gölü'ne ev sahipliği yapar
• E) Güneydoğu Anadolu Bölgesi – Türkiye'nin en büyük ovası olan Konya Ovası'na sahip olması ✓

Konya Ovası, Türkiye'nin en büyük ovası olmakla birlikte İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır; Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde değil. Güneydoğu Anadolu'nun önemli ovaları arasında Harran Ovası, Ceylanpınar Ovası ve Amik Ovası sayılabilir. Diğer eşleştirmeler doğrudur: Van Gölü Doğu Anadolu'dadır, Ege'deki ovalar graben kökenlidir, Kızılırmak Karadeniz Bölgesi'nde Bafra'da denize dökülür ve Akdeniz Bölgesi en uzun kıyı şeridine sahiptir.

17. İç Anadolu Bölgesi'nde tarım yapılan alanların büyük bölümünün kuru tarıma dayalı hububat ekimine ayrılmış olması, aşağıdaki durumların hangisiyle çelişmektedir?

• A) Bölgede yıllık yağış ortalamasının 300-400 mm arasında olmasıyla
• B) Bölge topraklarının tahıl tarımı açısından elverişli olmasıyla
• C) Kışların soğuk ve karlı geçmesinin kışlık ekim sistemini desteklemesiyle
• D) Bölgede sulama olanaklarının yeterince geliştirilmiş olmasıyla ✓
• E) Bölgedeki geniş düzlüklerin ve platoların makineli tarıma uygun olmasıyla

İç Anadolu'da tarımın büyük ölçüde kuru tarıma dayalı olması, bölgede sulama altyapısının yeterince geliştirilmemiş olmasıyla doğrudan çelişmektedir. Eğer sulama olanakları yeterli olsaydı, geniş düzlükler ve verimli topraklar sayesinde bölge çok daha çeşitli ve yüksek değerli ürünler yetiştirmeye elverişli olurdu. Diğer seçenekler ise kuru hububat tarımını destekleyen veya açıklayan faktörlerdir: düşük yağış kuru tarıma yöneltir, düzlükler makine kullanımını kolaylaştırır, topraklar tahıla uygundur ve kışlık ekim sistemi soğuk kışlara uyum sağlar.

18. Türkiye'nin bölgeleri nüfus yoğunluğu açısından değerlendirildiğinde, Doğu Anadolu Bölgesi'nin yüz ölçümünün büyük olmasına rağmen en düşük nüfus yoğunluğuna sahip ikinci bölge olmasının temel nedenleri arasında sayılamayacak olan hangisidir?

• A) Sanayi ve hizmet sektörünün gelişmemişliği nedeniyle ekonomik fırsatların sınırlı kalması
• B) Kışların çok soğuk ve uzun geçmesi nedeniyle tarım döneminin kısa olması
• C) Bölgenin denizlere olan uzaklığı nedeniyle ihracat olanaklarının sınırlı kalması ve buna bağlı ticari faaliyetlerin gelişememesi
• D) Bölgede verimli delta ovalarının bulunmaması nedeniyle yoğun tarımsal nüfusun oluşamaması ✓
• E) Engebeli arazi yapısı ve yüksek rakım nedeniyle ulaşım ağının yetersizliği

Doğu Anadolu Bölgesi'nde seyrek nüfusun açıklamaları arasında uzun ve sert kışlar, kısa tarım sezonu, dağlık ve engebeli arazi, yetersiz ulaşım altyapısı, sanayinin gelişmemişliği sayılabilir. Ancak 'delta ovalarının bulunmaması' gerekçesi hem doğru değil hem de belirleyici bir etken değildir. Ağrı ve Muş gibi bölgelerde düzlükler ve platolar mevcuttur; sorun delta ovası eksikliği değil, iklim sertliği ve ekonomik geri kalmışlıktır. Ayrıca Türkiye'de delta ovalarının nüfus yoğunluğunu belirlemedeki rolü sınırlıdır; bu durum ağırlıklı olarak Akdeniz ve Ege'ye özgüdür.

