COGRAFYA - i klim bilgisi (Bölüm 5)

1. Aşağıdaki grafikte hipotetik bir istasyona ait aylık ortalama sıcaklık ve yağış değerleri verilmektedir. Yaz aylarında sıcaklık yüksek ve yağış çok az, kış aylarında sıcaklık ılık ve yağış bol, yıllık toplam yağış 650 mm ve yıllık ortalama sıcaklık 16°C olan bu istasyon için aşağıdaki yorumlardan hangisi kesinlikle yanlıştır?

• A) Yazın yüksek sıcaklık ve düşük yağış; bitki örtüsünün nemcil orman yapısı oluşturmasına elverişlidir ✓
• B) Yazın termik yüksek basınç, kışın ise batı rüzgarları ve alçak basınç sistemleri etkilidir
• C) Bu istasyonun bulunduğu kıyılarda soğuk okyanus akıntısı, iklimin oluşmasına katkı sağlar
• D) Bu istasyon Akdeniz iklim kuşağındadır ve kış yağışları batı rüzgarları ile cephesel sistemlere bağlıdır
• E) İstasyon, Akdeniz Havzası dışında bu iklimi taşıyan Güney Avustralya'da da yer alabilir

Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak geçer. Bu kurağa ve yüksek buharlaşmaya dayalı koşullar, nemcil (higrofitik) ormana değil; sklerofil (sert yapraklı, suya dayanıklı) bitki örtüsüne zemin hazırlar. Zeytin, defne, maki gibi formasyonlar kuraklığa uyum sağlamış türlerdir. Dolayısıyla nemcil orman yapısının oluşacağını iddia etmek kesinlikle yanlıştır. Diğer şıklar doğrudur: soğuk akıntılar (Kaliforniya, Humbolt, Benguela gibi) Akdeniz iklimine sahip kıyılarda genel bir örüntüdür; güney yarımkürede de bu iklim görülür.

2. İki komşu hava kütlesi arasındaki sıcaklık farkı arttıkça cephe boyunca gelişen siklon faaliyeti de yoğunlaşır. Bu ilkeyi göz önüne alarak Kuzey Atlantik'teki fırtınaların mevsimsel değişimini açıklayan en doğru ifade hangisidir?

• A) Fırtınaların şiddeti yaz ile kış arasında eşit biçimde dağılır; mevsimsel bir farklılaşma gözlenmez
• B) Fırtınalar kış aylarında, polar ve tropikal hava kütleleri arasındaki sıcaklık farkı en büyük değerine ulaştığı için şiddetlenir ✓
• C) Fırtınalar yaz aylarında, ITCZ'nin kuzeye kaymasıyla kutup cephesi de kuzeye yer değiştirdiği için şiddetlenir
• D) Fırtınalar ilkbahar aylarında, karalar ısınmaya başlarken okyanus hâlâ soğuk olduğundan şiddetlenir
• E) Fırtınaların şiddeti mevsimden bağımsızdır; okyanus yüzeyi sıcaklığına bağlıdır

Kutup cephesi boyunca gelişen orta enlem siklonlarının şiddeti, polar hava kütlesi ile tropikal hava kütlesi arasındaki termal kontrasta doğrudan bağlıdır. Kış aylarında kutup bölgeleri ekstrem biçimde soğurken düşük enlemler görece ılık kalır; bu fark maksimuma ulaşır ve jet akımı da güçlenir. Sonuç olarak Kuzey Atlantik'teki fırtınaların hem sayısı hem şiddeti kış döneminde zirveye çıkar. Yaz aylarında kontrast azaldığından fırtına aktivitesi de zayıflar.

3. Tropikal bir bölgede uzun süreli gözlemler sonucunda istasyonun bulunduğu kıyıda yıl boyunca sis ve alçak bulutların çok sık görüldüğü, buna karşın yağışın son derece az olduğu tespit edilmiştir. Ortalama sıcaklık da aynı enlemdeki diğer tropikal kıyılara kıyasla belirgin biçimde düşüktür. Bu durumun birincil nedeni aşağıdakilerinden hangisidir?

• A) Kıyının doğu cephesinde dağların yağış gölgesinde kalması
• B) Kıyıda mevsimsel sis yalnızca soğuk cepheler geçtiğinde oluşmaktadır
• C) Kıyının kuzeyden gelen soğuk bir okyanus akıntısının etkisi altında olması ✓
• D) Kıyının güneyden gelen sıcak bir okyanus akıntısının etkisi altında olması
• E) Kıyıda hakim rüzgarın kara içinden denize doğru esmesi nedeniyle alçak basınç oluşması

Bu tanımlama, soğuk akıntı kıyılarının klasik özelliklerine karşılık gelir (örneğin Peru/Humbolt Akıntısı kıyısı ya da Benguela Akıntısı kıyısı). Soğuk akıntı üzerinden geçen hava soğur ve nemi yoğunlaşarak sis ve alçak stratus bulutları oluşturur; ancak bu yoğunlaşma yüzeye yakında gerçekleştiğinden yağış oluşturacak yükselme hareketi yoktur. Aynı zamanda soğuk akıntı yüzeyi kıyı sıcaklığını tropikal normların çok altına çeker. Sıcak akıntı ise tam tersine yağışı artırır ve sisi azaltır.

