COGRAFYA - i klim bilgisi (Bölüm 3)

1. Karadeniz kıyılarında her mevsim yağış alınmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Güneydoğu'dan gelen muson rüzgârları
• B) Subtropikal yüksek basınç sisteminin etkisi
• C) Akdeniz'den gelen sıcak ve nemli hava kütlelerinin etkisi
• D) Karadeniz'den gelen nemli ve ılıman hava ile kıyıya paralel dağların engel oluşturması ✓
• E) Kuzeyden gelen soğuk hava kütleleri

Karadeniz'den gelen nemli hava kütleleri kıyıya paralel uzanan dağlara çarpar ve orografik yağış oluşturur. Bu etki yıl boyunca sürdüğünden Karadeniz kıyıları her mevsim yağış alır; kuru bir mevsim yaşanmaz. Bu iklim tipi Karadeniz iklimi olarak adlandırılır.

2. Aşağıdakilerden hangisi yağışın türleri arasında yer almaz?

• A) Siklonik yağış
• B) Orografik yağış
• C) Konveksiyonel yağış
• D) Albedo yağışı ✓
• E) Frontal yağış

Yağış türleri arasında konveksiyonel (topoğrafyadan bağımsız, ısınan havanın yükselmesiyle oluşan), orografik (dağ engeline çarpmayla oluşan) ve frontal/siklonik (farklı özellikte hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşan) yağışlar yer alır. 'Albedo yağışı' diye bir yağış türü yoktur; albedo güneş ışınlarının yansıma oranıdır.

3. Paso/geçit yerleri ile vadi tabanlarında kışın oluşan, soğuk havanın çukur alanlarda birikmesiyle meydana gelen don olayına ne ad verilir?

• A) Fön
• B) Konveksiyon
• C) Sıcaklık inversiyonu (kırağı inversiyonu) ✓
• D) Subtropikal yüksek basınç
• E) Monsun

Normal koşullarda yükseldikçe sıcaklık düşer; ancak bazı gecelerde çukur alanlarda soğuk hava birikir ve vadilerde ya da vadi tabanlarında yüzeye yakın kesimler daha soğuk olur. Bu duruma sıcaklık inversiyonu denir ve don olaylarına yol açar. Dağ yamaçları bu durumda daha ılık kalabilir.

4. Türkiye'de en az yağış alan bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ege Bölgesi
• B) Marmara Bölgesi
• C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi ✓
• D) Doğu Anadolu Bölgesi
• E) İç Anadolu Bölgesi

Türkiye'de yıllık ortalama yağış miktarı en az olan bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir. Bu bölgede bazı istasyonlarda yıllık yağış 300 mm'nin altına kadar düşmektedir. Bölge yazları subtropikal yüksek basıncın, kışları ise kısmen cephesel yağışların etkisi altında kalır.

5. Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisi yıllık sıcaklık farkının (yaz-kış ortalamaları arasındaki fark) en yüksek olduğu iklim tipidir?

• A) Okyanus (deniz) iklimi
• B) Akdeniz iklimi
• C) Muson iklimi
• D) Karasal iklim ✓
• E) Ekvatoral iklim

Karasal iklimde yazlar çok sıcak, kışlar çok soğuk geçer. Denizlerin ılımanlaştırıcı etkisinden uzak olduğu için yıllık sıcaklık farkı çok büyüktür. Sibirya gibi aşırı karasal bölgelerde bu fark 50 °C'yi aşabilir. Ekvatoral ve okyanus iklimlerinde ise yıllık sıcaklık farkı oldukça küçüktür.

