COGRAFYA - dunya sekli hareketleri (Bölüm 2)

1. Aşağıdaki senaryoda hangi durum fiziksel olarak imkânsızdır? X şehri 45°K enlemi ve 90°D boylamında, Y şehri ise 45°G enlemi ve 90°B boylamında yer almaktadır.

• A) X ve Y şehirlerinin Güneş'e olan uzaklığının yıl içinde değişmesi
• B) Her iki şehrin aynı anda ekinoks yaşaması ve her ikisinde de gece-gündüz eşitliğinin gerçekleşmesi
• C) X ve Y şehirlerinin yerel saatleri arasında 12 saat fark bulunması
• D) X şehrinde saat 12:00 yerel saat iken Y şehrinde güneş doğmakta olması ✓
• E) X şehrinde yaz yaşanırken Y şehrinde kış yaşanması

X şehri 90°D, Y şehri 90°B boylamındadır. Aralarındaki boylam farkı 180°'dir (90°D + 90°B = 180°). Her 15° boylam 1 saate karşılık geldiğinden 180° / 15° = 12 saat fark vardır. X'te yerel saat 12:00 iken Y'de yerel saat 00:00 (gece yarısı) olmalıdır; dolayısıyla Y'de güneş doğmuyor, gece yarısı yaşanıyor olur. D şıkkında Y şehrinde 'güneş doğmakta' deniyor; ancak X'te öğle iken Y'de gece yarısı olduğundan Y'de güneşin doğması fiziksel olarak imkânsızdır. A doğrudur (12 saat fark mevcuttur). B doğrudur (zıt yarım küreler zıt mevsim yaşar). C doğrudur (Dünya'nın yörüngesi eliptik olduğundan her yer için mesafe değişir). E doğrudur (ekinoks anlık bir olaydır ve tüm dünyada eş zamanlı gerçekleşir).

2. Dünya'nın eksen eğikliği 23,5° yerine 0° olsaydı, aşağıdaki sonuçlardan hangisi kesinlikle gerçekleşmezdi? I. Mevsimler ortadan kalkardı. II. Gece ve gündüz süreleri tüm yıl boyunca tüm enlemlerde eşit olurdu. III. Güneş her zaman ekvatorun tam üzerinde olurdu ve yalnızca ekvator üzerindeki noktalarda Güneş tepeden geçerdi. IV. Kutup bölgelerinde yazın 24 saat güneş, kışın 24 saat gece yaşanmazdı. V. Coriolis kuvveti ortadan kalkardı.

• A) I, II ve IV
• B) I, III ve V
• C) Yalnızca II
• D) Yalnızca V ✓
• E) II ve V

Eksen eğikliği 0° olsaydı: I. Gerçekleşirdi; mevsimler ortadan kalkardı (doğru). II. Gerçekleşirdi; Güneş her zaman ekvator düzleminde olacağından tüm enlemlerde gece-gündüz 12'şer saat olurdu (doğru). III. Gerçekleşirdi; Güneş yalnızca ekvatorun üzerinde olurdu, yalnızca ekvator tam dik ışık alırdı (doğru). IV. Gerçekleşirdi; kutuplarda artık 24 saatlik gündüz/gece yaşanmazdı (doğru). V. GERÇEKLEŞMEZDİ; Coriolis kuvveti eksen eğikliğinden değil, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden (günlük hareket) kaynaklanır. Eksen eğikliği 0° olsa bile Dünya dönmeye devam edeceğinden Coriolis kuvveti var olmaya devam ederdi. Dolayısıyla kesinlikle gerçekleşmeyecek olan yalnızca V'tir; cevap A şıkkıdır.

3. Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi (180° meridyeni) üzerinde veya yakınında bulunan bir gemi, bu çizgiyi batıdan doğuya doğru geçtiğinde aşağıdaki durumların hangisi yaşanır?