4. Kuzey Yarımküre'de 60° enlemlerinde, okyanus kıyısında yer alan A kenti ile aynı enlemde ancak kıta içinde yer alan B kentini karşılaştıran bir araştırmacı şu verileri elde etmiştir: A kentinin en soğuk ay ortalaması -2°C, en sıcak ay ortalaması 14°C; B kentinin en soğuk ay ortalaması -20°C, en sıcak ay ortalaması 18°C. Bu verilerden hareketle aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

• A) B kentinin yıllık toplam yağışı A kentinden fazladır çünkü karasal iklimde konvektif yağışlar daha etkindir
• B) A kentinde yıllık sıcaklık farkı büyük olduğundan bitki örtüsü daha fakir, B kentinde ılıman olduğundan bitki örtüsü daha zengindir
• C) A kentinin iklimi okyanus etkisiyle ılımanlaşmış, B kentinin iklimi karasallık nedeniyle termik genliği artmıştır; A kentinde tayga, B kentinde ise soğuk ılıman orman beklenebilir
• D) B kentinin yıllık sıcaklık farkı yaklaşık 38°C olup bu değer karasallık ilkesiyle örtüşür; A kentinin ılıman iklimine rağmen yağışları mevsimsel olarak dengeli dağılmayabilir ✓
• E) İki kent arasındaki yıllık sıcaklık farkı farkı (38°C - 16°C = 22°C) yalnızca enlem değişimine bağlanabilir

B kentinin yıllık sıcaklık farkı 18-(-20)=38°C, A kentinin farkı ise 14-(-2)=16°C'dir. B'nin 38°C'lik genliği kıta içi konumunu ve şiddetli karasallığı yansıtır; bu Subarktik/Boreal kuşakla örtüşür. A kentinin ılıman kıyı iklimi ise okyanus etkisiyle mevsimlerin yumuşadığını gösterir. Ancak Okyanus kıyısında olmak otomatik olarak mevsimsel dengeli yağış anlamına gelmez; özellikle 60° kuzey enlemlerinde batı kıyıları çok yağışlı, doğu kıyıları görece az yağışlı olabilir. D şıkkı bu nüansı doğru biçimde yakalamaktadır. A şıkkı tamamen ters yorumlanmıştır; C şıkkı bitki örtüsü eşleştirmesini karıştırmaktadır.

5. Bir araştırmacı, Orta Anadolu'nun belirli bir havzasında geçmiş iklim koşullarını paleoiklimolojik yöntemlerle incelerken havzanın yaklaşık 12.000 yıl önce bugünkünden çok daha nemli bir iklime sahip olduğunu gösteren kanıtlar bulmuştur. Bu durum en çok hangi küresel iklim olayıyla ilişkilendirilebilir?

• A) Son Buzul Maksimumu'nda (LGM) kuzeyden inen buzulların Orta Anadolu'yu nem taşıyan rüzgarlara açık hale getirmesi
• B) Holosen'in başında Kuzey Afrika ve Orta Doğu üzerindeki yaz musonu kuzeye kayarak bu bölgeleri daha nemli kılmıştır ✓
• C) Orta Anadolu'nun 12.000 yıl önceki paleocoğrafik konumunun bugünkünden farklı olup daha düşük enlemlerde yer alması
• D) 12.000 yıl öncesinde Güneş'in Dünya'ya bugünkünden çok daha yakın olması
• E) Holosen'in başındaki Younger Dryas soğuma evresi Orta Doğu'ya yoğun yağış taşıyan siklonik sistemleri aktive etmiştir

Yaklaşık 11.000-6.000 yıl önce, Holosen'in erken ve orta döneminde Milankovitch parametrelerinin etkisiyle Kuzey Yarımküre'nin yaz güneş radyasyonu artmış; bu durum ITCZ ve Afrika-Asya muson sisteminin kuzeye kaymasına yol açmıştır. 'Afrika Yeşil Sahara' dönemine denk gelen bu periyotta Orta Doğu ve Orta Anadolu da görece daha nemli koşullar yaşamıştır. Younger Dryas ise soğuk ve kurak bir evre olduğundan C şıkkı yanlıştır. LGM döneminde kıta buzulları ekvator yönünde değil, daha farklı dinamiklerle sistemi değiştirmiştir; Orta Anadolu LGM'de nemli değil, daha kurak ve soğuk bir dönem geçirmiştir.

6. Jet akımının iklim üzerindeki etkileri düşünüldüğünde, Kuzey Yarımküre'de arktik bölgelerin normalden fazla ısındığı bir dönemde orta enlemlerdeki hava koşulları hakkında aşağıdakilerinden hangisi en doğru tahmini verir?

