COGRAFYA - harita koordinat (Bölüm 3)

1. Aşağıdaki koordinatlardan hangisi Kuzey Yarım Küre'de yer alır?

• A) 15°G – 45°B
• B) 20°G – 30°D
• C) 35°K – 25°D ✓
• D) 10°G – 60°D
• E) 45°G – 15°B

Koordinatlarda K (Kuzey) harfi, o noktanın Kuzey Yarım Küre'de bulunduğunu gösterir. Seçeneklerde yalnızca C seçeneğinde '35°K' ifadesi geçmekte olup bu nokta Kuzey Yarım Küre'de yer almaktadır. Diğer tüm seçeneklerde G (Güney) harfi kullanılmıştır.

2. 1/500.000 ölçekli bir haritada 6 cm olarak ölçülen iki şehir arasındaki gerçek mesafe kaç km'dir?

• A) 20 km
• B) 30 km ✓
• C) 25 km
• D) 15 km
• E) 40 km

Gerçek mesafe = Harita mesafesi × Payda. Gerçek mesafe = 6 cm × 500.000 = 3.000.000 cm = 30.000 m = 30 km. Dolayısıyla iki şehir arasındaki gerçek mesafe 30 km'dir.

3. Paralel ve meridyenlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Ekvatora en uzak paraleller kutup noktalarıdır.
• B) Tüm paraleller birbirine eşit uzunluktadır. ✓
• C) Başlangıç meridyeni 0° olarak kabul edilir.
• D) Ekvatora paralel çizilen daireler paraleldir.
• E) Meridyenler kutuplarda birleşir.

Paraleller Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe küçülür. Yalnızca Ekvator (0°) en büyük paralel çemberini oluşturur. Bu nedenle 'Tüm paraleller birbirine eşit uzunluktadır.' ifadesi yanlıştır. Diğer seçeneklerin tamamı doğrudur.

4. Harita üzerinde eş yükselti eğrilerinin (izohips) birbirine çok yakın çizilmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?

• A) Arazinin ovalık olduğunu
• B) Arazinin düz olduğunu
• C) Yükseltinin düşük olduğunu
• D) Eğimin fazla olduğunu ✓
• E) Eğimin az olduğunu

Eş yükselti eğrileri (izohipsler) birbirine yaklaştıkça bu, kısa yatay mesafede büyük yükselti farkı olduğunu, yani arazinin dik (eğimin fazla) olduğunu gösterir. Eğrilerin birbirinden uzak olması ise eğimin az, arazinin nispeten düz olduğunu ifade eder.

5. Başlangıç meridyeninin (0° meridyeni) geçtiği şehir aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Roma
• B) Greenwich (Londra) ✓
• C) Paris
• D) Berlin
• E) Madrit

Başlangıç meridyeni (Prime Meridian / 0° meridyeni), 1884 yılında yapılan uluslararası anlaşma ile İngiltere'nin Londra şehrine bağlı Greenwich semtinden geçtiği kabul edilmiştir. Bu nedenle başlangıç meridyeni 'Greenwich Meridyeni' olarak da adlandırılır.

6. Aşağıdaki ölçeklerden hangisi daha büyük ölçeklidir ve daha fazla ayrıntı gösterir?

• A) 1/100.000
• B) 1/500.000
• C) 1/50.000 ✓
• D) 1/250.000
• E) 1/1.000.000

Ölçek kesrinin paydası küçüldükçe ölçek büyür ve haritada daha fazla ayrıntı gösterilebilir. Seçenekler arasında en küçük paydaya sahip olan 1/50.000, en büyük ölçekli haritadır ve en fazla ayrıntıyı gösterir. Büyük ölçekli haritalar küçük alanları ayrıntılı olarak gösterir.

7. Türkiye'nin büyük bölümü hangi koordinat aralığında yer alır?

• A) 26°-36° Güney enlemi, 36°-45° Doğu boylamı
• B) 36°-42° Kuzey enlemi, 26°-45° Doğu boylamı ✓
• C) 36°-42° Güney enlemi, 26°-45° Batı boylamı
• D) 26°-42° Kuzey enlemi, 36°-45° Doğu boylamı
• E) 36°-45° Kuzey enlemi, 26°-42° Doğu boylamı

Türkiye yaklaşık 36°-42° Kuzey enlemleri ile 26°-45° Doğu boylamları arasında yer almaktadır. Ülkemiz Kuzey Yarım Küre ve Doğu Yarım Küre'de konumlanmaktadır. Bu koordinatlar KPSS sınavlarında sıkça sorulan temel coğrafya bilgilerindendir.