19. Akdeniz Bölgesi'nde Antalya ile Adana'nın iklim koşulları karşılaştırıldığında, Adana'nın yazları daha sıcak ve daha az yağışlı olmasında belirleyici olan faktör aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İskenderun Körfezi'nin Antalya Körfezi'ne göre daha büyük olması nedeniyle yaz aylarında daha fazla buharlaşma gerçekleşmesi
• B) Adana çevresindeki orman örtüsünün azalmasının lokal iklimi olumsuz etkilemesi
• C) Adana'nın iç kesimlere yakın bir konumda bulunması ve Güneydoğu Anadolu'nun karasal etkisine daha açık olması, ayrıca İskenderun Körfezi'nin Antalya Körfezi'ne kıyasla daha dar bir deniz etkisi alanı oluşturması ✓
• D) Adana'nın Antalya'ya göre daha düşük enlemde bulunması
• E) Adana'nın daha yüksek rakımda yer alması

Antalya, güneyden Akdeniz'e, kuzeyden Toros Dağları'na yönelen bir körfez konumunda olup deniz etkisini belirgin biçimde hisseder. Adana ise Çukurova'da, Torosların iç yamaçlarına yakın, geniş bir ovanın ortasında yer alır. Bu konum, Güneydoğu Anadolu'nun karasal hava kütlelerinin yaz aylarında bölgeyi etkilemesine olanak tanır. Öte yandan İskenderun Körfezi yönünden gelen deniz etkisi, Antalya Körfezi'ne kıyasla daha sınırlı kalır. Bu nedenle Adana yazları Antalya'ya göre çok daha sıcak (bazı günler 40°C'yi aşabilir) ve daha az yağışlı geçer.

20. Türkiye'nin bölgelerinde nüfusun dağılışını belirleyen en önemli faktörler arasında iklim, tarım arazisi ve ekonomik faaliyetler sayılmaktadır. Buna göre Karadeniz Bölgesi'nde nüfusun ağırlıklı olarak dağlık alanlarda dağınık yerleşim biçiminde bulunmasının açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tarihsel süreçte kıyı şeridinin güvenlik açısından tehlikeli olması nedeniyle nüfusun iç kesimlere yönelmesi
• B) Bölgede hayvancılığın tarıma göre çok daha yaygın olması ve buna bağlı göçebe yaşamın egemen olması
• C) Bölgede sanayi tesislerinin kıyı kesimlerinde değil iç kesimlerde kurulmuş olması
• D) Bölgedeki engebeli arazi yapısının kıyı şeridinde büyük kentlerin kurulmasına engel olması
• E) Bölgedeki fındık, çay ve mısır tarımının geniş arazilere yayılması ve bu tarımın küçük ölçekli aile işletmeciliğine dayanması nedeniyle kırsal dağılımın zorunlu hale gelmesi ✓

Karadeniz Bölgesi'nde nüfusun dağınık yerleşim şeklinde dağılmasının temel nedeni, bölgedeki tarım ürünlerinin (fındık, çay, mısır, tütün) niteliğiyle doğrudan bağlantılıdır. Bu ürünler, geniş eğimli arazilere yayılmış küçük parsellerde yetiştirilmekte ve büyük ölçüde aile işletmeciliğine dayanmaktadır. Çay ve fındık toplama gibi tarım faaliyetleri, ailelerin üretim alanlarının yanına yerleşmesini gerekli kılmıştır. Bölgede ayrıca düz tarım arazisi son derece sınırlı olduğundan büyük toplu yerleşimler yerine dağa yaslanmış, birbirinden uzak küçük köy ve mezralar oluşmuştur.

