COGRAFYA - i klim bilgisi (Bölüm 6)

1. İklim sınıflandırmalarında 'efektif nem' (effective moisture) kavramı, salt yağış miktarı yerine yağış ile buharlaşma arasındaki denge olarak tanımlanır. Bu bilgiye göre aşağıdaki ikili karşılaştırmada hangi yargı doğrudur?

• A) Yıllık 600 mm yağış alan 20°C ortalamalı bir bölge, yıllık 600 mm yağış alan 5°C ortalamalı bir bölgeye göre daha nemlidir.
• B) Yüksek sıcaklıklarda yağış miktarı azalsa bile bölge daha nemli olabilir çünkü kondenzasyon hızlanır.
• C) Yıllık 600 mm yağış alan 5°C ortalamalı bir bölge, 600 mm yağış alan 20°C ortalamalı bir bölgeye göre daha kuraktır.
• D) Aynı yağış miktarında sıcaklık arttıkça potansiyel evapotranspirasyon (PET) artar, bu nedenle efektif nem azalır. ✓
• E) Efektif nem, salt yağışla belirleneceğinden sıcaklık efektif nemi etkilemez.

Efektif nem, yağış eksi gerçek (ya da potansiyel) evapotranspirasyon olarak hesaplanır. Sıcaklık arttıkça potansiyel evapotranspirasyon (PET) hızlanır ve bitkiler ile yüzey daha fazla su kaybeder. Aynı yağış miktarında sıcak bölge daha fazla su kaybettiğinden efektif nem daha düşüktür. Dolayısıyla C seçeneği doğrudur. A ve B bu nedenle yanlış; D mantığı bozuk; E tamamen hatalıdır.

2. Yerkürenin ısı dengesi incelendiğinde, tropikal bölgelerin sürekli olarak enerji fazlası verdiği ve kutup bölgelerinin enerji açığı yaşadığı görülmektedir. Ancak bu dengesizliğe karşın tropikal bölgeler sürekli ısınmaz, kutuplar sürekli soğumaz. Bu durumu açıklayan birincil mekanizma aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Atmosfer ve okyanusların büyük ölçekli dolaşım sistemleri aracılığıyla tropiklerden kutuplara ısı transferi yapması ✓
• B) Kutuplardaki buz-albedo geri besleme mekanizmasının fazla ısı transferini engellemesi
• C) Tropikal bölgelerde artan yağışın fazla enerjiyi yağış latent ısısı olarak depolaması
• D) Güneş aktivitesinin tropikal bölgeleri lehine döngüsel biçimde değişmesi
• E) Ozon tabakasının kutup bölgelerinde daha kalın olması ve UV emilimini artırması

Tropikal bölgeler aldıkları enerjiden fazlasını yaymaz ve ısınmaya devam etmez; çünkü atmosferik dolaşım (Hadley, Ferrel, Polar hücreleri) ve okyanus akıntıları (örn. Körfez Akıntısı) tropiklerden kutuplara sürekli ısı taşır. Bu büyük ölçekli taşınım, enerji dengesizliğini telafi ederek sistemi denge içinde tutar. C seçeneği bu birincil mekanizmayı doğru ifade eder.