8. Bir harita üzerinde gerçek yönleri bulmak için kullanılan araç aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Pusula (kuzey oku) ✓
• B) Eğim hesabı
• C) Lejant
• D) Skala çizgisi
• E) İzohips analizi

Haritalar üzerinde yön bulmak için pusula ya da harita üzerinde gösterilen kuzey oku (pusula işareti) kullanılır. Lejant haritadaki sembolleri açıklar, skala (ölçek çizgisi) mesafeleri ölçmeye yarar, izohipsler ise yükseltiyi gösterir.

9. Aynı boylamda bulunan iki nokta arasındaki enlem farkı 1° olduğunda aralarındaki mesafe yaklaşık kaç km'dir?

• A) 11 km
• B) 333 km
• C) 222 km
• D) 55 km
• E) 111 km ✓

Dünya'nın çevresi yaklaşık 40.000 km olup 360°'ye bölündüğünde 1°'ye karşılık gelen mesafe 40.000 / 360 ≈ 111 km olarak hesaplanır. Bu değer, enlem farkı için yaklaşık sabittir çünkü meridyenler boyunca uzunluk değişmez. Boylam için ise bu değer enleme göre değişir.

10. Harita lejantı (gösterge) hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) Haritada kullanılan renk ve sembollerin anlamını açıklar. ✓
• B) Haritanın yapıldığı yılı belirtir.
• C) İki nokta arasındaki gerçek mesafeyi verir.
• D) Haritanın ölçeğini sayısal olarak ifade eder.
• E) Harita üzerindeki yükseltileri gösterir.

Lejant (gösterge), harita üzerinde kullanılan semboller, renkler ve çizgilerin ne anlama geldiğini açıklayan kılavuz tablodur. Haritayı okuyabilmek için lejantı doğru yorumlamak büyük önem taşır. Diğer seçeneklerde açıklanan özellikler ölçek, izohips, skala ve tarih gibi farklı harita unsurlarına aittir.

11. İki nokta arasındaki boylam farkı 30° olduğunda, bu iki nokta arasındaki zaman farkı kaç saattir?

• A) 6 saat
• B) 4 saat
• C) 2 saat ✓
• D) 3 saat
• E) 1 saat

Dünya 24 saatte 360° döndüğünden, her 15° boylamlık fark 1 saatlik zaman farkına karşılık gelir. Boylam farkı 30° olduğunda zaman farkı = 30° ÷ 15° = 2 saattir. Bu hesap KPSS'de sıkça çıkan temel bir zaman-boylam ilişkisi sorusudur.

12. Aşağıdaki harita türlerinden hangisi bir ülkenin nüfus dağılımını göstermek için en uygun olanıdır?

• A) Kadastro haritası
• B) Topoğrafya haritası
• C) Hidrografya haritası
• D) Koropleth (benek/koroplet) haritası ✓
• E) Jeoloji haritası

Nüfus yoğunluğu gibi nicel verilerin coğrafi dağılımını göstermek için koroplet (koropleth) haritaları kullanılır. Bu haritalarda farklı renk tonları ya da benek yoğunluğu ile bölgeler arasındaki farklar ifade edilir. Topoğrafya haritası yüzey şekillerini, jeoloji haritası kayaç yapısını, hidrografya haritası su kaynaklarını, kadastro haritası ise tapu sınırlarını gösterir.

13. Ekvator'un üzerinde bulunan bir noktanın enlemi kaç derecedir?

• A) 90°G
• B) 0° ✓
• C) 90°K
• D) 45°K
• E) 180°

Ekvator, Dünya'yı Kuzey ve Güney Yarım Küre olarak ikiye bölen büyük çemberdir ve enlemi 0° olarak kabul edilir. Kutuplar ise 90° enleminde yer alır (Kuzey Kutbu 90°K, Güney Kutbu 90°G). 180° ise uluslararası tarih değiştirme çizgisinin boylamıdır.