21. Türkiye'de yedi coğrafi bölgenin sınırları çizilirken kullanılan temel kriterlerin birleşimi düşünüldüğünde, aşağıdaki ifadelerden hangisi bu sınırlandırmanın doğasına ilişkin en doğru değerlendirmeyi yapmaktadır?

• A) Bölge sınırları siyasi kararlarla belirlenmiş olup coğrafi verilerle örtüşmemektedir
• B) Bölge sınırları yalnızca iklim verilerine dayandırılmış ve fiziki eşikleri yansıtmaktadır
• C) 1941 Birinci Coğrafya Kongresi'nde belirlenen sınırlar; iklim, bitki örtüsü, arazi yapısı ve insan faaliyetlerini bir arada dikkate alan holistik bir yaklaşımla oluşturulmuş olup bu sınırlar geçişli ve sürekliliği olan coğrafi eşikleri ifade etmektedir ✓
• D) Bölge sınırları ekonomik bölgelerin belirlenmesinde esas alınan ve Devlet Planlama Teşkilatı tarafından oluşturulan idari bölünmelere dayanmaktadır
• E) Bölge sınırları tamamen idari sınırlarla örtüşecek biçimde çizilmiştir

Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesi, 1941 yılında toplanan Birinci Türkiye Coğrafya Kongresi'nde bilim insanları tarafından belirlenmiştir. Sınırlar; iklim özellikleri, bitki örtüsü, arazi yapısı, hidrografik özellikler ve beşeri-ekonomik faaliyetler gibi birden fazla kriterin birlikte değerlendirilmesiyle oluşturulmuştur. Bu sınırlar siyasi veya idari değil, coğrafi gerçekliklere dayanmaktadır. Ancak doğada kesin çizgiler olmadığından bu sınırlar geçişli bölgeler niteliği taşımakta; bölgeler arasındaki coğrafi eşikler kademeli bir dönüşümü ifade etmektedir.

22. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Fırat ve Dicle nehirleri ile kollarının oluşturduğu vadiler, çevredeki platoya göre çok daha derin yarılmış bir yapıya sahiptir. Bu durumun tarımsal faaliyetler açısından yarattığı en önemli OLUMSUZ etki aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nehirlerin çok hızlı akması nedeniyle taşınan alüvyonun tarım arazilerine zarar vermesi
• B) Derin vadiler nedeniyle akarsuların taşkın riski taşıması ve tarım alanlarını tehdit etmesi
• C) Derin vadi tabanlarındaki suların platonun üstündeki tarım arazilerine çekilmesinin güç ve maliyetli olması, bu nedenle GAP öncesinde plato düzlüklerinin sulanamaması ✓
• D) Vadi içlerindeki tarım arazilerinin güneş ışığından yeterince yararlanamaması
• E) Vadi boylarındaki erozyon nedeniyle toprak kaybının artması ve tarım arazilerinin daralması

Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Fırat ve Dicle'nin derin vadiler oluşturması, platoda yer alan geniş tarım arazilerine nehir suyunun çekilmesini teknik ve ekonomik açıdan son derece güçleştiriyordu. Su, 100-300 metre derinlikteki vadilerden platoya pompaj sistemleri olmadan çekilemeyeceğinden, GAP öncesinde geniş Harran ve çevre ovaları sulanamıyordu. GAP, bu sorunu baraj göletleri (Atatürk Barajı gibi) ve tünel sistemi (Şanlıurfa Tünelleri) aracılığıyla çözmüş; plato arazilerine yerçekimiyle su ulaştırılabilir hale getirilmiştir.

