COGRAFYA - harita koordinat (Bölüm 2)

1. Aşağıdaki meridyen çiftlerinden hangisi birleşerek tam bir büyük çember oluşturur?

• A) 45° ve 90° meridyenleri
• B) 0° ve 45° meridyenleri
• C) 30° ve 60° meridyenleri
• D) 0° ve 90° meridyenleri
• E) 0° ve 180° meridyenleri ✓

Birbirine zıt olan iki meridyen (biri Doğu, biri Batı), yani toplamları 180° olan meridyen çiftleri birleşerek büyük çember oluşturur. 0° ve 180° meridyenleri bu şekilde bir büyük çember meydana getirir.

2. İzohips (eş yükselti eğrisi) hakkında aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

• A) İzohipsler birbirini kesmez
• B) İzohipsler arasındaki mesafe büyüdükçe eğim artar ✓
• C) Aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğrilerdir
• D) İzohipsler kapalı eğrilerdir
• E) Sık izohipsler sarp yamaçları gösterir

İzohipsler arasındaki mesafe büyüdükçe eğim azalır, mesafe küçüldükçe (sık izohipsler) eğim artar. Diğer seçeneklerin tamamı izohipsler hakkında doğru bilgiler içermektedir.

3. Türkiye'nin başkenti Ankara'nın koordinatları yaklaşık olarak 40°K ve 33°D şeklindedir. Bu bilgiye göre Ankara hangi yarım kürelerde yer almaktadır?

• A) Kuzey ve Batı yarım küre
• B) Kuzey ve Doğu yarım küre ✓
• C) Yalnızca Kuzey yarım küre
• D) Güney ve Doğu yarım küre
• E) Güney ve Batı yarım küre

40°K enlemi Kuzey yarım kürede, 33°D boylamı ise Doğu yarım kürede yer almaktadır. Bu nedenle Ankara hem Kuzey hem de Doğu yarım kürede bulunmaktadır.

4. Harita üzerinde iki nokta arasındaki gerçek mesafeyi hesaplamak için aşağıdakilerden hangisi kullanılır?

• A) Haritanın yönü
• B) Haritanın ölçeği ✓
• C) Haritanın başlığı
• D) Haritanın renk skalası
• E) Haritanın koordinat sistemi

Haritadaki ölçek sayesinde harita üzerinde ölçülen mesafe ile gerçek mesafe arasında dönüşüm yapılabilir. Ölçek = Harita mesafesi / Gerçek mesafe formülüyle gerçek mesafe hesaplanır.

5. Aynı yerel saate sahip olan noktalar aşağıdakilerden hangisi üzerinde yer alır?

• A) Aynı meridyen üzerinde ✓
• B) Aynı paralel üzerinde
• C) 0° meridyenine eşit uzaklıktaki noktalarda
• D) Ekvator üzerinde
• E) Aynı iklim kuşağında

Yerel saat, güneşin o noktanın meridyeninden geçmesine göre belirlenir. Bu nedenle aynı meridyen üzerindeki tüm noktalar aynı yerel saate sahiptir. Farklı paraleller üzerinde olmaları saati etkilemez.

6. Aşağıdakilerden hangisi topografya haritalarının özelliklerinden değildir?

• A) Yol, yerleşim ve akarsu gibi unsurları içerir
• B) Büyük ölçekli haritalardır
• C) Yüzey şekillerini ayrıntılı gösterir
• D) Dünya'nın tamamını tek bir haritada gösterir ✓
• E) İzohips eğrileri kullanılır

Topografya haritaları büyük ölçekli, ayrıntılı haritalardır ve belirli bir bölgeyi gösterir. Dünya'nın tamamını tek haritada göstermek topografya haritasının amacı değildir; bu, atlas veya dünya haritalarının işlevidir.

7. Bir haritada gösterilen alan ne kadar büyürse ölçek nasıl değişir?

• A) Ölçek küçülür ✓
• B) Ölçek değişmez
• C) Ölçek önce küçülür sonra büyür
• D) Ölçek ile gösterilen alan arasında ilişki yoktur
• E) Ölçek büyür

Haritada gösterilen alan büyüdükçe harita ölçeği küçülür. Örneğin bir il haritası (büyük ölçek) yerine Türkiye haritası (küçük ölçek) kullanmak gerekir. Alan büyüdükçe aynı kâğıt üzerinde göstermek için daha küçük ölçek seçilmesi zorunludur.