• A) Jet akımının zayıflaması tropikal hava kütlelerinin kutuplara serbestçe girmesini engelleyeceğinden orta enlemlerde sıcaklıklar düşer
• B) Arktika ile orta enlemler arasındaki sıcaklık farkı azaldığından jet akımı yavaşlar, meandrları büyür ve orta enlemlerde uzun süreli ekstrem hava olayları artar ✓
• C) Arktika'nın ısınması özellikle yaz aylarında şiddetli fırtınaların artmasına neden olur çünkü konvektif enerji maksimuma çıkar
• D) Arktika'nın ısınması jet akımını güçlendireceğinden orta enlemlerde mevsimler daha belirgin hale gelir
• E) Jet akımının hızı arktik ısınmadan bağımsızdır; yalnızca Güneş aktivitesiyle değişir

Arktik Amplifikasyon olarak bilinen bu süreçte, Arktika orta enlemlerden yaklaşık 3-4 kat daha hızlı ısınmaktadır. Bu durum kutup cephesindeki sıcaklık gradyanını azaltır. Rossby dalgaları teorisine göre jet akımının enerjisi bu gradiyana bağlıdır; gradyan azaldıkça jet yavaşlar ve dalga boyları büyür (meandrlar derinleşir). Büyük meandrlar oluştuğunda belirli hava koşulları (sıcak dalgalar, soğuk kutup havalı girişleri) aynı bölge üzerinde haftalarca sabit kalabilir; bu da ekstrem iklim olaylarının uzamasına zemin hazırlar.

7. Aşağıdaki ifadelerden hangisi föhn rüzgarı ile katabatik rüzgar arasındaki temel farkı en doğru biçimde açıklamaktadır?

• A) Katabatik rüzgarlar yalnızca kutup bölgelerinde, föhn ise yalnızca Alp dağlarında görülür
• B) Föhn, hava kütlesinin dağı aşarken rüzgar altı yamaçta adyabatik ısınma ile sıcaklık kazanmasıyla oluşur; katabatik rüzgar ise yüksek yüzeylerde soğuyup yoğunlaşan havanın yerçekimiyle inmesiyle gelişir ✓
• C) Föhn yamaçtan aşağı inerken soğur; katabatik rüzgar ise yamaçtan aşağı inerken ısınır
• D) Föhn ve katabatik rüzgar aynı mekanizmayla çalışır; yalnızca farklı coğrafyalardaki yerel adlardır
• E) Föhn ıslak adyabatik süreçle soğur, katabatik ise kuru adyabatik süreçle soğur

Föhn rüzgarının mekanizması şöyledir: rüzgar yönü yamaçta hava yükselirken önce kuru adyabatik, dew point'e ulaşınca ıslak adyabatik olarak soğur; yamaçta yoğunlaşma ve yağış gerçekleşince nem kaybolur. Rüzgar altı yamacına inen hava artık kuru olduğundan kuru adyabatik olarak ısınır ve rüzgar altı yüksekliğinde rüzgar yönündeki aynı yükseklikten daha sıcak olur. Katabatik rüzgar ise dağ veya yüksek yaylada radyasyonla soğuyan havanın yoğunlaşarak yamaçtan aşağı akmasıdır; soğuk ve ağır havanın yerçekimi etkisiyle oluşur. İki mekanizma tamamen farklıdır.

8. Subtropikal yüksek basınç kuşakları (30° enlemleri) hem kuzey hem güney yarımkürede kuru çöl iklimlerinin oluşmasına zemin hazırlamaktadır. Ancak bu enlemlerde okyanus kıyılarının batı yakalarında çöl iklimi görülürken doğu yakalarında nemli subtropikal iklim görülmektedir. Bu asimetriyi açıklayan etkenler birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki seçeneklerden hangisi yanlış bir çıkarım içermektedir?

• A) Batı kıyılarındaki çöl ikliminin oluşmasında en belirleyici etken okyanus akıntısının sıcaklığı değil, hakim rüzgarların yönüdür ✓
• B) Batı kıyılarında soğuk akıntılar sis oluştursa da alçalmalı hareket konvektif yağışı önlediğinden yağış olmaz
• C) Doğu kıyılarında sıcak okyanus akıntıları, yüksek nem ve subtropikal yüksek basıncın kenar bölgesindeki konveksiyon yağışa katkı sağlar
• D) Doğu kıyılarında kışın okyanus üzerinden gelen nemli hava kütleleri cephesel yağışlara yol açar
• E) Batı kıyılarında subtropikal yüksek basıncın alçalmalı hareketleri ve soğuk akıntılar yağışı baskılar

Batı kıyısı çöllerinin oluşmasında okyanus akıntısının sıcaklığı, hakim rüzgar yönünden çok daha belirleyicidir. Subtropikal yüksek basıncın alçalmalı hareketi zaten yağışı engeller; ancak aynı enlemlerde soğuk akıntının olmadığı batı kıyılarında çöl değil, Akdeniz iklimi görülür. Soğuk akıntı, yüzeyi soğutarak nemin yoğunlaşma düzeyini düşürür; denizden karaya gelen hava nemini sis ve alçak bulut olarak bırakır ama konvektif yağış oluşturamaz. Bu nedenle E şıkkı yanlış bir çıkarım içermektedir: hakim rüzgar yönü önemli olmakla birlikte soğuk akıntının rolünü ikincil kılmak hatalıdır.