14. Gerçek mesafesi 150 km olan iki nokta, 1/1.000.000 ölçekli bir haritada kaç cm ile gösterilir?

• A) 15 cm ✓
• B) 20 cm
• C) 10 cm
• D) 25 cm
• E) 5 cm

Harita mesafesi = Gerçek mesafe / Payda. Gerçek mesafe = 150 km = 15.000.000 cm. Harita mesafesi = 15.000.000 cm / 1.000.000 = 15 cm. Dolayısıyla iki nokta harita üzerinde 15 cm ile gösterilir.

15. Türkiye'de iki şehir arasındaki gerçek mesafeyi hesaplamak için 1/1.000.000 ölçekli bir harita kullanılmaktadır. Harita üzerinde ölçülen mesafe 7,5 cm ise gerçek mesafe kaç km'dir?

• A) 650 km
• B) 700 km
• C) 800 km
• D) 850 km
• E) 750 km ✓

Ölçek formülü: Gerçek mesafe = Harita mesafesi × Payda. 7,5 cm × 1.000.000 = 7.500.000 cm = 75.000 m = 750 km. Doğru cevap C şıkkıdır.

16. Eş yükselti eğrilerinin (izohips) sık aralıklı çizildiği bir alanda aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Eğim fazladır. ✓
• B) Yüzey şekilleri engebeli değil düzdür.
• C) İzohipsler birbirinden uzak geçmektedir.
• D) Bölge ovalık karakterdedir.
• E) Eğim azdır.

İzohips eğrilerinin sık aralıklı olması, kısa yatay mesafede fazla yükseklik farkı bulunduğunu, dolayısıyla eğimin fazla (arazi engebeli/dik yamaçlı) olduğunu gösterir. İzohipslerin seyrek olması ise eğimin az olduğunu ifade eder. Doğru cevap C şıkkıdır.

17. Herhangi bir noktanın 40° Kuzey enlemi ve 30° Doğu boylamı koordinatları verildiğinde, bu koordinatlar dünya üzerinde kaç farklı noktayı ifade eder?

• A) 2
• B) 4
• C) Sonsuz sayıda
• D) 1 ✓
• E) 8

Enlem (40°K) ve boylam (30°D) birlikte verildiğinde, dünya üzerinde yalnızca tek bir noktayı belirler. Enlem yalnızca verilseydi, aynı enlem dairesindeki sonsuz nokta söz konusu olurdu. Ancak ikisi birlikte koordinat sistemi içinde özgün bir noktayı tanımlar. Doğru cevap A şıkkıdır.

18. Aşağıdaki harita türlerinden hangisi, belirli bir ölçeğin altında olmakla birlikte büyük alanları kapsayan haritalara örnek gösterilebilir?

• A) Topografya haritaları
• B) Kadastro haritaları
• C) Parsel haritaları
• D) Dünya atlasları ✓
• E) Kent planları

Küçük ölçekli haritalar geniş alanları küçük boyutlarda gösterir ve ayrıntıdan yoksundur. Dünya atlasları kıtaları, okyanus havzalarını veya dünya genelini kapsadığından küçük ölçekli harita grubuna girer. Kadastro, parsel ve kent planları büyük ölçeklidir. Topografya haritaları ise orta ölçekli sayılır. Doğru cevap C şıkkıdır.

19. Aynı bölge için çizilen 1/25.000 ile 1/100.000 ölçekli iki harita karşılaştırıldığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

• A) İki haritada da aynı düzeyde ayrıntı bulunur.
• B) 1/25.000 ölçekli harita kağıt üzerinde daha büyük alan kapsar.
• C) 1/100.000 ölçekli haritanın paydası daha büyük olduğundan ölçeği küçüktür. ✓
• D) 1/100.000 ölçekli harita daha büyük ölçeklidir.
• E) 1/25.000 ölçekli harita daha az ayrıntılı gösterim yapar.

Ölçek kesri küçüldükçe (payda büyüdükçe) harita küçük ölçekli olur; ayrıntı azalır ama kapsanan gerçek alan büyür. 1/100.000 paydası 1/25.000'den büyük olduğu için daha küçük ölçekli haritadır. 1/25.000 ise büyük ölçekli, ayrıntılı haritadır. Doğru cevap E şıkkıdır.

20. Bir haritada A noktasının koordinatı 45°K – 20°D, B noktasının koordinatı 45°K – 50°D olarak verilmiştir. Bu iki nokta arasındaki boylam farkı 30° olduğuna göre, bu iki nokta arasındaki yay uzunluğu hesaplanırken hangi değer kullanılmalıdır?