6. Türkiye'de Karadeniz kıyılarında yıl boyunca yağış görülmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Akdeniz ikliminin etkisi altında kalması
• B) Gulf Stream sıcak su akıntısının etkisi
• C) Dağların denize paralel uzanarak nem taşıyan rüzgarlara kapalı olması
• D) Dağların denize dik uzanarak her mevsim nem taşıyan hava kütlelerinin iç kesimlere geçişini engellemesi ✓
• E) Kuzey Kutbu'ndan gelen soğuk hava kütlelerinin etkisi

Karadeniz kıyısında dağlar kıyıya paralel değil, dik konumdadır. Bu durum, Karadeniz'den gelen nemli hava kütlelerinin dağları aşamamasına ve yamaçlarda yoğunlaşarak her mevsim yağış bırakmasına neden olur. Dağların denize paralel uzaması durumunda ise nemli hava kütleleri kıyıya kolayca girebilir ama iç kesimlere de geçebilirdi.

7. Aşağıdaki iklim tiplerinden hangisinde yıllık sıcaklık farkı en yüksek, yıllık yağış miktarı ise en düşüktür?

• A) Karasal iklim ✓
• B) Muson iklimi
• C) Okyanusal iklim
• D) Akdeniz iklimi
• E) Subtropikal nemli iklim

Karasal iklimde kıta içlerinde denizin ılımanlaştırıcı etkisinden yoksun kalındığı için kışlar çok soğuk, yazlar çok sıcak geçer; bu da yüksek yıllık sıcaklık farkına yol açar. Aynı zamanda nemli hava kütlelerinin iç kesimlere ulaşamaması nedeniyle yağış miktarı düşüktür. Okyanusal iklimde ise deniz etkisiyle hem sıcaklık farkı az hem de yağış fazladır.

8. Akdeniz ikliminde yazların kurak geçmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yazın Sibirya yüksek basıncının güneye inmesi
• B) Yazın kutupsal cephenin bölgeye yaklaşması
• C) Yazın tropikal orijinli alçak basınç merkezlerinin etkisi
• D) Yazın İzlanda alçak basıncının güçlenmesi
• E) Yazın Azor yüksek basıncının kuzeye kayarak bölgeyi etki alanına alması ✓

Akdeniz ikliminde yazlar, Azor (subtropikal) yüksek basınç merkezinin mevsimsel olarak kuzeye kaymasıyla bölge bu sistemin egemenliği altına girer. Yüksek basınç koşullarında hava alçalır, ısınır ve nemini kaybeder; bu da bulut oluşumunu engeller ve yağışsız, kurak yazların yaşanmasına neden olur. Kışın ise yüksek basınç güneye çekilir ve bölge yağışlı batı rüzgarlarının etkisine girer.

9. Aynı enlemde bulunan iki şehirden birinin yıllık ortalama sıcaklığı diğerinden yüksek olduğu hâlde yıllık sıcaklık farkı daha düşük ise bu şehir için aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılabilir?

• A) Karasal iklim özelliği taşımaktadır.
• B) Kara içlerinde, yüksek rakımda yer almaktadır.
• C) Kutup cephesinin etkisi altında kalmaktadır.
• D) Yıllık yağış miktarı diğer şehre göre daha düşüktür.
• E) Kıyıya yakın, denizin ılımanlaştırıcı etkisi altındadır. ✓

Yıllık sıcaklık farkının düşük olması, mevsimler arasındaki sıcaklık farkının az olduğunu gösterir; bu da denizin ılımanlaştırıcı etkisinin belirgin olduğuna işaret eder. Denize yakın yerlerde kışlar ılık, yazlar serin geçtiği için fark azalır. Kara içleri ve yüksek rakımlı alanlar ise hem soğuk hem de yüksek sıcaklık farklıyla öne çıkar.

10. Ekvatoral iklimin hâkim olduğu bölgelerde günlük sıcaklık farkının yıllık sıcaklık farkından büyük olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Tropikal fırtınaların her mevsim etkili olması
• B) Gece-gündüz süre farkının mevsimden mevsime büyük değişim göstermesi
• C) Mevsimlerin birbirinden belirgin biçimde farklılaşması
• D) Gün boyunca yoğun güneş ışıması, geceleri ise bulutların yerden yükselen ısıyı tutmaması ✓
• E) Kuzey ve Güney Yarımküre'den gelen hava kütlelerinin çarpışması

Ekvator çevresinde yıl boyunca Güneş yüksek açıyla vurduğu için mevsimler arasında büyük sıcaklık farkı oluşmaz; yıllık sıcaklık farkı düşüktür. Ancak gündüzleri yoğun güneş ışıması sıcaklıkları hızla yükseltirken, geceleri nemli atmosfere rağmen yükselen uzun dalga ışımanın büyük bölümü atmosferden kaçabilir. Bu nedenle gündüz-gece farkı (günlük sıcaklık farkı) daha belirgin olur.