9. Türkiye'de çok yıllık ortalamalar incelendiğinde Doğu Anadolu'nun bazı istasyonlarında yıllık sıcaklık ortalaması 0°C'nin altında olmasa da kalıcı kar örtüsünün aylarca sürdüğü görülmektedir. Bu durum aşağıdaki iklim parametrelerinden hangisiyle en doğrudan ilişkilidir?

• A) Kış aylarında Sibirya kökenli soğuk hava kütlelerinin bölgeyi uzun süre etkilemesi ve yüksek rakımın etkisiyle karın erimemesi
• B) Yıllık sıcaklık ortalamasının 0°C'nin üzerinde olmasına karşın kış aylarının ortalamasının çok düşük, yaz aylarının ise görece yüksek olduğu büyük termik genlik ✓
• C) Yıllık toplam yağışın fazla olması ve kış yağışlarının büyük çoğunluğunun kar şeklinde düşmesi
• D) Bölgenin kapalı havza yapısı nedeniyle soğuk havanın kolayca dışarı çıkamaması
• E) Güneş radyasyonunun yüksek rakım nedeniyle artarak karı eritememesi

Yıllık ortalama sıcaklık 0°C'nin üzerinde olabilir; fakat bu ortalama, kışların çok soğuk (-15, -20°C), yazların ise görece sıcak (15-20°C) olduğu büyük termik genliğin matematiksel sonucudur. Kış aylarının ortalaması -10°C'nin altına inen yerlerde kar Kasım'dan Nisan'a kadar erimez; yazın kısa ve sıcak geçen birkaç ay ise sıcaklık ortalamasını yıllık düzeyde 0°C'nin üzerine çeker. Dolayısıyla kalıcı kar örtüsünün uzun sürmesini açıklayan etken 'kış aylarının ekstrem soğukluğu ve termik genliğin büyüklüğü'dür. Yüksek radyasyon aslında karı eritme potansiyelini artırır, azaltmaz; bu nedenle C şıkkı yanlıştır.

10. Aşağıdaki iklim sınıflandırmalarından hangisi, bir bölgede görülen bitki örtüsü tipini yağış ve sıcaklıktan bağımsız olarak doğrudan temel ölçüt kabul ederek geliştirilmiştir?

• A) Köppen İklim Sınıflandırması ✓
• B) Trewartha İklim Sınıflandırması
• C) Bergeron Hava Kütlesi Sınıflandırması
• D) Flohn İklim Sınıflandırması
• E) Thornthwaite İklim Sınıflandırması

Köppen sınıflandırması, bölgenin doğal bitki örtüsünü esas alarak sınırlarını belirlemiş ve ardından bu sınırları yağış ile sıcaklık verileriyle sayısal olarak ifade etmiştir. Temel mantık 'önce bitki örtüsü, sonra iklim eşiği' şeklindedir. Thornthwaite ise potansiyel evapotranspirasyon ve su bilançosunu; Trewartha Köppen'i modifiye etmiş ama bitki örtüsünü merkeze almamıştır; Bergeron hava kütleleri ve cepheleri esas alır; Flohn ise genel atmosferik sirkülasyonu temel ölçüt olarak kullanır. Dolayısıyla bitki örtüsünü yağış/sıcaklıktan bağımsız biçimde doğrudan temel alan sistem Köppen'dir.

11. Bir bölgede yıllık yağış miktarı sabit kalırken yağışların mevsimsel dağılımı değişerek kış aylarında yoğunlaşıyorsa bu değişimin söz konusu bölgenin hidrografik sistemine (akarsu, yer altı suyu) muhtemel etkisi aşağıdakilerinden hangisidir?

• A) Yağışın mevsimsele dağılımı hidrografik sistemi etkilemez; yalnızca toplam miktar belirleyicidir
• B) Kış yağışları kar olarak birikirse ilkbahar erimesiyle ani taşkınlar oluşur; bu durum yer altı suyu beslemesini kalıcı olarak iyileştirir
• C) Yüzey akışı azalır; buharlaşma aynı kaldığından yeraltı suyu beslenmesi değişmez
• D) Kış yağışları yaz yağışlarına göre buharlaşma kaybı az olduğundan toprağa sızan su artar ve yeraltı suyu beslenmesi iyileşir ✓
• E) Kış yağışları daha çok yüzey akışına dönüşeceğinden taban akışı ve yeraltı suyu beslenmesi azalabilir; taşkın riski ise artabilir

Kış aylarında sıcaklıklar düşük olduğundan potansiyel evapotranspirasyon minimumdadır. Aynı miktarda yağış kış mevsiminde düştüğünde buharlaşma yoluyla kayıp çok azdır; toprak nemi kapasitesi dolduğunda fazla su yeraltına sızar ve yeraltı suyu rezervini besler. Yazın düşen yağış ise hem yüksek sıcaklık hem de transpirasyonla büyük ölçüde kaybolur. Dolayısıyla yağışların kışa kayması yeraltı suyu beslemesini artırabilir. B şıkkındaki yüzey akışı artışı argümanı ise daha ziyade impermeable zemin veya doygun toprak için geçerlidir; genel koşullarda C daha doğru mekanizmayı açıklar.