• A) Her iki nokta arasındaki yükseklik farkı
• B) 45. enlem dairesinin yarıçapı ve 30° açısı ✓
• C) Meridyen yayı uzunluğu ve 30°
• D) Ekvator yarıçapı ve 30° tam açısı
• E) Ekvator çevresi ve 45° açısı

Aynı enlem üzerindeki iki nokta arasındaki yatay (doğu-batı) mesafe, bulundukları enlem dairesinin yarıçapı kullanılarak hesaplanır. 45° enleminde enlem dairesinin yarıçapı, ekvator yarıçapının cos(45°) katına eşittir. Boylam farkı ise 30°'dir. Dolayısıyla kullanılacak değer 45. enlem dairesinin yarıçapı ve 30° açısıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.

21. Türkiye'nin en doğu noktası yaklaşık 44°E, en batı noktası yaklaşık 26°E boylamındadır. Buna göre Türkiye'nin doğusu ile batısı arasındaki yerel saat farkı kaç dakikadır?

• A) 60 dakika
• B) 48 dakika
• C) 96 dakika
• D) 72 dakika ✓
• E) 36 dakika

Dünya 24 saatte 360° döner; bu nedenle 1° boylamda 4 dakika yerel saat farkı oluşur. Türkiye'nin doğu-batı boylam farkı 44° - 26° = 18°'dir. 18° × 4 dakika = 72 dakika yerel saat farkı oluşur. Doğru cevap D şıkkıdır.

22. Aşağıdaki projeksiyonlardan hangisi kutup bölgelerini diğerlerine kıyasla daha gerçekçi yansıtır, ancak ekvator çevresini büyük ölçüde bozar?

• A) Polar (kutup) azimut projeksiyonu ✓
• B) Mercator projeksiyonu
• C) Konform silindirik projeksiyon
• D) Mollweide oval projeksiyonu
• E) Peters projeksiyonu

Azimut (düzlem) projeksiyonları, yansıtma düzlemi bir kutup noktasına teğet alındığında kutup çevresini neredeyse hatasız gösterir; buna karşın ekvatordan uzaklaştıkça şekil ve alan bozulmaları artar. Mercator ise kutupları aşırı büyütürken ekvator çevresini iyi gösterir. Doğru cevap D şıkkıdır.

23. Bir harita üzerinde iki nokta arasındaki uzaklık 4 cm olarak ölçülmüştür. Haritanın ölçeği 1/500.000 ise gerçek mesafe kaç km'dir?

• A) 10 km
• B) 20 km ✓
• C) 50 km
• D) 200 km
• E) 40 km

Gerçek mesafe = Harita mesafesi × Ölçeğin paydası = 4 cm × 500.000 = 2.000.000 cm = 20.000 m = 20 km. Doğru cevap B şıkkıdır.

24. Aşağıdakilerden hangisi boylam dairelerinin (meridyenlerin) ortak özelliklerinden biri değildir?

• A) Başlangıç meridyeni Greenwich'ten geçer.
• B) Düzlem üzerine aktarımda uzunluk bozulmalarına neden olurlar.
• C) Hepsi eşit uzunluktadır.
• D) Hepsi kutup noktalarında birleşir.
• E) Birbirlerine paraleldir. ✓

Meridyenler (boylam daireleri) birbirlerine paralel değildir; ekvatorda en geniş aralıkta olup kutuplara doğru birbirine yaklaşarak kutup noktalarında birleşirler. Paraleller (enlem daireleri) ise birbirlerine paralel uzanır. Hepsi eşit uzunlukta olması ve kutuplarda birleşmesi meridyenlerin gerçek özelliklerindendir. Doğru cevap C şıkkıdır.

25. Bir topografya haritasında A noktasının yükseltisi 800 m, B noktasının yükseltisi 200 m'dir. A'dan B'ye yatay mesafe 3 km ise bu yamaçtaki ortalama eğim yüzdesi nedir?

• A) %10
• B) %30
• C) %15
• D) %25
• E) %20 ✓

Eğim (%) = (Yükselti farkı / Yatay mesafe) × 100. Yükselti farkı = 800 - 200 = 600 m. Yatay mesafe = 3 km = 3000 m. Eğim = (600 / 3000) × 100 = %20. Doğru cevap C şıkkıdır.