COGRAFYA - nufus yerlesme (Bölüm 1)

1. Türkiye'de nüfus sayımları hangi kurum tarafından yapılmaktadır?

• A) İçişleri Bakanlığı
• B) Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
• C) Sağlık Bakanlığı
• D) Devlet Planlama Teşkilatı
• E) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ✓

Türkiye'de nüfus sayımları ve istatistiksel veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yürütülmektedir. 2006 yılından itibaren klasik genel nüfus sayımı yerine Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) kullanılmaktadır.

2. Bir ülkede nüfus yoğunluğu hesaplanırken kullanılan formül aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yüzölçümü ÷ Nüfus
• B) Nüfus ÷ Yüzölçümü ✓
• C) Nüfus × Yüzölçümü
• D) Nüfus ÷ Tarım alanı
• E) Doğum oranı − Ölüm oranı

Aritmetik (kaba) nüfus yoğunluğu; toplam nüfusun toplam yüzölçümüne (km²) bölünmesiyle hesaplanır. Fizyolojik nüfus yoğunluğu ise nüfusun tarım alanına bölünmesiyle elde edilir; ancak sorudaki tanım genel nüfus yoğunluğuna karşılık gelir.

3. Doğum oranının ölüm oranından yüksek olması durumunda nüfus nasıl değişir?

• A) Nüfus yaşlanır.
• B) Nüfus değişmez.
• C) Nüfus artar. ✓
• D) Nüfus göç verir.
• E) Nüfus azalır.

Doğal nüfus artışı = Doğum oranı − Ölüm oranı formülüyle hesaplanır. Doğum oranı ölüm oranından yüksek olduğunda fark pozitif çıkar ve nüfus artar. Bu duruma 'doğal nüfus artışı' denir.

4. Aşağıdaki yerleşme türlerinden hangisi geçici yerleşmelere örnek gösterilebilir?

• A) Kasaba
• B) Mezra
• C) Köy
• D) Oba (yayla) ✓
• E) Mahalle

Oba ve yaylalar, yalnızca belirli mevsimlerde (özellikle yaz aylarında) kullanılan geçici yerleşmelerdir. Köy, mezra, kasaba ve mahalle ise sürekli yerleşme türleridir. Yaylacılık Türkiye'de özellikle Karadeniz, Doğu Anadolu ve Toros bölgelerinde yaygındır.

5. Türkiye'de kırsal nüfus ile kentsel nüfus arasındaki dengenin kentsel nüfus lehine dönüştüğü on yıl aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1950'ler
• B) 1970'ler ✓
• C) 1980'ler
• D) 1990'lar
• E) 1960'lar

Türkiye'de kentsel nüfus, 1970'li yıllarda kırsal nüfusu geçerek baskın hâle gelmiştir. Sanayileşme, tarımda makineleşme ve iş imkânları bu iç göç hareketini hızlandırmıştır.

6. Nüfus piramidinde taban genişliği neyi ifade eder?

• A) Ölüm oranının düşüklüğünü
• B) Yaşlı nüfusun fazlalığını
• C) Genç nüfusun fazlalığını ✓
• D) Ortalama yaşam süresini
• E) Göç oranının yüksekliğini

Nüfus piramidinde her çubuk bir yaş grubunu temsil eder. Tabanın geniş olması 0-14 yaş grubunun (genç nüfusun) fazla olduğunu gösterir. Bu durum genellikle gelişmekte olan ülkelerde, doğum oranlarının yüksek olduğu toplumlarda görülür.

7. İç göçlerin temel nedenleri arasında 'itici faktör' olarak değerlendirilen durum aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Büyük şehirlerde iş imkânlarının fazla olması
• B) Kentlerde sosyal yaşamın daha çekici olması
• C) Eğitim olanaklarının kentlerde gelişmiş olması
• D) Kırsal alanda tarım arazilerinin küçük ve verimsiz olması ✓
• E) Sağlık hizmetlerinin kentlerde daha iyi olması

Göçlerde itici faktörler, insanları bulundukları yeri terk etmeye zorlayan olumsuz koşullardır. Kırsal alanda tarım arazilerinin küçük ve verimsiz olması, miras yoluyla arazi parçalanması insanları kırsal alandan iter. Diğer şıklar ise çekici faktörlere (insanları kentlere çeken olumlu koşullar) örnektir.