12. Endonezya Takımadaları, Kongo Havzası ve Amazon Havzası dünya genelinde en yüksek biyolojik çeşitlilik ve en yoğun tropikal yağmur ormanlarına ev sahipliği yapmaktadır. Bu üç bölge arasında iklimsel açıdan en temel ortak özellik aşağıdakilerinden hangisidir?

• A) Her üç bölge de muson rüzgarlarının doğrudan etkisiyle yüksek yağış alır
• B) Her üç bölge de okyanus akıntılarının nemli havasını iç kesimlere taşımasıyla yağış rejimi belirlenir
• C) Her üç bölgede orografik yağış baskın yağış tipidir ve dağlık topografya yağmur ormanını oluşturur
• D) Her üç bölge de ekvator çevresinde konumlanmış olup ITCZ'nin yıl boyunca etkisi altında kalarak yüksek ve dengeli yağış alır; yıllık sıcaklık değişimi ise çok küçüktür ✓
• E) Her üç bölgenin yıllık yağışı 2000 mm'nin üzerinde olmakla birlikte yağış dağılımı mevsimsele farklılaşır

Bu üç bölge ekvatoral iklim kuşağında yer alır ve yıl boyunca ITCZ'nin alçalma değil, yükselme hareketlerinin egemenliğinde kalır. Her ay yeterince yağış alan bu bölgelerde 'kurak mevsim' pratikte yoktur ya da çok kısadır. Yıllık sıcaklık genliği çok küçüktür; çünkü Güneş'in ekvator üzerinde neredeyse dik konumda seyretmesi sıcaklık değişimini minimize eder. Bu iklim koşulları bitki örtüsünün yıl boyunca yoğun fotosentez yapmasına ve katmanlı tropikal yağmur ormanı ekosisteminin oluşmasına zemin hazırlar. Muson etkisi (B) daha mevsimsel ve asimetrik yağış üretir; orografik yağış (D) bu bölgelerin tamamında baskın değildir.

13. Türkiye'de aynı enlem üzerinde yer alan iki istasyondan biri yazın kuzeybatı rüzgârlarının, diğeri ise güneydoğu rüzgârlarının etkisi altında kalmaktadır. Bu durumun oluşmasında aşağıdaki faktörlerden hangisinin belirleyici rolü yoktur?

• A) Atmosferin alt katmanlarındaki ozon konsantrasyonu ✓
• B) Kıta ile okyanus arasındaki ısınma hızı farkı
• C) Dağların rüzgâr yönüne göre konumu
• D) Kıyı şeridinin uzanış yönü
• E) Termik basınç farklarının oluşturduğu yerel dolaşım sistemleri

Rüzgâr yönü ve dağılımı; termik basınç sistemleri (A), kara-deniz ısınma farkı (B), dağların rüzgârı yönlendirmesi (C) ve kıyı uzanışı (E) tarafından belirlenir. Atmosferin alt katmanlarındaki ozon konsantrasyonu (D) ise hava kimyasıyla ilgili olup rüzgâr yönü üzerinde belirleyici bir etkisi yoktur.

14. Ekvatoral iklim bölgesinde her ay yağış alınmasına karşın bazı mevsimlerde yağış miktarı görece azalmaktadır. Bu azalmanın görüldüğü dönemde aşağıdaki koşullardan hangisi eş zamanlı olarak gerçekleşir?

• A) Yer seviyesindeki nem oranının yıllık maksimuma ulaşması
• B) Okyanus sıcaklıklarının yıllık ortalamanın üzerine çıkması
• C) Bölgedeki kararlı hava kütlelerinin konveksiyonu baskılaması ✓
• D) Güneş ışınlarının dik açıyla vurmasının doruk noktasına ulaşması
• E) ITCZ'nin (Tropikal Yakınsama Kuşağı) ilgili bölgenin üzerinde bulunması

Ekvator çevresinde ITCZ Güneş'in deklinasyonunu izleyerek yılda iki kez geçer; ITCZ'nin tam üstten geçtiği dönemlerde konvektif yağışlar en fazladır. Aralarındaki dönemde ise alizeler kaynaklı kararlı hava kütleleri konveksiyonu baskılar ve yağışlar görece azalır. Dolayısıyla yağışın azaldığı dönemde ITCZ uzaklaşmış ve bölge göreceli kararlı hava etkisi altına girmiştir; B seçeneği bu durumu en doğru şekilde ifade eder.

15. Akdeniz ikliminin görüldüğü alanlarda yazın yağış azlığının temel nedeni kuzeyden (kuzeyde kıta iç kesimine doğru) hareket eden subtropikal yüksek basınç hücrelerinin bölgeyi etkilemesidir. Bu mekanizma göz önüne alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

• A) Akdeniz iklimi, yalnızca 30°–45° enlem kuşaklarında kıtaların batı kıyılarında görülür.
• B) Akdeniz iklimine sahip bölgeler, subtropikal yüksek basıncın mevsimsel kaymasıyla kışın cephesel yağış alır.
• C) Kışın alçak basınç sistemleri bölgeye yaklaşırken yağışlı ve ılıman koşullar hâkim olur.
• D) Yazın yüksek basınç hücresi ekvator yönüne kayar ve cephesel sistemler bölgeden uzaklaşır. ✓
• E) Güney Yarımküre'deki Akdeniz iklimi bölgelerinde yağışlı mevsim Aralık–Şubat arasına denk gelir.