23. Türkiye'nin bölgeleri arasında turizm gelirleri ve ziyaretçi sayısı açısından yapılan bir karşılaştırmada, Akdeniz Bölgesi'nin liderliği, Karadeniz Bölgesi'nin ise görece geri planda kalması; yalnızca iklim farklılığıyla açıklanamaz. Bu durumu daha bütüncül biçimde açıklayan faktör bileşimi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Akdeniz'in güneş-deniz-kum üçlüsüne dayalı uluslararası turizm talebine uygun altyapı ve iklime sahip olması; buna ek olarak uluslararası havalimanları, büyük oteller ve paket tur sisteminin Akdeniz'de yoğunlaşmış olması ve Karadeniz'in dağlık kıyısının sınırlı plaj alanı sunması ✓
• B) Karadeniz'deki deniz suyunun tuz oranının düşük olması nedeniyle yüzme turizmine elverişli olmaması
• C) Karadeniz Bölgesi'nde nüfusun düşük olması nedeniyle iç turizm talebinin yetersiz kalması
• D) Karadeniz Bölgesi'nde kültürel miras alanlarının yetersiz olması ve ziyaretçileri çekecek tarihi yapıların bulunmaması
• E) Türk turizminin bilinçli bir politika tercihi olarak yalnızca Akdeniz'e yönlendirilmesi

Akdeniz Bölgesi'nin turizmdeki üstünlüğü çok faktörlüdür: Yazları sıcak ve güneşli iklim, güvenli ve geniş kum plajları (Antalya, Alanya, Side), uluslararası havalimanları (Antalya Havalimanı Türkiye'nin en işlek ikinci havalimanı), büyük ölçekli otel kompleksleri ve 1970'lerden bu yana oluşturulan paket tur altyapısı bölgeyi küresel turizm rotasına dahil etmiştir. Karadeniz'de ise kıyı şeridi dağlıktır ve geniş düz plaj alanı azdır; uluslararası ulaşım altyapısı sınırlıdır; yağışlı ve bulutlu iklim 'güneş-deniz-kum' odaklı uluslararası taleple örtüşmemektedir. Karadeniz iç turizmde değer kazanmakla birlikte uluslararası ölçekte Akdeniz ile rekabet edememektedir.

24. Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesi karşılaştırıldığında, hem yüzey şekilleri bakımından en engebeli hem de ortalama yükseltisi en fazla olan bölge ile kıyı uzunluğu en az olan bölgenin doğru eşleştirildiği seçenek hangisidir?

• A) Karadeniz – Marmara
• B) Doğu Anadolu – Doğu Anadolu
• C) Doğu Anadolu – İç Anadolu
• D) Karadeniz – Güneydoğu Anadolu
• E) Doğu Anadolu – Güneydoğu Anadolu ✓

Doğu Anadolu Bölgesi, ortalama yükseltisi yaklaşık 2000 m ile Türkiye'nin en yüksek ve en engebeli bölgesidir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi ise tamamen iç kesimde yer aldığından denize kıyısı bulunmamakta, dolayısıyla kıyı uzunluğu sıfır olan tek bölgedir. Bu nedenle doğru eşleşme Doğu Anadolu – Güneydoğu Anadolu'dur.

25. Türkiye'de Akdeniz Bölgesi'nin Antalya Bölümü için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Bölümün iç kesimlerinde karasal iklim özellikleri giderek belirginleşir.
• B) Manavgat ve Köprüçay, denize dökülen başlıca akarsulardandır.
• C) Akdeniz ikliminin etkisiyle kışlar ılık ve yağışlı, yazlar sıcak ve kuraktır.
• D) Bölüm, Türkiye'nin en önemli seracılık alanlarından birini barındırır.
• E) Toros Dağları'nın denize dik uzanması nedeniyle doğal liman sayısı azdır. ✓

Antalya Bölümü'nde Toros Dağları kıyıya paralel uzanmaktadır, dike değil. Bu durum kıyının geniş körfezler oluşturmasına yol açar; Antalya Körfezi bunun en belirgin örneğidir. Dağların kıyıya dik uzandığı durum ria tipi kıyıların (girintili çıkıntılı) oluşmasına zemin hazırlar ki bu durum Ege kıyılarında geçerlidir. Dolayısıyla A şıkkındaki ifade yanlıştır.