8. Türkiye'de köy ile kasabayı birbirinden ayırt eden temel ölçüt nüfustur. Buna göre Türkiye'de nüfusu kaç kişinin üzerinde olan yerleşim yerleri 'kent' olarak kabul edilir?

• A) 1.000
• B) 2.000
• C) 20.000
• D) 10.000 ✓
• E) 5.000

Türkiye'de nüfus büyüklüğüne göre sınıflandırmada 10.000 ve üzeri nüfusa sahip yerleşim yerleri kent, 2.000-10.000 arası kasaba, 2.000'in altındakiler ise köy olarak kabul edilmektedir. Ancak bazı kaynaklarda bu eşik değerleri farklılık gösterebilir.

9. Aşağıdakilerden hangisi dağılı (saçak) yerleşme tipine en iyi örnek oluşturur?

• A) Karadeniz kıyısındaki dağınık çiftlik evleri ✓
• B) Ege'deki kasabalar
• C) Güneydoğu'daki surlarla çevrili mezralar
• D) İç Anadolu'daki toplu köyler
• E) Akdeniz kıyısındaki turistik siteler

Dağılı (saçak) yerleşme tipinde evler birbirinden uzak, araziyi verimli kullanacak biçimde dağınık olarak kurulmuştur. Karadeniz Bölgesi, arazinin dik ve engebeli olması nedeniyle Türkiye'deki en tipik dağılı yerleşme örneğidir. İç Anadolu ise toplu (küme) yerleşmenin hâkim olduğu bölgedir.

10. Bir bölgede verilen göçün fazla olmasının nüfus üzerindeki doğrudan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Nüfus yoğunluğu artar.
• B) Nüfus artar ve ekonomi canlanır.
• C) Nüfus değişmez, yalnızca yapısı bozulur.
• D) Nüfus azalır ve genellikle yaş ortalaması yükselir. ✓
• E) Nüfus yaşlanır ve doğum oranı artar.

Göç veren bölgelerde nüfus azalır. Göç edenler çoğunlukla genç ve çalışma çağındaki bireyler olduğundan geride kalan nüfusun yaş ortalaması yükselir; bu da bölgede doğum oranının düşmesine ve daha da hızlı nüfus azalmasına yol açar.

11. Kaba doğum hızı nasıl hesaplanır?

• A) Bir yılda doğan bebek sayısının toplam nüfusa bölünüp 1.000 ile çarpılmasıyla ✓
• B) Bir yılda ölen kişi sayısının toplam nüfusa bölünüp 100 ile çarpılmasıyla
• C) Doğurganlık çağındaki kadın sayısının toplam nüfusa bölünmesiyle
• D) Doğan bebek sayısının ölen kişi sayısına bölünmesiyle
• E) Toplam nüfusun doğan bebek sayısına bölünüp 100 ile çarpılmasıyla

Kaba doğum hızı (KDH) = (Bir yılda doğan bebek sayısı ÷ Toplam nüfus) × 1.000 formülüyle hesaplanır ve binde (‰) olarak ifade edilir. Bu oran bir yılda her 1.000 kişiye düşen canlı doğum sayısını gösterir.

12. Aşağıdaki ülkelerden hangisi dünyada en kalabalık nüfusa sahiptir?

• A) Hindistan ✓
• B) ABD
• C) Brezilya
• D) Çin
• E) Endonezya

2023 yılı itibarıyla Hindistan, yaklaşık 1,43 milyarlık nüfusuyla Çin'i geçerek dünyanın en kalabalık ülkesi konumuna gelmiştir. Çin yaklaşık 1,41 milyar nüfusuyla ikinci sıradadır. Bu sıralama bilgi kesme tarihim itibarıyla geçerlidir.