11. Türkiye'de aşağıdaki şehirlerden hangisinin yıllık sıcaklık farkı en fazladır?

• A) İstanbul
• B) Trabzon
• C) Antalya
• D) İzmir
• E) Erzurum ✓

Yıllık sıcaklık farkı, kara içlerine ve yükseğe gidildikçe artar; denize yaklaştıkça azalır. Erzurum, hem Doğu Anadolu'nun iç kesimlerinde hem de yüksek bir plato üzerinde (yaklaşık 1900 m) yer alır. Bu nedenle kışlar çok sert (-15 ile -20°C'ye kadar iner) ve yazlar görece sıcak geçer. Diğer şehirler ya denize yakın ya da batıda daha ılıman konumdadır.

12. Orta kuşak karasal ikliminde görülen step (bozkır) bitki örtüsünün oluşmasında aşağıdakilerden hangisi belirleyici değildir?

• A) Kışların uzun ve soğuk geçmesi
• B) Yüksek buharlaşmanın etkili yağışı azaltması
• C) Yaz kuraklığının bitkilerin su ihtiyacını karşılayamaması
• D) Yıllık yağış miktarının orman için yetersiz kalması
• E) Toprak yapısının derin kök gelişimine olanak tanımaması ✓

Step ikliminde bitki örtüsünün ot topluluklarından oluşmasının temel nedeni yetersiz yağış, yüksek buharlaşma ve buna bağlı su açığıdır. Toprak yapısı (derin kök gelişimine izin vermeme) step oluşumunun ana nedeni değildir; step bölgelerindeki topraklar çoğunlukla derin ve verimlidir (çernozyom). Sorun toprak değil, su dengesidir. Bu nedenle C şıkkı belirleyici değildir.

13. Aşağıdakilerden hangisi, muson ikliminin en belirgin özelliği olarak kabul edilir?

• A) Sıcaklık farklarının ihmal edilebilir düzeyde olması
• B) Mevsimsel olarak yön değiştiren rüzgarlara bağlı belirgin yağışlı ve kurak dönemlerin yaşanması ✓
• C) Yağışların yalnızca konveksiyonel kökenli olması
• D) Kış mevsiminin son derece soğuk ve uzun geçmesi
• E) Yıl boyunca düzenli ve bol yağış alınması

Muson ikliminin temel özelliği, kara ve deniz arasındaki ısınma ve soğuma farklarına bağlı olarak mevsimsel yön değiştiren rüzgarlardır. Yazın kara ısınır, alçak basınç oluşur ve denizden nemli hava çekilir (yaz musonu - yağışlı dönem). Kışın ise kara soğur, yüksek basınç oluşur ve karadan denize rüzgar eser (kış musonu - kurak dönem). Bu mevsimsel kontrast, muson ikliminin en ayırt edici özelliğidir.

14. Aynı enlemde yer alan iki istasyondan kıyı konumundaki istasyonun, iç kesimdeki istasyona kıyasla daha az yağış aldığı durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

• A) Kıyı istasyonu dağ gerisinde (gölge yamaçta) yer almaktadır. ✓
• B) İç kesimdeki istasyon, yoğun konveksiyonel yağışların etkisi altındadır.
• C) Kıyı istasyonu kutup cephesinin etkisine daha açıktır.
• D) İç kesimdeki istasyonun deniz etkisini kesen dağları yoktur.
• E) Kıyı istasyonunun bulunduğu bölgeye sürekli yüksek basınç hâkimdir.