• A) Gemi bir günü atlar; takvim bir gün ileri alınır.
• B) Hem yerel saat hem de tarih değişmez; yalnızca boylam koordinatı değişir.
• C) Yerel saat değişmez ama tarih bir gün geri alınır.
• D) Gemi, doğudan batıya hareket ettiğinden sorudaki senaryo fiziksel olarak tutarsızdır.
• E) Gemi bir günü tekrar yaşar; takvim bir gün geri alınır. ✓

180° meridyeni yaklaşık olarak Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi'dir. Bu çizginin iki yakasında tarihler 1 gün farklıdır; doğu tarafı batı tarafından 1 gün öndedir. Gemi batıdan doğuya geçtiğinde (yani doğuya doğru ilerleyerek 180° meridyenini aştığında) batı tarafından doğu tarafına geçmiş olur. Batı tarafı daha 'geç' (önceki gün), doğu tarafı daha 'erken' (sonraki gün) kabul edilir. Bu geçişte gemi doğuya geçtiğinde daha geriye, yani bir önceki güne geçmiş sayılır; takvim 1 gün GERİ alınır ve aynı günü bir kez daha yaşar. Doğudan batıya geçişte ise 1 gün ileri alınır ve bir gün atlanır. Dolayısıyla batıdan doğuya geçişte cevap A şıkkıdır: gemi bir günü tekrar yaşar ve takvim bir gün geri alınır.

4. Aşağıda Dünya'nın günlük ve yıllık hareketleriyle ilgili bazı periyot-mesafe ilişkileri verilmiştir. Hangisi hesaplama açısından diğerlerinden farklı bir mantık hatasını içermektedir? I. Güneş, görünür hareketi ile yaklaşık 4 dakikada 1° boylam ilerler. II. Her 15° boylamda 1 saat yerel saat farkı oluşur. III. Dünya 365,25 günde Güneş çevresinde bir tur tamamladığından günde yaklaşık 1° yol alır. IV. Ekvator üzerindeki iki nokta arasındaki mesafe 1° için yaklaşık 111 km'dir; bu hem boylam hem de enlem için eşit biçimde geçerlidir.

• A) Yalnızca III
• B) Yalnızca I
• C) Yalnızca IV ✓
• D) II ve IV
• E) I ve III

I doğrudur: Dünya 24 saatte 360° döner; 360° / (24 × 60 dk) = 0,25°/dk, yani 1° için 4 dakika gerekir. Güneşin görünür hareketi açısından 4 dakikada 1° doğrudur. II doğrudur: 360° / 24 saat = 15°/saat; her 15° boylamda 1 saat fark oluşur. III doğrudur: 360° / 365,25 gün ≈ 0,986°/gün ≈ 1°/gün; Dünya yıllık hareketiyle günde yaklaşık 1° yol alır. IV YANLIŞTIR: Ekvator üzerinde 1° boylam ≈ 111 km'dir, bu doğrudur. Ancak enlem dairelerinde 1° mesafe, enlem dairesinin çevresine bağlıdır ve kutuplara gidildikçe küçülür. Enlem dairelerinin çevresi cos(φ) × 40.075 km / 360° formülüyle hesaplanır. Yalnızca ekvator (φ = 0°) üzerinde enlem ve boylam için mesafe eşittir; diğer enlemlerde eşit değildir. Bu nedenle 'hem boylam hem de enlem için eşit biçimde geçerlidir' ifadesi hatalıdır. Cevap C şıkkıdır.

5. Aşağıda farklı tarihlerde farklı enlemlerdeki gündüz süreleriyle ilgili bazı çıkarımlar yapılmıştır. Bunlardan hangisi Dünya'nın şekli ve hareketleri açısından kesinlikle doğrudur?

• A) Ekvator üzerindeki bir noktada yıl boyunca gündüz süresi hiç değişmez ve her gün tam 12 saattir.
• B) Kuzey Yarım Küre'de herhangi bir noktada yıllık toplam gündüz süresi ile yıllık toplam gece süresi birbirine eşittir.
• C) 21 Haziran'da 45°K enleminde gündüz süresi, 21 Haziran'da 23,5°K enlemindeki gündüz süresinden uzundur. ✓
• D) 21 Haziran'da 66,5°K enleminde gündüz süresi, aynı tarihteki 23,5°K enlemindeki gündüz süresinden kısadır.
• E) 22 Aralık'ta Güney Kutbu'nda gündüz süresi 0 saattir çünkü Güneş kutbun üzerine hiç çıkmaz.