13. Türkiye'de kıyı bölgelerinde iç bölgelere kıyasla nüfus yoğunluğunun fazla olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İç bölgelerde hayvancılığın tek geçim kaynağı olması
• B) Kıyı bölgelerinde yer altı kaynaklarının daha fazla olması
• C) Kıyı bölgelerinde iklimin ılıman, ulaşımın kolay ve ekonomik faaliyetlerin çeşitli olması ✓
• D) İç bölgelerde tarımın yapılamaması
• E) Kıyı bölgelerinde eğitim düzeyinin yasal olarak daha yüksek tutulması

Kıyı bölgelerinde ılıman iklim koşulları, ulaşım kolaylığı (deniz yolu), turizm, sanayi ve ticaret gibi çeşitli ekonomik faaliyetler nüfusu kendine çeker. İç ve yüksek bölgelerde ise iklimin sert, ulaşımın zor ve ekonomik faaliyetlerin kısıtlı olması nüfusu seyrekleştirir.

14. Türkiye'de nüfusun en yoğun olduğu bölge aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Marmara Bölgesi ✓
• B) Karadeniz Bölgesi
• C) Ege Bölgesi
• D) İç Anadolu Bölgesi
• E) Akdeniz Bölgesi

Marmara Bölgesi, başta İstanbul olmak üzere Bursa, Kocaeli gibi büyük sanayi ve ticaret merkezlerini barındırdığından Türkiye'nin en kalabalık ve en yoğun nüfuslu bölgesidir.

15. Türkiye'de nüfus sayımları hangi kurum tarafından yürütülmektedir?

• A) Sağlık Bakanlığı
• B) Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü
• C) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ✓
• D) Kalkınma Bakanlığı
• E) İçişleri Bakanlığı

Türkiye'de nüfusa ilişkin istatistiksel veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından derlenmekte ve yayımlanmaktadır. Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) de TÜİK tarafından işletilmektedir.

16. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de nüfusun seyrek olmasına neden olan etkenlerden biridir?

• A) Verimli tarım arazilerinin fazlalığı
• B) Yüksek dağlık arazi yapısı ✓
• C) Ulaşım imkânlarının gelişmişliği
• D) Sanayi tesislerinin yoğunluğu
• E) Bol yağış alması

Yüksek ve engebeli dağlık araziler; tarımsal faaliyetleri, ulaşımı ve yerleşmeyi zorlaştırdığından bu tür alanlarda nüfus seyrek olur. Doğu Anadolu'nun iç kesimlerinde nüfusun seyrek olmasının temel nedeni de budur.

17. Türkiye'de kırsal nüfustan kentsel nüfusa geçişin hızlandığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1920'ler
• B) 1970'ler
• C) 1930'lar
• D) 1950'ler ✓
• E) 1940'lar

1950'lerde tarımda makineleşmenin hız kazanması, kırda iş gücü fazlası oluşturmuş; bu durum köyden kente göçü hızlandırmıştır. Bu dönem Türkiye'de iç göçün ve kentleşmenin başlangıç noktası kabul edilir.

18. Aşağıdaki yerleşim birimlerinden hangisi 'köy' statüsünde değerlendirilemez?

• A) Divan
• B) Oba
• C) Kom
• D) Mezra
• E) İlçe ✓

Mezra, divan, oba ve kom gibi birimler köy altı yerleşme birimleridir. İlçe ise kentsel/yarı kentsel idari bir birim olup köy statüsünde değil, daha üst bir idari kademede yer almaktadır.

19. Nüfus piramidinde taban genişliği ve tepe darlığıyla karakterize edilen ülkeler aşağıdaki özelliklerden hangisine sahiptir?

• A) Negatif nüfus artış hızı
• B) Dengeli doğum ve ölüm oranları
• C) Yüksek doğurganlık ve genç nüfus ✓
• D) Uzun ortalama yaşam süresi
• E) Düşük doğurganlık ve yaşlı nüfus

Tabanı geniş, tepesi dar nüfus piramitleri yüksek doğum oranı ve genç nüfus yapısına işaret eder. Bu tür piramitler genellikle gelişmekte olan ülkelerde görülür; nüfus hızla artmakta ve çocuk-genç yaş grupları baskın durumdadır.