Bu durum 'yağış gölgesi (fön etkisi)' olarak adlandırılır. Nemli hava kütleleri dağın rüzgar alan (windward) yamacında yağış bırakır ve dağı aştıktan sonra alçalarak ısınır ve kurur. Dağın gerisinde kalan (gölge yamaç - leeward) kıyı kesimler bu nedenle oldukça az yağış alır. Türkiye'de Ege kıyılarındaki bazı kapalı körfez çevreleri bu duruma örnek gösterilebilir.

15. Yüksek dağlık alanlarda iklim kuşaklarının yatay (enlemsel) değişime benzer biçimde dikey (yükselti) değişimi göstermesine ne ad verilir?

• A) İklim sınıflandırması
• B) İklim analoji ilkesi
• C) Yükselti (altitudinal) zonasyon ✓
• D) İzobat etkisi
• E) Konverjans kuralı

Yükselti zonasyonu (dikey iklim kuşaklanması), dağlarda yükseklik arttıkça sıcaklığın düşmesi, yağış ve nem koşullarının değişmesiyle birlikte bitki örtüsü ve iklim tipinin katmanlar hâlinde değişmesini ifade eder. Bu değişim, Ekvator'dan kutuplara gidildikçe yaşanan enlemsel iklim değişimine benzerdir. Örneğin bir Andlar dağında etekten zirveye çıkıldıkça tropikal ormandan tundra benzeri vejetasyona geçiş gözlemlenir.

16. Türkiye'de hangi bölge, hem Akdeniz iklimi hem de karasal iklim özelliklerini bir arada göstererek 'geçiş iklimi' olarak nitelendirilebilir?

• A) Marmara Bölgesi
• B) Doğu Anadolu Bölgesi'nin güneyi
• C) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
• D) Ege Bölgesi'nin iç kesimleri ve İç Anadolu ✓
• E) Karadeniz Bölgesi'nin doğusu

Ege Bölgesi'nin iç kesimleri ve İç Anadolu, Akdeniz ikliminin yağışlı kış özelliğini taşırken yazları sıcak ve kurak geçmesi bakımından Akdeniz iklimine yakınlaşır; ancak kışların daha soğuk geçmesi, yıllık sıcaklık farkının artması ve yağışın azalmasıyla karasal iklime geçiş başlar. Bu bölgeler tipik bir geçiş iklimi sergilemektedir.

17. Türkiye'de yaz yağmurlarının görüldüğü tek bölge hangisidir ve bu durum hangi faktörle açıklanır?

• A) Ege Bölgesi – Akdeniz alçak basıncı
• B) Marmara Bölgesi – cephesel yağışlar
• C) İç Anadolu – konveksiyonel yağışlar
• D) Karadeniz Bölgesi – sürekli Karadeniz'den gelen nemli hava kütleleri ✓
• E) Güneydoğu Anadolu – Arap yarımadası kökenli nem

Türkiye'de genel olarak yazlar kurak geçer; ancak Karadeniz Bölgesi yıl boyunca Karadeniz'den esen kuzey rüzgarlarıyla nem taşıyan hava kütlelerinin etkisi altında kalır. Bu hava kütleleri Kuzey Anadolu dağlarına çarparak yoğunlaşır ve her mevsim yağış bırakır. Bu nedenle Karadeniz Bölgesi, Türkiye'nin yaz yağmurlarının görüldüğü tek bölgesidir.

18. Aşağıdaki ifadelerden hangisi kutup iklimi ile tundra iklimi arasındaki farkı doğru biçimde açıklamaktadır?

• A) Kutup ikliminde yağış bol, tundra ikliminde ise oldukça azdır.
• B) Her iki iklim tipinde de bitki örtüsü tamamen aynıdır.
• C) Tundra iklimi yalnızca Güney Kutbu çevresinde, kutup iklimi ise yalnızca Kuzey Kutbu'nda görülür.
• D) Tundra ikliminde en sıcak ayın ortalaması 0-10°C arasında olup bodur bitkiler yetişebilirken kutup ikliminde en sıcak ay bile 0°C'nin altında kalır. ✓
• E) Kutup ikliminde yaz ayları sıcak, tundra ikliminde ise soğuktur.