8. Ekvator'un özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

• A) Dünyayı Kuzey ve Güney yarım küreye böler
• B) En uzun paralel çizgisidir
• C) Ekvator üzerindeki tüm noktalar aynı boylamda bulunur ✓
• D) Güneş ışınlarını yıl boyunca dik açıyla alır
• E) 0° enleminde yer alır

Ekvator, Dünya'yı kuzey ve güney yarım küreye bölen en uzun paralel çizgisidir ve 0° enlemiyle temsil edilir. Ancak Ekvator üzerindeki noktalar farklı boylamlarda bulunabilir; boylam ekvatorla değil meridyenlerle belirlenir. Güneş ışınları ise yalnızca ekinoks dönemlerinde Ekvator'a dik gelir, yıl boyunca değil.

9. Aşağıdaki harita türlerinden hangisi nüfus dağılışını göstermek amacıyla kullanılır?

• A) Kadastro haritası
• B) Jeoloji haritası
• C) Topografya haritası
• D) İzohips haritası
• E) Koropleth (koroplet) haritası ✓

Koroplet (koropleth) haritaları, bölgelerin farklı renk ya da gölgelendirmelerle belirli verilere (nüfus yoğunluğu, gelir düzeyi vb.) göre gösterildiği haritalardır. Nüfus dağılışı bu harita türüyle etkili biçimde ifade edilir. Diğer seçenekler farklı amaçlarla kullanılan harita türleridir.

10. Haritada gerçek uzunlukların ne kadar küçültülerek gösterildiğini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Paralel
• B) Koordinat
• C) Projeksiyon
• D) Ölçek ✓
• E) Meridyen

Ölçek (skala), harita üzerindeki bir uzunluğun gerçekteki uzunluğuna oranını ifade eder. Haritanın kaç kat küçültüldüğünü gösterir.

11. Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın yerini belirlemek için kullanılan paralel ve meridyen değerlerine ne ad verilir?

• A) Skala
• B) Projeksiyon
• C) Kontur
• D) İzohips
• E) Coğrafi koordinat ✓

Coğrafi koordinat, bir noktanın Dünya üzerindeki konumunu belirtmek için kullanılan enlem ve boylam değerlerinin bütünüdür.

12. Ekvator'a paralel olarak çizilen ve bir noktanın Ekvator'a olan açısal uzaklığını gösteren daireler aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tropikler
• B) Meridyenler
• C) Başlangıç meridyeni
• D) Kutup çemberleri
• E) Paraleller ✓

Paraleller, Ekvator'a paralel olarak çizilen dairelerdir ve bir noktanın Ekvator'a olan açısal uzaklığını (enlemi) gösterir. 0° ile 90° arasında değer alır.

13. Boylamın başlangıç noktası olarak kabul edilen ve 0° boylam değerine sahip meridyen aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Greenwich Meridyeni ✓
• B) Tropik of Cancer
• C) Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi
• D) Ekvator
• E) Yengeç Dönencesi

Greenwich Meridyeni, İngiltere'nin Greenwich kasabasından geçen ve 0° boylam değerine sahip olan başlangıç meridyenidir. Tüm boylam değerleri bu meridyene göre hesaplanır.

14. 1/100.000 ölçekli haritada 5 cm olarak ölçülen bir mesafenin gerçek uzunluğu kaç km'dir?

• A) 5 km ✓
• B) 500 km
• C) 50 km
• D) 0,5 km
• E) 5000 km

Gerçek uzunluk = Harita uzunluğu × Ölçek paydası. 5 cm × 100.000 = 500.000 cm = 5.000 m = 5 km.

15. Aşağıdakilerden hangisi küçük ölçekli haritaların özelliklerinden biridir?

• A) Geniş alanlar gösterilir ✓
• B) Kadastro haritaları bu gruba girer
• C) Ayrıntı düzeyi yüksektir
• D) Dar alanlar ayrıntılı gösterilir
• E) Ölçek paydası küçüktür

Küçük ölçekli haritalarda (1/1.000.000 gibi) ölçek paydası büyüktür, küçültme oranı fazladır. Bu nedenle geniş alanlar (kıtalar, ülkeler) gösterilir fakat ayrıntı düzeyi düşüktür.

16. Eş yükselti eğrilerinin kullanıldığı ve arazinin üç boyutlu yapısını iki boyutlu bir yüzey üzerinde gösteren harita türü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Siyasi harita
• B) Beşeri harita
• C) Topografya haritası ✓
• D) Nüfus haritası
• E) İklim haritası

Topografya (topoğrafya) haritaları, eş yükselti eğrileri (izohips/kontur) kullanılarak arazinin yükseklik ve şekil özelliklerini gösteren haritalardır.

17. Bir haritada 40° K - 30° D koordinatları verildiğinde, bu noktanın bulunduğu konum aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kuzey yarımküre, Batı yarımküre
• B) Güney yarımküre, Doğu yarımküre
• C) Kuzey yarımküre, Doğu yarımküre ✓
• D) Güney yarımküre, Batı yarımküre
• E) Ekvator üzerinde, Doğu yarımküre

40° K (Kuzey) enlemi noktanın Ekvator'un kuzeyinde, yani Kuzey yarımkürede olduğunu; 30° D (Doğu) boylamı ise Greenwich Meridyeni'nin doğusunda, yani Doğu yarımkürede olduğunu gösterir.