A yanlıştır: 21 Haziran'da Kuzey YK'de yaz gündönümü yaşanır; 66,5°K Kuzey Kutup Çevresi'dir ve bu tarihte 24 saat gündüz yaşanır. 23,5°K ise Kuzey Dönencesi olup gündüz süresi yaklaşık 13,5 saattir. Dolayısıyla 66,5°K'deki gündüz süresi daha uzundur, kısa değil. B yanlıştır: Ekvator üzerinde gündüz süresi atmosferik refraksiyon ve Dünya'nın eliptik yörüngesi nedeniyle tam 12 saat değildir; yıl boyunca küçük sapmalar olur. C yanlıştır: 22 Aralık'ta Güney YK'de yaz yaşanır; Güney Kutbu'nda bu tarihte 24 saat gündüz vardır, gece değil. D tartışmalıdır; kutba yakın noktalarda yaz aylarında çok uzun gündüzler ve kış aylarında çok uzun geceler yaşandığından yıllık toplam tam eşit olmayabilir. E DOĞRUDUR: 21 Haziran'da (Kuzey YK yaz gündönümü) Güneş'in dik düştüğü enlem 23,5°K'dir. Kuzey YK'de enlem arttıkça (ekvatordan kutba doğru) 21 Haziran'da gündüz süresi artar; 45°K, 23,5°K'den daha yüksek bir enlem olduğundan 21 Haziran'daki gündüz süresi daha uzundur. 45°K'de yaklaşık 15,5 saat, 23,5°K'de yaklaşık 13,5 saat gündüz yaşanır. Cevap E şıkkıdır.

6. Dünya'nın şekli aşağıdakilerden hangisiyle en doğru biçimde ifade edilir?

• A) Koni
• B) Jeoit ✓
• C) Tam küre
• D) Elips
• E) Silindir

Dünya ne tam küre ne de düzgün bir elipsoittir. Kutuplarda basık, Ekvator'da şişkin olan, düzensiz bir şekle sahip olan Dünya'nın bu gerçek şekline 'Jeoit' adı verilir.

7. Dünya'nın günlük hareketi (kendi ekseni etrafında dönüşü) kaç saatte tamamlanır?

• A) 6 saat
• B) 365 gün
• C) 12 saat
• D) 48 saat
• E) 24 saat ✓

Dünya kendi ekseni etrafında Batı'dan Doğu'ya doğru yaklaşık 24 saatte bir tam tur yapar. Bu harekete günlük hareket (rotasyon) adı verilir ve gece-gündüzün oluşmasına neden olur.

8. Dünya'nın yıllık hareketi (Güneş etrafındaki dönüşü) yaklaşık kaç günde tamamlanır?

• A) 30 gün
• B) 24 gün
• C) 183 gün
• D) 400 gün
• E) 365 gün 6 saat ✓

Dünya, Güneş etrafındaki yörüngesini yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu nedenle her 4 yılda bir 6 saatlik artıklar birikerek 'artık yıl' oluşur ve o yıl Şubat ayı 29 gün çeker.

9. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönüş yönü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Güneyden Kuzeye
• B) Her iki yönde dönüşümlü olarak
• C) Doğudan Batıya
• D) Batıdan Doğuya ✓
• E) Kuzeyden Güneye

Dünya kendi ekseni etrafında Batı'dan Doğu'ya doğru döner. Bu dönüş yönü nedeniyle Güneş her gün Doğu'dan doğar ve Batı'ya doğru hareket ediyor gibi görünür. Aynı sebepten yerel saatler Doğu'ya gidildikçe ilerler.

10. Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın günlük hareketinin (rotasyonunun) bir sonucudur?

• A) İklim kuşaklarının oluşması
• B) Eksen eğikliğinin oluşması
• C) Gece ve gündüzün oluşması ✓
• D) Yıl uzunluğunun belirlenmesi
• E) Mevsimlerin oluşması

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü (günlük hareket) gece ve gündüzün oluşmasına neden olur. Mevsimlerin oluşması ise Dünya'nın ekseninin eğik olması ve Güneş etrafındaki yıllık hareketiyle ilgilidir.

11. Dünya'nın ekseni kaç derecelik eğimle eğiktir?

• A) 90°
• B) 30°
• C) 45°
• D) 66° 33'
• E) 23° 27' ✓

Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre 66° 33' açı yapar; bu da ekseni dik konumdan (90°) 23° 27' eğik bırakır. Bu eğiklik mevsimlerin ve iklim kuşaklarının oluşmasının temel nedenidir.