Akdeniz ikliminде yazın subtropikal yüksek basınç hücresi kutup yönüne (yüksek enlemlere) kayar, bu sayede bölgeyi kapsar ve cephesel sistemlerin girmesini engeller. Dolayısıyla yazın yüksek basınç 'ekvator yönüne' değil 'kutup yönüne' kayar. C seçeneği bu mekanizmayı ters şekilde ifade ettiğinden yanlıştır.

16. Aşağıdaki tabloyu inceleyin: | İstasyon | Yıllık Ort. Sıcaklık | Yıllık Yağış | En Soğuk Ay | En Sıcak Ay | |----------|---------------------|--------------|-------------|-------------| | X | 18°C | 1.800 mm | 22°C | 27°C | | Y | 17°C | 320 mm | 8°C | 36°C | | Z | 12°C | 750 mm | 4°C | 22°C | Bu verilere göre X, Y ve Z istasyonlarının sırasıyla hangi iklim tiplerine ait olduğu doğru eşleştirilmiştir?

• A) Ekvatoral – Step – Okyanusal ✓
• B) Nemli Subtropikal – Karasal – Akdeniz
• C) Tropikal Muson – Çöl – Okyanusal
• D) Ekvatoral – Çöl – Karasal
• E) Tropikal Muson – Step – Akdeniz

X istasyonu: yüksek sıcaklık, yüksek yağış, küçük yıllık sıcaklık farkı (22–27°C) → Ekvatoral iklim. Y istasyonu: yüksek sıcaklık farkı (8–36°C), çok düşük yağış (320 mm) → Step iklimi (çöl değil, çünkü 320 mm step eşiğindedir). Z istasyonu: ılıman, yıllık yağış 750 mm, ılıman kış → Okyanusal iklim. Doğru cevap C'dir.

17. Türkiye'de Erzurum-Kars platosunun, aynı enlemde yer alan Karadeniz kıyılarına göre çok daha soğuk ve kurak bir iklime sahip olmasının açıklamasında aşağıdaki etkenlerin hangisi diğerlerine göre en az belirleyicidir?

• A) Platonun yükseltisinin kıyıya göre çok daha fazla olması
• B) Kışın Sibirya kökenli soğuk hava kütlelerinin platoya doğrudan ulaşabilmesi
• C) Karadeniz kıyılarından gelen nem yüklü hava kütlelerinin Kuzey Anadolu Dağları tarafından engellenmesi
• D) Kıta içi konumundan kaynaklanan karasallık etkisinin artması
• E) Yıllık güneşlenme süresinin kıyı bölgelere kıyasla platolarda daha kısa olması ✓

Erzurum-Kars platosunun soğuk ve kurak iklimini açıklayan başlıca etkenler; dağların nem kesen etkisi (A), yüksek rakım (B), Sibirya soğuklarına açık konum (C) ve karasallık (D)'tır. Yıllık güneşlenme süresi ise platoda kıyıya göre genellikle daha uzundur (az bulutluluk); üstelik güneşlenme süresi soğukluk ve kuruluk üzerinde diğer faktörler kadar belirleyici değildir. Dolayısıyla E en az belirleyici etkendir.

18. Aşağıdaki iklim olaylarından hangisi, troposfer ile stratosferin ısınma mekanizmaları arasındaki temel farkı en doğru biçimde örneklemektedir?

• A) Stratosfer içinde yükseldikçe sıcaklığın artması ✓
• B) Ekvatoral bölgelerde troposfer kalınlığının fazla olması
• C) Troposferde gece-gündüz sıcaklık farkının büyük olması
• D) Kutuplarda termal inversiyon tabakasının kalın olması
• E) Yüksek dağların zirvelerinde sıcaklığın düşük olması

Troposferde ısınma, yeryüzünün güneş enerjisini soğurarak uzun dalgalı ışıma yapmasıyla 'aşağıdan yukarıya' gerçekleşir; bu yüzden yükseldikçe sıcaklık düşer. Stratosfer ise ozon tabakasının UV'yi absorbe etmesiyle 'yukarıdan aşağıya' ısınır; dolayısıyla stratosfer içinde yükseldikçe sıcaklık artar. B seçeneği bu zıt mekanizmayı en doğrudan örnekler.

19. El Niño olayı sırasında Peru-Ekvador kıyılarında görülen etkiler ve bu etkilerin zincirleme sonuçları aşağıdaki seçeneklerin hangisinde tamamen doğru verilmiştir?