Tundra ikliminde en sıcak ayın ortalama sıcaklığı 0°C ile 10°C arasında seyreder; bu kısa yaz döneminde yosun, liken ve bodur çalılar gibi bitkiler yetişebilir. Kutup (buz örtüsü) ikliminde ise yılın hiçbir ayında sıcaklık 0°C'yi geçmez ve kalıcı buz tabakası tüm yıl boyunca toprak yüzeyini örter; bu nedenle hiçbir bitki yetişemez.

19. Çöl iklimlerinin yalnızca tropikal kuşakta değil, orta kuşakta da görülmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Orta kuşakta Güneş ışınlarının yüksek açıyla vurması
• B) Batı rüzgarlarının bu bölgelerde sürekli kurak hava taşıması
• C) Orta kuşak çöllerinin volkanik faaliyetlerle oluşmuş olması
• D) Kıta içlerinde deniz etkisinden uzak kalınması ve dağların nemli hava kütlelerini engellemesi ✓
• E) Orta kuşakta kutupsal hava kütlelerinin etkili olması

Orta kuşak çölleri (Gobi, Taklamakan, İran platosu vb.) kıta içlerinde yer alır. Bu bölgeler denizden çok uzak olduğu için nem taşıyan hava kütleleri bu noktalara ulaşamaz. Ayrıca çevrelerindeki yüksek dağ zincirleri (Himalayalar, Pamir vb.) nemli hava kütlelerinin iç kesimlere girmesini fiziksel olarak engeller. Bu iki etkenin birleşimi, tropikal nedenlerden bağımsız olarak orta kuşakta da çöl koşullarının oluşmasına yol açar.

20. Türkiye'de Akdeniz ikliminin etkili olduğu bölgelerde yaz aylarında yağışın çok az görülmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Akdeniz'den gelen alçak basınç sistemlerinin etkisinin artması
• B) Kıyıya paralel uzanan dağların nem taşıyan rüzgârları engellemesi
• C) Yüksek basınç merkezlerinin bölge üzerinde egemen olması ✓
• D) Güneş ışınlarının dik açıyla gelmesiyle yüzeyin aşırı ısınması
• E) Kuzeyden gelen kutup kökenli hava kütlelerinin sıcaklığı düşürmesi

Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak geçer. Bunun temel nedeni yaz aylarında Azor Yüksek Basıncı'nın kuzeye doğru genişleyerek bölge üzerinde egemen olmasıdır. Bu yüksek basınç, havanın alçalmasına yol açarak bulut oluşumunu ve yağışı engeller. Dağların konumu ve güneş açısı yardımcı faktörler olsa da yağışsızlığın asıl nedeni dinamik yüksek basınçtır.

21. Okyanusların kıta içlerine oranla daha ılıman bir iklime sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Okyanuslar üzerinde sürekli alçak basınç alanlarının bulunması
• B) Kıta içlerinde bitki örtüsünün seyrek olması
• C) Suyun özgül ısısının karaya göre yüksek olması ✓
• D) Okyanusların yüzeyinin daha parlak olup güneş ışınlarını yansıtması
• E) Okyanusların derin olması nedeniyle güneş ışınlarının içine işlememesi

Suyun özgül ısısı karaya göre yaklaşık 4-5 kat daha yüksektir. Bu nedenle okyanuslar, kara yüzeyine kıyasla çok daha yavaş ısınır ve yavaş soğur. Bu durum denizsel iklim tipinde yıllık sıcaklık farklarının düşük olmasına yol açar. Kıta içlerinde ise yüzey hızla ısınıp hızla soğuduğundan sıcaklık farkları çok büyük olur. Bu kavram, iklim bilgisinin temel fiziksel zeminini oluşturur.

22. Aşağıda verilen iklimlerin hangisinde, yıl boyunca yağış görülmesine karşın kış aylarındaki yağış payı belirgin biçimde daha yüksektir?