18. Meridyenler hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Uzunlukları birbirinden farklıdır
• B) Ekvator'u dik açıyla keser ✓
• C) Kutuplarda birbirinden uzaklaşır
• D) Ekvator ile aynı düzlemdedir
• E) Birbirine paralel yarım dairelerdir

Meridyenler, Kuzey ve Güney kutuplarını birleştiren yarım dairelerdir. Ekvator'u 90° (dik açı) ile keserler. Tüm meridyenler eşit uzunluktadır ve kutuplarda birleşirler.

19. Aşağıdaki ölçeklerden hangisi en büyük ölçeklidir?

• A) 1/1.000.000
• B) 1/25.000
• C) 1/500.000
• D) 1/10.000 ✓
• E) 1/100.000

Ölçek kesri ne kadar büyükse (paydası ne kadar küçükse) harita o kadar büyük ölçeklidir. 1/10.000, verilen seçenekler arasında paydası en küçük olan kesirdir; dolayısıyla en büyük ölçeklidir.

20. Harita üzerinde aynı yükseltiye sahip noktaları birleştiren eğrilere ne ad verilir?

• A) İzoterm
• B) İzohyet
• C) İzohips ✓
• D) İzohalin
• E) İzobar

İzohips (kontur eğrisi), topografya haritalarında aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğrilerdir. İzobar basınç, izoterm sıcaklık, izohyet yağış, izohalin tuzluluk eşdeğer noktalarını gösterir.

21. Enlem değeri 0° olan paralel aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yengeç Dönencesi
• B) Kuzey Kutup Dairesi
• C) Oğlak Dönencesi
• D) Greenwich
• E) Ekvator ✓

Ekvator, Dünya'yı Kuzey ve Güney yarımküre olarak ikiye bölen ve 0° enlem değerine sahip olan paraleldir. Greenwich ise bir meridyendir, paralel değildir.

22. Harita projeksiyonlarının kullanılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Koordinat sistemini belirlemek
• B) Küresel yüzeyi düzleme aktarmak ✓
• C) Ölçeği büyütmek
• D) Yükseklikleri göstermek
• E) Haritaları renkli göstermek

Dünya'nın küresel yüzeyi düz bir kağıda aktarıldığında bozulmalar meydana gelir. Projeksiyon, bu küresel yüzeyi matematiksel yöntemlerle düzleme dönüştürme işlemidir.

23. Türkiye'nin yaklaşık coğrafi koordinatları 36°-42° Kuzey enlemleri ve 26°-45° Doğu boylamları arasındadır. Buna göre Türkiye hangi yarımkürelerde yer alır?

• A) Kuzey yarımküre ve Batı yarımküre
• B) Güney yarımküre ve Doğu yarımküre
• C) Güney yarımküre ve Batı yarımküre
• D) Ekvator üzerinde ve Doğu yarımküre
• E) Kuzey yarımküre ve Doğu yarımküre ✓

Türkiye 36°-42° Kuzey enlemlerinde yer aldığından Kuzey yarımkürede, 26°-45° Doğu boylamlarında yer aldığından ise Doğu yarımkürededir.

24. Aşağıdakilerden hangisi harita ile ilgili yanlış bir ifadedir?

• A) Ölçek büyüdükçe gösterilen alan küçülür
• B) Topografya haritaları izohips eğrilerini kullanır
• C) Büyük ölçekli haritalar daha az ayrıntı içerir ✓
• D) Paraleller ve meridyenler koordinat ağını oluşturur
• E) Haritalar gerçeğin küçültülmüş modelidir

Büyük ölçekli haritalar DAHA FAZLA ayrıntı içerir, daha dar alanları gösterir. Küçük ölçekli haritalar ise geniş alanları az ayrıntıyla gösterir. Bu nedenle D seçeneği yanlış bir ifadedir.

25. Bir haritada gerçek yüzey alanı 100 km² olan bir gölün harita üzerindeki alanı 4 cm² olarak ölçülmüştür. Bu haritanın ölçeği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1/1.000.000
• B) 1/250.000
• C) 1/500.000 ✓
• D) 1/5.000.000
• E) 1/2.500.000

Gerçek alan = 100 km² = 100.000.000 m² = 1.000.000.000.000 cm². Harita alanı = 4 cm². Ölçek² = Harita alanı / Gerçek alan = 4 / 1.000.000.000.000 = 1 / 250.000.000.000. Ölçek = 1 / 500.000. Dolayısıyla haritanın ölçeği 1/500.000'dir.