• A) Yüzey suları ısınır → upwelling zayıflar → besin azlığı → balık popülasyonu azalır → olağandışı yağışlar görülür ✓
• B) Pasifik'in batısında yüzey sıcaklıkları düşer → alçak basınç zayıflar → Avustralya'da kuraklık azalır
• C) Yüzey suları ısınır → upwelling artar → besin miktarı artar → balık popülasyonu artar → yağışlar azalır
• D) Yüzey suları soğur → upwelling artar → balık popülasyonu artar → yağış azalır
• E) Pasifik'in doğusunda yüksek basınç güçlenir → kuraklık şiddetlenir → La Niña'ya geçiş hızlanır

El Niño'da Pasifik'in doğusunda (Peru kıyıları) sıcak su birikimi olur. Bu durum; upwelling'i (derin soğuk su yükselişini) zayıflatır, besin açısından zengin derin suların yüzeye ulaşmasını engeller, balık popülasyonunu (özellikle hamsi) dramatik biçimde azaltır ve kıyı boyunca olağandışı kuvvetli yağışlara neden olur. B seçeneği bu zinciri doğru aktarır.

20. Föhn rüzgârı ile Chinook rüzgârı arasında oluşum mekanizması bakımından temel benzerlik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Her ikisi de subtropikal yüksek basınç merkezlerinden kaynaklanan basınç gradyanı rüzgârlarıdır.
• B) Her ikisi de kıyı boyunca esen termal kökenli rüzgârlardır.
• C) Her ikisi de denizden karaya doğru esen mevsimlik monsun karakterli rüzgârlardır.
• D) Her ikisinde de hava kütlesi dağı geçerken nem kazanır ve soğuklaşır.
• E) Her ikisinde de hava kütlesi dağın rüzgâr altı yamacından aşağı inerken kuru adyabatik ısınma hızıyla ısınır, bu da rüzgâr üstünden daha sıcak ve kuru bir hava üretir. ✓

Föhn (Alpler) ve Chinook (Kayalık Dağlar), orografik yükselmenin ardından rüzgâr altı yamaçta meydana gelen adyabatik çöküş rüzgârlarıdır. Hava kütlesi rüzgâr üstünde yükselirken önce kuru adyabatik (yaklaşık 10°C/1000m) ardından doyma sonrası ıslak adyabatik (yaklaşık 6°C/1000m) soğur; ama inerken kuru adyabatik hızla ısınır. Yamaçta bırakılan nem nedeniyle rüzgâr altı hava, rüzgâr üstüne göre daha sıcak ve kurudur. B bu mekanizmayı doğru tanımlamaktadır.

21. Türkiye'de yıllık yağış miktarı ile yağış rejimi bakımından birbirinden en fazla farklılaşan iki bölgeyi ve bu farklılaşmanın temel nedenini doğru açıklayan seçenek hangisidir?

• A) Doğu Karadeniz – Güneydoğu Anadolu; Karadeniz'in her mevsim nemli hava alması ile Güneydoğu'nun Akdeniz yağış rejimine göre yazın kurak, kışın az yağışlı olması ve iki bölge arasında 2.000 mm'yi aşan yağış farkının bulunması ✓
• B) Ege – Güneydoğu Anadolu; Ege'nin batı rüzgârlarına açık olması, Güneydoğu'nun ise dağlarla çevrilmesi
• C) Ege – İç Anadolu; Ege'nin yaz kuraklığı, İç Anadolu'nun ise ilkbahar maksimumlu yağış rejimiyle farklılaşması
• D) Akdeniz – Doğu Anadolu; Akdeniz'de kış yağışlarının bol, Doğu Anadolu'da ise tamamen yağışsız geçen bir kış mevsiminin olması
• E) Marmara – İç Anadolu; Marmara'nın deniz etkisine açık, İç Anadolu'nun karasal karakterde olması

Rize (Doğu Karadeniz) Türkiye'nin en yağışlı noktasıdır (3.000 mm+), her mevsim yağış alır. Güneydoğu Anadolu ise yıllık 400–600 mm ile en kurak bölgelerden biridir ve Akdeniz rejimine benzer yazın kurak, kışın az yağışlı bir yapı gösterir. Bu iki bölge arasındaki fark hem miktar hem rejim açısından en büyüktür; B seçeneği bunu doğru açıklar.

22. Orta kuşak siklonlarında (extratropical cyclones) hava kütlelerinin hareketi incelendiğinde, soğuk cephenin sıcak cepheyi yakalayarak oklüzyon (kapanma) oluşturması sürecinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?

• A) Yoğun yağış ve fırtınalı koşullar oklüzyon cephesi boyunca görülür.
• B) Yüksek irtifada jet akımı sistemi güneye iter.
• C) Yüzeydeki alçak basınç merkezi zayıflamaya başlar.
• D) İki hava kütlesi arasındaki sıcaklık ve nem farkı artarak sistemi güçlendirir. ✓
• E) Sıcak sektör giderek daralır.

Oklüzyon sürecinde soğuk cephe sıcak cepheyi yakalarken sıcak sektör daralır (A doğru), alçak basınç merkezi enerji kaynağını yitirince zayıflar (B doğru), oklüzyon boyunca yağış sürer (E doğru). Ancak oklüzyon oluştuğunda iki hava kütlesi artık birbirinden 'ayrılmış' olduğundan kontrast azalır; sistemi güçlendirmez, tam tersine sistemi sona doğru götürür. C bu nedenle yanlış ifadedir.