• A) Akdeniz iklimi ✓
• B) Ilıman okyanus iklimi
• C) Muson iklimi
• D) Tundra iklimi
• E) Ekvatoral iklim

Akdeniz ikliminde yıl boyunca yağış görülmez; yazlar tamamen kuraktır, yağışlar kış mevsimine yoğunlaşmıştır. Ancak soru 'yıl boyunca yağış görülmesine karşın kış payının yüksek olduğu' iklimi sormaktadır. Bu özellik Akdeniz iklimine aittir: yağış vardır ama çok büyük bölümü kışa düşer. Ilıman okyanus ikliminde yağış yıla daha dengeli dağılmıştır. Bu ince ayrım öğrencilerin sıkça yanıldığı bir noktadır.

23. Ekvator çevresinde tropikal yağmur ormanlarının bulunmasının en önemli iklimsel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Geniş düzlüklerin yağmur bulutlarının birikmesine zemin hazırlaması
• B) Güneş ışınlarının yıl boyunca dik ya da dike yakın gelmesi ve sürekli alçak basıncın egemen olması ✓
• C) Okyanus akıntılarının bu bölgelere sürekli nem taşıması
• D) Düşük enlemlerde manyetik alanın daha güçlü olması
• E) Passat rüzgârlarının sürekli esiyor olması

Ekvator çevresinde güneş ışınları yıl boyunca dik ya da dike yakın gelir. Bu durum yüzeyin yoğun biçimde ısınmasına, havanın ısınarak yükselmesine ve sürekli alçak basınç alanlarının oluşmasına neden olur. Yükselen bu nem yüklü hava soğuyarak yoğunlaşır ve bol yağış meydana gelir. Bu sürekli ve yoğun yağış, tropikal yağmur ormanlarının varlığının temel nedenidir. Passat rüzgârları ekvatorda birleşme bölgesi oluşturarak bu süreci destekler ancak asıl neden dinamik alçak basınçtır.

24. Aşağıdaki şehir çiftlerinden hangisinde birincisi ikincisine kıyasla daha karasal bir iklim özelliği gösterir?

• A) İzmir – Konya
• B) Trabzon – Rize
• C) Ankara – Samsun ✓
• D) Antalya – Mersin
• E) İstanbul – Erzurum

Karasallık; denizden uzaklık, yükseklik ve dağ engelinin nem taşıyan rüzgârları kesmesiyle artar. Ankara, iç kesimlerde yer alır, denizden uzaktır ve sıcaklık farkları yüksektir; dolayısıyla karasal iklim etkisi altındadır. Samsun ise Karadeniz kıyısındadır, nem oranı yüksek ve sıcaklık farkları düşüktür. Bu nedenle Ankara, Samsun'a göre daha karasaldır. Diğer çiftlerde ise birinci şehir ikincisine göre daha denizsel bir konumdadır.

25. Tropikal muson ikliminin görüldüğü bölgelerde yaz aylarında yağışın çok fazla olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yaz aylarında subtropikal yüksek basıncın bölgeye egemen olması
• B) Yaz mevsiminde ekvator yakınına taşınan hava kütlelerinin soğuması
• C) Kara-deniz sıcaklık farkından kaynaklanan mevsimlik rüzgârların okyanuslardan kara içlerine nem taşıması ✓
• D) Güneş ışınlarının yaz aylarında yalnızca deniz yüzeyine dik gelmesi
• E) Gece-gündüz sıcaklık farklarının artmasıyla yoğunlaşmanın hızlanması

Muson ikliminde yağış, mevsimlere göre belirgin biçimde değişir. Yaz aylarında karalar okyanuslara göre daha fazla ısındığından kara üzerinde alçak basınç oluşur. Bu alçak basınç, okyanuslardan nem yüklü rüzgârları kara içlerine çeker (yaz musonu). Bu nem yüklü rüzgârlar karada yoğunlaşarak bol yağış bırakır. Kış aylarında ise durum tersine döner, karadan denize esen rüzgârlar (kış musonu) kuru bir dönem getirir. Mevsimlik bu rüzgâr yönü değişimi muson ikliminin en belirgin özelliğidir.