12. Dünya'nın Ekvator çevresinin kutup çevresinden daha uzun olmasının nedeni nedir?

• A) Dünya'nın Güneş'e uzaklığı
• B) Dünya'nın kutuplarda basık, Ekvator'da şişkin olması ✓
• C) Dünya'nın ekseninin eğik olması
• D) Dünya'nın yıllık hareketi
• E) Ay'ın çekim kuvveti

Dünya kutuplarda basık, Ekvator'da şişkin bir yapıya sahiptir. Bu nedenle Ekvator yarıçapı (yaklaşık 6378 km) kutup yarıçapından (yaklaşık 6357 km) daha büyüktür ve dolayısıyla Ekvator çevresi daha uzundur.

13. Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın yıllık hareketinin (Güneş etrafındaki dönüşünün) bir sonucudur?

• A) Gece ve gündüzün eşit uzunluğu
• B) Mevsimlerin oluşması ✓
• C) Gece ve gündüzün oluşması
• D) Saat farklarının oluşması
• E) Rüzgârların yön değiştirmesi

Dünya'nın yıllık hareketi ve ekseninin eğik olması bir araya gelince farklı mevsimlerin oluşmasına neden olur. Gece-gündüz oluşumu ve saat farkları ise günlük hareketin (rotasyonun) sonuçlarıdır.

14. Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi yaşanırken Güney Yarım Küre'de hangi mevsim yaşanır?

• A) Yaz
• B) İlkbahar
• C) Sonbahar
• D) Kış ✓
• E) Her iki yarım kürede de aynı mevsim yaşanır

Dünya'nın ekseninin eğikliği nedeniyle Kuzey ve Güney Yarım Küreler Güneş ışınlarını farklı açılarla alır. Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre'de kış, Kuzey'de kış yaşanırken Güney'de yaz yaşanır.

15. Güneş ışınlarının Ekvator'a dik düştüğü tarihler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

• A) 21 Haziran ve 22 Aralık
• B) 21 Haziran ve 21 Mart
• C) 21 Mart ve 21 Haziran
• D) 21 Mart ve 23 Eylül ✓
• E) 23 Eylül ve 22 Aralık

Güneş ışınları 21 Mart (İlkbahar Ekinoksu) ve 23 Eylül (Sonbahar Ekinoksu) tarihlerinde Ekvator'a dik düşer. Bu tarihlerde gece ve gündüz tüm dünyada eşit (12'şer saat) uzunluktadır.

16. 21 Haziran'da Güneş ışınları hangi paralele dik düşer?

• A) Oğlak Dönencesi (23° 27' G)
• B) Yengeç Dönencesi (23° 27' K) ✓
• C) Güney Kutup Dairesi (66° 33' G)
• D) Ekvator (0°)
• E) Kuzey Kutup Dairesi (66° 33' K)

21 Haziran Kuzey Yarım Küre'nin yaz gündönümüdür. Bu tarihte Güneş ışınları 23° 27' Kuzey enlemi olan Yengeç Dönencesi'ne dik düşer. Bu tarih Kuzey Yarım Küre'de yılın en uzun gündüzüne karşılık gelir.

17. Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konum aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?

• A) Zenit
• B) Perihelion ✓
• C) Aphelion
• D) Ekinoks
• E) Nadir

Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu nokta 'Perihelion' olarak adlandırılır ve yaklaşık 3 Ocak'ta gerçekleşir. Dünya'nın Güneş'ten en uzak olduğu nokta ise 'Aphelion'dur ve yaklaşık 4 Temmuz'da gerçekleşir.

18. Aşağıdaki paralel dairelerinden hangisi iklimlerin belirlenmesinde temel sınır niteliği taşımaz?

• A) Oğlak Dönencesi
• B) Yengeç Dönencesi
• C) Ekvator
• D) Kuzey Kutup Dairesi
• E) Başlangıç Meridyeni ✓

Başlangıç Meridyeni (0° boylamı / Greenwich Meridyeni) bir paralel değil, bir meridyendir ve iklim kuşaklarının belirlenmesinde değil, saat dilimlerinin ve coğrafi koordinatların belirlenmesinde kullanılır. Diğer seçenekler iklim kuşaklarını sınırlandıran paralel daireleridir.

19. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle oluşan görünür hareket aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ay'ın Batı'dan Doğu'ya hareket etmesi
• B) Güneş'in Doğu'dan Batı'ya hareket etmesi ✓
• C) Mevsimlerin değişmesi
• D) Kutup yıldızının konumunun değişmesi
• E) Yıldızların sabit durması

Dünya Batı'dan Doğu'ya döndüğü için Güneş, Ay ve yıldızlar sanki Doğu'dan Batı'ya hareket ediyormuş gibi görünür. Bu bir görünür harekettir; gerçekte Güneş hareket etmez, Dünya döner.

20. Aşağıdakilerden hangisi Ekvator'un özelliklerinden biri değildir?

• A) 0° enlem olarak kabul edilir
• B) Güneş ışınları her zaman dik açıyla düşer ✓
• C) Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca eşittir
• D) Dünya'yı Kuzey ve Güney olmak üzere iki eşit parçaya böler
• E) En uzun paralel dairesidir

Güneş ışınları Ekvator'a her zaman dik açıyla düşmez. Yalnızca 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Ekvator'a dik düşer. Diğer tarihlerde Ekvator'a yakın açılarda düşse de tam dik açı yalnızca bu iki tarihte gerçekleşir.

21. Dünya'nın Güneş etrafındaki hareketi aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

• A) Prezesyon
• B) Refraksyon
• C) Nütasyon
• D) Revolüsyon ✓
• E) Rotasyon

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki hareketi 'rotasyon' (günlük hareket), Güneş etrafındaki hareketi ise 'revolüsyon' (yıllık hareket) olarak adlandırılır. Revolüsyon yaklaşık 365 gün 6 saatte tamamlanır ve mevsimlerin oluşmasına zemin hazırlar.

22. Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş süresi yaklaşık kaçtır?

• A) 365 gün
• B) 12 saat
• C) 24 saat ✓
• D) 30 gün
• E) 6 ay

Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte (daha kesin ifadeyle 23 saat 56 dakika 4 saniyede) bir tam tur yapar. Bu harekete rotasyon (günlük hareket) denir ve gece-gündüzün oluşmasına neden olur.

23. Dünya'nın rotasyon hareketinin doğrudan bir sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Gece ve gündüzün oluşması ✓
• B) Eksen eğikliğinin oluşması
• C) Yıllık sıcaklık farklarının oluşması
• D) Mevsimlerin oluşması
• E) İklim kuşaklarının oluşması

Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü (rotasyon) gece ve gündüzün oluşmasına neden olur. Güneş ışınlarının aynı anda yalnızca Dünya'nın yarısına ulaşması ve Dünya'nın dönmesiyle gece-gündüz birbirini izler. Mevsimlerin oluşması ise revolüsyon hareketine ve eksen eğikliğine bağlıdır.

24. Dünya'nın dönme ekseninin Yörünge düzlemine göre eğiklik açısı yaklaşık kaçtır?

• A) 66° 33'
• B) 90°
• C) 45°
• D) 30°
• E) 23° 27' ✓

Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 66° 33' açı yapar; başka bir deyişle eksen, dik açıya (90°) göre 23° 27' eğiktir. Bu eğiklik mevsimlerin oluşmasının ve güneş ışınlarının yıl içinde farklı açılarda gelmesinin temel nedenidir. KPSS'de her iki değer de sorulabilir; eğiklik açısı olarak 23° 27' daha yaygın kullanılır.

25. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Dünya üzerindeki gece-gündüz durumu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kuzey Yarımküre'de gece, Güney Yarımküre'de gündüz daha uzundur.
• B) Tüm Dünya'da gece ve gündüz eşit uzunluktadır. ✓
• C) Kutup bölgelerinde 6 aylık gece yaşanır.
• D) Gündüz süresi her yerde 18 saattir.
• E) Güneş ışınları yalnızca Kuzey Yarımküre'ye dik gelir.

21 Mart (İlkbahar Ekinoksu) ve 23 Eylül (Sonbahar Ekinoksu) tarihlerinde Güneş ışınları Ekvator'a dik gelir. Bu tarihlerde gece-gündüz tüm Dünya'da eşit uzunlukta (12'şer saat) olur. 'Ekinoks' kelimesinin anlamı da Latince'de 'eşit gece' demektir.