23. Aşağıdaki grafikte 40°K enlemi civarında bir kıta batı kıyısındaki istasyona ait veriler verilmiştir: Kış ayı ortalama sıcaklığı 10°C, yaz ayı 22°C; kış yağışı 300 mm, yaz yağışı 20 mm; yıllık toplam 750 mm. Bu verilere dayanarak istasyon hakkında aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesinlikle yanlıştır?

• A) İstasyon Akdeniz iklimine aittir.
• B) Yıllık sıcaklık farkının 12°C olması bu istasyonun yüksek derecede karasal bir iklime sahip olduğunu gösterir. ✓
• C) Yaz aylarında subtropikal yüksek basınç kuşağının etkisi görülmektedir.
• D) Kış aylarında cephesel yağış sistemi hâkimdir.
• E) Bu istasyon Güney Yarımküre'de yer alıyorsa en yağışlı ay Haziran-Temmuz olacaktır.

12°C'lik yıllık sıcaklık farkı (10–22°C), kıta batı kıyısı ve deniz etkisinin varlığıyla tutarlıdır; karasallık genellikle çok daha büyük amplitüdlerle (>25°C) tanımlanır. Akdeniz iklimine sahip kıta batı kıyısı konumunda 12°C'lik fark okyanusal-Akdeniz geçiş özelliği taşır, yüksek karasallık değil. D seçeneğindeki çıkarım kesinlikle yanlıştır. E ise doğrudur: Güney Yarımküre'de mevsimler tersine döndüğünden kış yağışları Haziran–Ağustos'a denk gelir.

24. Türkiye'de karasal iklimin en belirgin biçimde yaşandığı İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yıllık yağış miktarı birbirinden önemli ölçüde farklıdır. Bu farkın en temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İç Anadolu'nun çevresindeki dağlarla daha etkin biçimde çevrilmesi ve nem transferinin azalması; Doğu Anadolu'nun ise özellikle güneyden ve batıdan gelen nem taşıyan hava kütlelerine kısmen daha açık olması ✓
• B) İç Anadolu'da ormanlaşmanın Doğu Anadolu'ya oranla daha fazla olması
• C) Doğu Anadolu'da tarım faaliyetlerinin yoğunluğu sayesinde evapotranspirasyon oranının yüksek tutulması
• D) Doğu Anadolu'nun İç Anadolu'ya kıyasla daha yüksek rakımda bulunması ve bu nedenle yüzey sıcaklıklarının düşük olması
• E) Doğu Anadolu'da sık görülen konvektif yağışların İç Anadolu'ya göre daha fazla su buharı üretmesi

İç Anadolu; Kuzey Anadolu Dağları, Toros Dağları ve Batı Anadolu dağlarıyla tüm yönlerden kuşatılmış bir iç havzadır; bu nedenle denizden gelen nem yüklü hava kütleleri dağları aşıp bölgeye giremez ve yıllık yağış 300–400 mm civarında kalır. Doğu Anadolu ise daha yüksek ve engebeli olmasına karşın özellikle İran üzerinden gelen sistemler ve Akdeniz'den güneye doğru yönelen sistemlerden az da olsa yağış alır; bu nedenle yağış 400–600 mm'ye çıkabilir. B seçeneği bu mekanizmayı en doğru şekilde açıklamaktadır.

25. Muson ikliminde yaz musonu ile kış musonu arasındaki farkları inceleyen bir araştırmacı, Güney ve Güneydoğu Asya'da aşağıdaki verileri elde etmiştir: Yaz muson döneminde günlük yağış ortalaması 15 mm, kış muson döneminde ise 2 mm'dir. Bu verilerin yanı sıra araştırmacı, kış musonu sırasında bazı bölgelerde (Vietnam'ın kuzey kesimi gibi) yağışın artığını gözlemlemiştir. Bu anormal artışın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kış musonu sırasında tropikal siklonların oluşmaması nedeniyle konvektif yağışların azalmasına karşın orografik yağışların artması
• B) Kış aylarında Sibirya yüksek basıncının zayıflamasıyla polar cephe yağışlarının Vietnam'a kadar inmesi
• C) Kış musonu rüzgârlarının (kuzeydoğu muson) Güney Çin Denizi üzerinden geçerek nem toplaması ve bu nemli havanın dağlık alanlarda yağışa dönüşmesi ✓
• D) El Niño etkisiyle Pasifik'in doğusundan gelen sıcak hava kütlelerinin Asya kıtasına yönelmesi
• E) Kış musonu sırasında güneybatıdan esen rüzgârların Hint Okyanusu'ndan nem taşıması

Kış musonu, Sibirya'dan güneye esen soğuk ve kuru kuzeydoğu rüzgârlarından oluşur. Ancak bu rüzgârlar Vietnam kıyılarına ulaşmadan önce Güney Çin Denizi üzerinden geçer ve denizden önemli miktarda nem toplar. Nem yüklü bu hava kütlesi Vietnam'ın Trường Sơn Dağları'na çarptığında orografik yağışa yol açar. Bu nedenle Vietnam'ın orta ve kuzey kesimlerinde kış mevsimine özgü bir yağış artışı yaşanır. B seçeneği doğrudur.