20. Türkiye'de aşağıdaki illerden hangisinin nüfus yoğunluğu en düşüktür?

• A) Kastamonu
• B) Konya
• C) Muş
• D) Erzurum
• E) Tunceli ✓

Tunceli, Türkiye'nin yüzölçümüne oranla en az nüfusa sahip ili olup nüfus yoğunluğu en düşük iller arasında sürekli olarak yer almaktadır. Dağlık arazi yapısı ve geçmişte yaşanan göçler bu durumun başlıca nedenlerindendir.

21. Aşağıdakilerden hangisi geçici göçe örnek gösterilebilir?

• A) Mültecilerin başka ülkelere sığınması
• B) Bir ailenin köyden şehre kalıcı olarak taşınması
• C) Deprem nedeniyle insanların başka illere yerleşmesi
• D) Tarım işçilerinin hasat mevsiminde başka illere gitmesi ✓
• E) Siyasi baskı nedeniyle ülkeyi terk etmek

Geçici göç, belirli bir süre için gerçekleştirilen ve bireyin daha sonra geri döndüğü yer değiştirmelerdir. Hasat mevsiminde tarım işçilerinin başka bölgelere gidip geri dönmesi bunun klasik örneğidir.

22. Demografik geçiş modelinin ikinci aşamasında hangi durum söz konusudur?

• A) Hem doğum hem ölüm oranları düşüktür.
• B) Nüfus artış hızı sıfıra yaklaşmaktadır.
• C) Doğum oranı yüksek, ölüm oranı düşmeye başlamıştır. ✓
• D) Doğum ve ölüm oranları birbirine eşittir.
• E) Doğum oranı düşerken ölüm oranı yüksektir.

Demografik geçiş modelinin ikinci aşamasında; sağlık hizmetlerinin ve hijyen koşullarının iyileşmesiyle ölüm oranları düşmeye başlar ancak doğum oranları hâlâ yüksektir. Bu nedenle nüfus artış hızı en yüksek değerine bu aşamada ulaşır.

23. Türkiye'de kıyı kesimlerinde nüfusun iç kesimlere göre daha yoğun olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) İç kesimlerde tarım yapılmaması
• B) İç kesimlerde doğum oranlarının düşük olması
• C) Kıyıların daha verimli, ılıman ve ulaşıma elverişli olması ✓
• D) Kıyı bölgelerinde eğitim kurumlarının fazlalığı
• E) İç kesimlerde maden kaynaklarının bulunmaması

Kıyı bölgeleri; ılıman iklimi, verimli delta ve ova arazileri, deniz ulaşımı ve ticaret imkânları sayesinde tarihten bu yana yoğun nüfuslanmıştır. Bu doğal ve ekonomik avantajlar kıyılarda yerleşmeyi kolaylaştırmıştır.

24. Aşağıdakilerden hangisi bir ülkenin nüfus artış hızını hesaplamada kullanılan temel göstergelerden biri değildir?

• A) Kaba ölüm hızı
• B) Bebek ölüm hızı
• C) Ortalama sıcaklık değerleri ✓
• D) Net göç hızı
• E) Kaba doğum hızı

Nüfus artış hızı; doğum hızı, ölüm hızı ve net göç hızı üzerinden hesaplanır. Bebek ölüm hızı da kaba ölüm hızını etkileyen önemli bir demografik göstergedir. Ortalama sıcaklık değerleri ise bir iklim verisi olup nüfus artış hızı hesabına doğrudan girmez.

25. Türkiye'de Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) hangi yıldan itibaren uygulanmaktadır?

• A) 2010
• B) 2006 ✓
• C) 1990
• D) 2000
• E) 1997

ADNKS, 2006 yılında uygulamaya girmiş ve geleneksel sayım yönteminin yerini almıştır. Bu sistemle birlikte belirli aralıklarla bütün ülkeyi sayan genel nüfus sayımları yapılmamaya başlanmış; bunun yerine kayıt sisteminden sürekli güncellenen veriler elde edilmektedir.